امر به معروف و نهی از منکر کشور را از فساد دور می کند

با نگاهي به آيات و روايات و سخنان بزرگان؛

امر به معروف و نهی از منکر و وظایف دولت اسلامی

امر به معروف و نهي از منکر شيوه انبيا و اوليا عليهم السلام است و کسي راه آنان را مي پيمايد که امر به معروف و نهي از منکر کند. مضمون بعضي از روايات اين است؛ کساني که با امر به معروف به دنبال رشد جامعه و توسعه ايمان و کار نيک مي باشند و با نهي از منکر، بيني فاسقان را به خاک ماليده و از سقوط جامعه جلوگيري مي کنند خليفه و جانشين خدا و پيامبر (ص) در زمين هستند و اهداف الهي به وسيله آنها در جامعه تحقق پيدا مي کند.امر به معروف و نهي از منکر برجسته ترين، بارزترين و گرامي ترين واجب در بين واجب‌ها مي باشد. هدف تمام انبيا و اوليا (ع) اصلاح جامعه بشري بوده و مؤثرترين ابزار براي رسيدن به اين هدف بزرگ امر به معروف و نهي از منکر است. قرآن کريم به کرّات به اهميت اين فريضه اشاره نموده و آمرين به معروف و نهي کنندگان از منکر را از صالحين، رستگاران و بهترين امّت مي داند. در روايات، امر به معروف و نهي از منکر سبب امنيت، آباداني، حلال شدن درآمدها، برپايي واجبات و اصلاح امور دين و دنيا معرفي شده است.

 

* امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن:
امر به معروف و نهی از منکر، در قرآن کریم با شکل های مختلف و تاکیدات فراوان بیان شده که به برخی از این آیات اشاره می گردد: در بیان صفات ممتاز مؤمنان می فرماید: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیا بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ یُطِیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ – مردان و زنان با ایمان ولی (و یار و یاور) یکدیگرند، امر به معروف و نهی از منکر می کنند، نماز را برپا می دارند و زکات را می پردازند و خدا و رسولش را اطاعت می کنند.»(توبه/۷۱) به موجب این آیه، افراد مؤمن به سرنوشت یکدیگر علاقه مند بوده و به منزله یک پیکر می باشند. پیوند سرنوشت‌ها موجب می شود که تخلف و انحراف یک فرد، در کل جامعه تأثیر بگذارد؛ چنان که یک بیماری واگیر در صورتی که معالجه نگردد، از فرد به جامعه سرایت نموده و سلامت آن را به خطر می اندازد.

در جای دیگر می فرماید: «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(آل عمران/۱۰۴) در آیه فوق به طور وضوح، وجوب آمده است، زیرا کلمه «ولتکن» امر است و ظاهر امر ایجاب است و در این آیه توضیحی است مبنی بر اینکه رستگاری منوط بر آن است، زیرا به طور حصر بیان کرده و فرموده است «وَ أُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ». و نیز در آیه آمده است که این عمل واجب کفایی است نه واجب عینی، زیرا وقتی که گروهی اقدام کردند، از دیگران ساقط می گردد، چون نفرموده است که همگی امر به معروف کنید، بلکه فرموده است «باید جمعی از میان شما دعوت به نیکی کنند.» بنابراین هرگاه یک فرد یا جمعی اقدام کنند، تکلیف از دیگران برداشته شده و رستگاری از آن کسانی خواهد بود که امر به معروف کرده اند ولی اگر تمام مردم از آن خودداری کنند ناگزیر گناه متوجه تمام کسانی است که توانایی انجام آن را داشته اند.

* امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه
امام علی (علیه السلام): دو فرضیه‌ امر به معروف و نهی از منکر که هر دو جزء فروع ۱۰گانه دین مبین اسلام می‌باشند، آنچنان جایگاه والایی در شرع مقدس اسلام دارند که در حدود ۳۰ آیه از آیات قرآن کریم با الفاظ و عبارات مختلف در خصوص آن‌ها نازل گردیده است. علاوه بر آن، در سخنان معصومین علیهم‌السلام، در خصوص آن‌ها نکات فراوانی بیان گردیده که در منابع و متون معتبر حدیث ما ثبت و ضبط شده است. فقها و محدثین نیز در کتاب‌های خود هر یک بابی را تحت این عنوان باز کرده و درباره‌ آن مطالب ارزنده‌ای را نگاشته‌اند. در اهمیت و منزلت این دو فرضیه همین بس که جزء فروع دین شمرده شده‌اند.

