نقش امر به معروف و نهی از منکر در تربیت کودک

شیوه های امر به معروف و نهی از منکر کودکان

آموزش خوبي ها و بدي ها و يا به عبارت ديگر آگاهي بخشي نسبت به معروفها و منكرها به كودكان براي خانواده ها ارزش زيادي دارد و هر كس تلاش ميكند تا چيزهايي را كه خوب ميداند به فرزند خود آموزش دهد و او را نسبت به بدي ها آگاه كند.

آموزش خوبی ها و بدی ها و یا به عبارت دیگر آگاهی بخشی نسبت به معروفها و منکرها به کودکان برای خانواده ها ارزش زیادی دارد و هر کس تلاش میکند تا چیزهایی را که خوب میداند به فرزند خود آموزش دهد و او را نسبت به بدی ها آگاه کند؛ اما با همه تلاشها خیلی از خانواده ها نسبت به عدم موفقیت خود ابراز نگرانی میکنند؛ آنها میگویند با اینکه کودکان ما مفاهیم خوب و بد را خوب میفهمند اما در عملکرد آنها تاثیری ندارد و این سرخوردگی کار را به بیخیالی در تربیت میکشد. آنها بعد از مدتی فرزندان خود را متهم به تربیت ناپذیری و حتی تربیت گریزی میکنند؛ اما آیا کودکان واقعا تربیت ناپذیر و یا تربیت گریزند؟!

آنگونه که در روایاتی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است انسان بر فطرت سلیم خلق شده است پس با این حساب هیچکس از اول، تربیت ناپذیر و یا تربیت گریز نیست بلکه این پدر و مادر ها و جامعه هستند که از ظرفیت تربیت پذیری کودکان بهره نمیبرند و شاید تعبیر درست تر این باشد که بلد نیستند از این ظرفیت بهره درست را ببرند.
در آموزش کودکان و آگاهی بخشی به آنها نسبت به خوبی ها و بدی ها نکاتی باید مورد توجه قرار گیرد که در ادامه به اختصار به آن اشاره میکنیم؛

* زبان آموزش:
دایره معلومات کودکان بسیار محدود است؛ آنها علاوه بر معلومات محدود دایره واژگانی بسیار محدود تری دارند؛ به همین علت باید زبان مناسبی را برای انتقال مفاهیم انتخاب کنیم. گاهی کودک کلمات را خوب تقلید میکند و ما خوشحالیم که مفهوم انتقالی را به خوبی دریافت کرده اند غافل از اینکه او مفهومی را دریافت نکرده است و فقط کلمات را خوب تقلید نموده است؛ به عنوان نمونه مادری متدینی که میخواهد به کودکش خوبی نظافت را بفهماند اقدام به انتقال مفهوم از طریق حدیث میکند و به فرزندش میگوید بگو “النظافه من الایمان” و بعد از چند بار تکرار فرزند به خوبی حدیث را میخواند؛ اما آیا واقعا او مفهوم خوبی نظافت را دریافته است؟ پاسخ منفی است! او فقط به عنوان یک ضبط صوت کلمات را تکرار میکند. کودک اگر بخواهد از طریق این روایت به خوبی نظافت پی ببرد باید نخست معنی نظافت در دایره واژگان او وجود داشته باشد، بعد از آن ایمان و جایگاه آن را بشناسد و علاوه بر آن معنای بعضیت و رابطه جزئیت بین ایمان و نظافت را بتواند درک و تحلیل کند تا از این رهگذر به او بفهمانیم نظافت جزئی از ایمان است پس باید به آن توجه نمود. آیا کودک دو یا سه ساله تا این حد معلومات و تحلیل دارد؟!

اما اگر همین مفهوم را در قالب شعری کودکانه به او آموزش دهیم او علاوه بر حفظ کلمات مفهوم را نیز درک میکنید؛ مثلا برای او بخوانیم

یه غول داریم تو خونه / که خیلی مهربونه / اون سطل آشغال ماست / همیشه دنبال ماست / از صبح تا شب همیشه / میخوره سیر نمیشه / هی میگه بچه ها جون / تو کوچه و خیابون / هرچی زباله دارید / برای من بیارد
  به قول مولانا:
                                                                                      چون که با کودک سر و کارت فتاد     پس زبان کودکی باید گشاد
* قالب آموزش :
آنچه از دنیا در نظر کودکان واقع مینماید همان بازی ها کودکانه ایست که از نظر بزرگتر ها تفریح و یا حتی یک کاری عبث و بیهوده است. باید دانست کودکان در دوره ۲ تا ۶ سال دارای تخیلی بسیار قوی هستندو آنچیزی که ما بازی میبینیم واقعیت زندگی آنهاست از آنجا که این بازی در سرشت کودک و مقتضای فطرت اوست به ما دستور داده اند تا کودکانمان را رها کنیم تا در ۷ سال اول بازی کنند اما این بدان معنا نیست که در این ۷ سال چیزی به آنها آموزش ندهیم؛ چرا که شالوده شخصیتی فرزندان ما از همین دوران کودکی شکل میگیرد و یادگیری برای آنها امری ناگزیر است و اگر والدین به فکر آموزش فرزندان خود نباشند او خود از اطراف می آموزد در این فضا خطر بد آموزی بسیار جدیست.
قالب بازی بهترین قالب برای آموزش به کودکان است تصور کنید شعری با زبان کودکانه که در قسمت زبان آموزش آوردیم به همراه یک بازی پر تحرک و رنگارنگ چقدر سریع ما را به مطلوبمان که آموزش خوبی و آگاهی بخشی نسبت به بدی هاست میرساند.