امام علی (علیه‌السلام): « وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنْ الْمُنْکَرِ إِلَّا کَنَفْثَهٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ – تمام کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا، در مقابل امر به معروف و نهی از منکر به اندازه‌ آب دهانی در مقابل دریایی پهناور بیش نیست.» نهج البلاغه(صبحی صالح) ص ۵۴۲ ، ح ۳۷۴

امام علی (علیه السلام): «إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ لَکِنْ یُضَاعِفَانِ الثَّوَابَ وَ یُعْظِمَانِ الْأَجْرَ وَ أَفْضَلُ مِنْهُمَا کَلِمَهُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِر – امر به معروف و نهی از منکر نه اجلی را نزدیک می‏ کنند و نه از روزی کم می ‏نمایند، بلکه ثواب را دو چندان و پاداش را بزرگ می‏ سازند و برتر از امر به معروف و نهی از منکر سخن عادلانه ‏ای است نزد حاکمی ستمگر.» تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص ۳۳۲ ، ح ۷۶۳۷

امام علی (علیه السلام): «مَن أمَرَ بِالمَعروفِ شَدَّ ظَهرُ المُؤمِنِ وَ مَن نَهی عَنِ المُنکَرِ أَرغَمَ أَنفَ المُنافِقِ وَ أَمِنَ کَیدَهُ – هر کس امر به معروف کند به مؤمن نیرو می‏ بخشد و هر کس نهی از منکر نماید بینی منافق را به خاک مالیده و از مکر او در امان می‏ ماند.» کافی (ط-الاسلامیه) ج۲، ص۵۱، ح۱

* اهمیت امر به معروف از دیدگاه امام خمینی (ره):
امام خمینی (ره) بزرگ ترین منکر را حکومت پهلوی می دانست که با اساس اسلام در ستیز بود. از این رو از سال ۱۳۴۲ که مبارزه خود را آغاز کرد، برای سرنگونی این رژیم با تمام توان به میدان آمد و در این راه هرگونه سختی و رنج و تبعید و زندان را تحمل کرد تا سرانجام حکومت پهلوی را نابود و جمهوری اسلامی را در این مملکت برپا داشت. شورای انقلاب اسلامی به موجب دستور امام، مأموریت داشت که اداره ای به اسم «امر به معروف و نهی از منکر» در مرکز تأسیس نماید و شعبه‌‌های آن در تمام کشور گسترش پیدا کند؛ و این اداره، مستقل و در کنار دولت انقلابی اسلامی است و ناظر بر اعمال دولت و ادارات دولتی و تمام اقشار ملت است، و دولت انقلاب اسلامی مأمور است که اوامر صادره از این اداره را اجرا نماید و این اداره مأمور است در سراسر کشور از منکرات به هر صورت که باشد جلوگیری نماید و حدود شرعیه را تحت نظر حاکم شرعی یا منصوب از قِبَل او، اجرا نماید و احدی از اعضای دولت و قوای انتظامی حق مزاحمت نسبت به متصدیان این اداره را ندارند و در اجرای حکم و حدود الهی احدی مستثنا نیست حتی اگر خدای نخواسته رئیس دولت مرتکب چیزی شد که موجب حد شرعی است باید در مورد او اجرا شود.

البته این دستور امام اجرا نشد. از مرحوم حجت الاسلام حاج سید احمد خمینی نقل شده که از طرف شورای انقلاب و دولت موقت آمدند و به هر وسیله ای که بود جلوی آن را گرفتند و گفتند هنوز تشکیلاتی برای به اجرا درآوردن آن نیست.

* امر به معروف و نهی از منکر از نگاه مقام معظم رهبری:
«همه، امر به معروف و نهی از منکر کنند. نهی از منکر کنید. این، واجب است. این، مسؤولیت شرعی شماست. امروز، مسؤولیت انقلابی و سیاسی شما هم هست.»
«امر به معروف و نهی از منکر با رعایت شرایط آن یک تکلیف شرعی عمومی برای حفظ احکام اسلامی و سلامت جامعه است.»
«اگر موضوع و شرایط امر به معروف و نهی از منکر محقق باشد، تکلیف شرعی و وظیفه واجب اجتماعی و انسانی همه مکلفین است و حالتهای مختلف در آن تأثیر ندارد.»
«جوانان در محیط خودشان، امر به معروف و نهی از منکر کنند، چرا این واجب در جامعه اسلامی هنوز اقامه نشده است؟»

* چهار شرط امر به معروف و نهی از منکر:
۱ – شرایط وجوب: آمر به معروف و نهی کننده از منکر باید عالم به معروف و منکر باشد و همچنین بداند که فاعل منکر هم به آن علم دارد و در عین حال عمدا و بدون عذر شرعی مرتکب آن می شود، و زمانی اقدام به امر و نهی واجب می شود که احتمال تأثیر امر به معروف و نهی از منکر در مورد آن شخص داده شود، و ضرری برای خود او نداشته باشد و در این مورد باید تناسب بین ضرر احتمالی و اهمیت معروفی را که به آن امر می نماید یا منکری که از آن نهی می کند، ملاحظه نماید. در غیر این صورت، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست.

۲ – رعایت شرایط: در امر به معروف و نهی از منکر، شرایط و آداب آن باید رعایت شود و از حدود آن تجاوز نشود.

۳ – ضرر داشتن برای آمر و ناهی: در صورتی که اقدام به امر به معروف و نهی از منکر ضرر قابل توجهی متوجه اقدام کننده نماید، انجام آن واجب نیست. اگر ترس از ضرر، منشأ عقلانی داشته باشد، مبادرت به امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست، بلکه تکلیف، ساقط می شود.

۴ – عدم خجالت و رودربایستی: امر به معروف و نهی از منکر یک واجب است که رودربایستی و خجالت برنمی دارد.

* شش مرتبه امر به معروف و نهی از منکر:

۱ – در زمان حاکمیت اسلام: در زمان حاکمیت و اقتدار حکومت اسلامی واجب است مکلفین در امر به معروف نهی از منکر، به امر و نهی زبانی اکتفا کنند و در صورت نیاز به توسل به زور، موضوع را به مسئولین ذی ربط در نیروی انتظامی و قوه قضائیه ارجاع دهند. وظیفه مردم در امر به معروف و نهی از منکر در نظام جمهوری اسلامی، اکتفا به امر به معروف و نهی از منکر زبانی است و مراتب دیگر آن بر عهده مسئولین است. امر به معروف، یک مرحله گفتن و یک مرحله عمل دارد. مرحله عمل، یعنی اقدام با دست و با زور؛ این مرحله، امروز به عهده حکومت است و باید با اجازه حکومت انجام بگیرد و لاغیر. امّا گفتن با زبان بر همه واجب است و همه باید آن را بدون ملاحظه انجام بدهند. مواردی که امر به معروف و نهی از منکر متوقف بر چیزی بیشتر از امر و نهی زبانی است، اگر در سرزمینی باشد که دارای نظام و حکومت اسلامی است و به این فریضه اسلامی اهمیت داده می شود، احتیاج به اذن حاکم و مسئولین ذی ربط و نیروی انتظامی و دادگاه های صالح دارد.

۲ – در زمان حاکمیت غیر اسلام: در زمان و مکانی که حاکمیت و اقتدار با حکومت اسلامی نیست، بر مکلفین واجب است که در صورت وجود شرایط، جمیع مراتب امر به معروف و نهی از منکر را با رعایت ترتیب آنها تا تحقق غرض انجام دهند.

۳ – امر و نهی زبانی: نهی از منکر زبانی، جایز و واجب و وظیفه همه است و در هیچ شرایطی هم ساقط نمی شود. اما آن جایی که نوبت اجرا و عمل برسد، همه باید طبق قوانین عمل کنند. امر به معروف و نهی از منکر، اگر متوقف بر تصرف در نفس یا مال کسی که فعل حرام رابه جا آورده، نباشد، احتیاج به کسب اجازه از کسی ندارد؛ بلکه این مقدار بر همه مکلفین واجب است.

۴ – امر و نهی عملی: تعرض به داخل خانه های مردم برای امر به معروف و نهی از منکر جایز نیست. دخالت اشخاص دیگر در اموری که از وظایف نیروهای امنیتی و قضائی محسوب می شود، جایز نیست.

۵ – ترک معاشرت: در مورادی که یکی از اقوام انسان، مبادرت به ارتکاب معصیت کند و نسبت به آن لاابالی باشد، اگر ترک معاشرت موقتی با او موجب خودداری او از ارتکاب معصیت شود، به عنوان امر به معروف و نهی از منکر واجب است و در غیر این صورت، قطع رحم جایز نیست.