* مفاهیم قابل استفاده در آموزش:
همانطور که آمد دایره معلومات؛ دایره واژگان و نیز تحلیل کودکان محدود است و از طرفی ظرفیت روحی بسیار محدودی دارند به همین دلیل مفاهیمی که برای آموزش معروفها و منکرها برای کودکان استفاه میشود باید در حد معلومات و تحلیل و نیز ظرفیت روحی فرزندان ما باشد استفاده از مفاهیم مرکب و پیچیده که نیاز به برهان و استدلال دارد باعث عدم موفقیت در آموزش به کودکان میشود. مفاهیمی که برای کودکان استفاده میشود باید کاملا درخور فهم آنها باشد فرض کنید میخواهید به کودک خود بگویید دروغ بد است یک بار به او میگویید بوی بد دهان دروغگو تا عرش میرود در اینجا کودک از لحاظ ذهنی گیج می شود او اصلا نمیداند عرش کجاست و بوی بد دهان کنایه از چه چیزی است و ملازمه بین این دو چیست؛ این جمله برای او دقیقا یک جمله نامفهوم است او واژه های ساده و بدون استدلال را بهتر درک میکند؛ گاه حتی از دایره لفظ باید گذشت و به اشاره و چهره روی آورد یعنی مثلا وقتی کودک کار بدی میکند گاهی هیچ لفظی درخور سن او نیست لذا بهتر است والدین فقط به اخمی که نشان از ناراحتیست بسنده کنند.
نکته دیگر در این باب این است که از مفاهیمی که روح لطیف کودک با آن بیگانه است پرهیز شود این روح لطیف ظرفیت الفاظ خشن و ترسناک را ندارد؛ مثلا اگر قرآن از دست فرزند شما روی زمین افتاد و شما میخواهید اهمیت و حرمت قرآن را به او یاد بدهید هرگز از واژه جهنم و آتش استفاده نکنید ؛ کافیست شما بعد از افتادن قرآن کتاب را از زمین برداشته ببوسید و روی طاقچه بگذارید همین عمل بدن خشونت شما عظمت قرآن را در چشم فرزند شما بالا میبرد و دیگر نیازی به فریاد زدن و یا خشونت نیست.

* توجه به توانمندی
کودکان اگر چه مقلدهای خوبی هستند اما باید توجه داشت توان انسانها به تناسب رشد آنها افزوده میشود لذا نباید بیشتر از توان آنها توقع داشت و یا مفاهیم بیش از توان کودک را به آنها ارائه کرد چرا که زمانی که مفهوم سنگین شد و از توان کودک خارج گردید از لحاظ روانی مجوز ترک معروف میشود به این معنا که به صورت اتوماتیک وقتی که مفهوم از دایره وسعش خارج شد قاعده “لا یکلف الله نفسا الا وسعها” را اجرا میکند.
در یکی از سفر های تبلیغی نوجوانی از نگارنده درخواست نمود تا نماز را به او آموزش دهد؛ وقتی نماز را به او یاد دادم گفت پس چرا نماز مادرم اینقدر فرق دارد او نمازش بسیار طولانیست و حتی کلمات زیادی در نماز میگوید که در نماز شما نبود من به خاطر همین سخت بودن نماز چند سال است که نماز نمیخوانم؛ مادر او بدون توجه به توانمندی های فرزند خود از ابتدا نماز را با تمام مستحبات به کودک خود آموزش داده بود این پسر آن زمان در دوره نوجوانی بوده اما با این حال زمانی که مفهوم از حد توانش خارج شده بود خود را مختار به ترک معروف دیده و نماز را کنار گذاشته بود.
سرمایه گذاری در دوره کودکی و نوجوانی باعث میشود تا هزینه ترویج معروفها و جلوگیری از منکرها در جوانی و بزرگسالی کم شود این نکته شاه کلید تربیت اجتماعیست.

عبد الصالح شمس اللهی


همچنین ببینید

ضرب و شتم آمر به معروف و نهی از منکر در دهدشت

به گزارش خبرگزاری فرهنگسرای معروف به نقل از خبرگزاری صدا و سیما مرکز کهگیلویه و بویراحمد، …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.