۶ – اطلاع دادن به مقامات: با وجود حکومت اسلامی که اهتمام به اجرای این فریضه الهی دارد، بر کسی که قادر به امر به معروف و نهی از منکر نیست، واجب است که نهادهای مربوطه را که از طرف حکومت برای این کار اختصاص یافته اند، مطلع نماید و تا کنده شدن ریشه های فساد اداری که فسادآور هم هستند، موضوع را پیگیری کند. در صورت وقوع تخلفات قانونی و شرعی در کشوری که نظام اسلامی بر آن حاکم است، وظیفه مردم به مجرد عجز شخصی از امر به معروف و نهی از منکر ساقط نمی شود، بلکه واجب است که به نهادهای مربوط اطلاع داده و موضوع را پیگیری نمایند.

* پنج وظیفه حکومت اسلامی در قبال این واجب:
۱ – دفاع از نظام اسلامی: بزرگ ترین معروف، دفاع از این نظام است، این بزرگ ترین کاری است که باید انجام بگیرد.

۲ – منکرات اداری: نهی از منکر در همه زمینه های مهم وجود دارد. یک وقت هست آن کسی که مسئول دولتی است و قدرت و اجازه و امضا در دست اوست، با یک نفر رابطه ویژه برقرار می کند. این، آن چیزی است که ممنوع و گناه و حرام است و نهی از آن بر همه واجب است تا فضا برای کسی که اهل سوء استفاده است تنگ شود.

۳ – مخالفت با قوانین: در صورت تحقق مخالفت فردی با قوانین و مقررات و دستورات دولت اسلامی، بر دیگران تذکر و راهنمایی و نهی از منکر لازم است.

۴ – بروز فساد بنیانی در نظام جامعه اسلامی: امام حسین (علیه السلام) برای انجام یک واجب، قیام کرد. این واجب در طول تاریخ، متوجه یکایک مسلمان هاست. این واجب، عبارت است از اینکه هر وقت دیدند که نظام جامعه اسلامی دچار یک فساد بنیانی شده و بیم آن است که به کلی احکام اسلامی تغییر پیدا کند، هر مسلمانی باید قیام کند.

۵ – قوانین مغایر با اسلام: اگر کسی در جمهوری اسلامی از قانونی که مغایر با نظام اسلامی است اطلاع پیدا کند، واجب است برای حل این مشکل و حذف قوانین مخالف با احکام اسلام، آن را به مقامات مسئول بالاتر اطلاع دهد.

* چهار زمینه امر به معروف و نهی از منکر:
۱ – مسئولیتی سنگین: امر به معروف و نهی از منکر واجب حتمی همه است، فقط مسئولان کشور وظیفه شان در باب امر به معروف و نهی از منکر سنگین تر است.

۲ – دفاع از آمر و ناهی: همه دستگاههای حکومت باید از آمر به معروف و ناهی از منکر دفاع کنند. این، وظیفه است. نباید کسانی باشند که اگر کسی امر به معروف و نهی از منکر کرد، از او حمایت نکنند یا اینکه از مجرم حمایت کنند!

۳ – هموار کردن زمینه های اجرا: وظیفه مسئولین، قانونگذاران و مجریان است که راه و زمینه را برای اجرای این واجب الهی هموار و فراهم کنند. نباید در گوشه و کنار یا در دستگاه انتظامی یا قضائی، کسانی باشند که راه را بر آمر به معروف و ناهی از منکر سد کنند.

۴ – جلوگیری از سوء استفاده ها: کسی نباید از این واجب الهی سوء استفاده کند. حساب صاف کردنها، به خرده حسابهای گذشته رسیدن، پرده دری، آبروریزی، تعرض به نوامیس و عرض و مال این و آن، به بهانه این واجب الهی، نباید باشد. خود مردم با تیزهوشی نباید بگذارند این واجب الهی و این فریضه بزرگ زمین بماند یا خدای ناکرده مورد سوء استفاده قرار گیرد.
رسول اکرم (ص) می فرماید: کسی که دیگری را از غیبت کردن، اذیت و آزارکردن مردم وهتک حرمت کردن مسلمانان باز دارد، در روز قیامت خدای بلند مرتبه چهره او را از آتش جهنم باز خواهد داشت.

لیلا میرزاخانی – کارشناس ارشد ادیان

لینک دیدگاه


همچنین ببینید

بزرگترین معروف انقلاب اسلامی زنده کردن نام خدا در دنیا بود

به گزارش خبرگزاری فرهنگسرای معروف به نقل از خبرگزاری مهر و به نقل از پایگاه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.