جایگاه مسئولیت اجتماعی در سازمان از منظر اسلام (بخش پایانی)

تعاریف

از انجاییکه مخاطبان مقالات ترویجی افراد دارای تحصیلات دانشگاهی، دانش‌آموزان دبیرستان، صنعت‌گران، مخترعان و افراد دارای تحصیلات غیررسمی هستند.لذا ممکن است بعضی از این افراد با تعدادی  از تعاریف اشنا نباشند. بنابر این لازم دانستیم که مفاهیم کلیدی مرتبط با ان را مرور کنیم

۱- سازمان”Organzation”:

سازمان،پدیده ای اجتماعی است که بطور آگاهانه هماهنگ شده و دارای حدود نسبتاً مشخصی بوده و برای تحقق هدف یا اهدافی ،بر اساس یک سلسله مبانی دائمی فعالیت می کند .(رابینز،ترجمه:الوانی و دانایی فرد،۱۳۸۶).

۲- مدیریت”Management”:

مدیریت،فراگرد به کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی بر مبنای یک نظام ارزشی پذیرفته شده است که از طریق برنامه ریزی،سازماندهی،بسیج منابع و امکانات ،هدایت و کنترل عملیات برای دستیابی به اهداف تعیین شده در یک محیط در حال تغییر از ارزشها و دیگر متغیرها به کار گرفته می شود(سیدجوادین،۱۳۸۶).

۳- مسئولیت اجتماعی”Social Responsibility”:

پارادایم مسئولیت اجتماعی شرکت در ادبیات آکادمیک به سال ۱۹۲۰ باز می گردد. چیزی که هست، توجهات مدرن به توسعه مسئولیت اجتماعی شرکت، در زمانی است که هر دو ادبیات آکادمیک و مدیریتی شروع به تعیین وظایف اجتماعی شرکت ها کردند .(perrini,2001) قدیمیترین توجهات مدرن به مسئولیت اجتماعی شرکت در سال ۱۹۵۱، زمانی که بوون یک تعریف اولیه از مسئولیت اجتماعی شرکت فراهم کرد می باشد: ” تعهدات کسب و کار و افراد تجاری برای پیگیری آن دسته از سیاست ها، تصمیم گیری ها و فعالیتهایی که از نظر اهداف و ارزشهای جامعه مطلوب هستند”پیچیدگی عوامل و متغیرهای تأثیرگذار بر پدیده هایی که به نوعی به اجتماع مربوط هستند، ارائه تعریف واحدی از آنها را  عملا نا ممکن می سازد. مسئولیت اجتماعی نیز از این امر مستثنی نیست، اما در اینجا از چند صاحب نظر مدیریت تعاریفی را ارائه می دهیم

سرتو و گراف، مسئولیت اجتماعی بنگاه را این طور تعریف کرده انـد: تعهد و تکلیف مدیریت به انجام کارهایی که حافظ و ارتقاءدهنـده رفـاه  جامعه و علایق بنگاه باشد. کنت هاتن و ماری هاتن، مسئولیت اجتماعی بنگاه را از منظر ذینفعان بنگاه تعریف کردها نـد: بحـث مـسئولیتهـای اجتماعی بنگاه ها هنگامی مطرح می شود که در مدیریت ذینفعان بنگـاه، خللی وارد شده باشد.(خلیلی و ساسانی، ۱۳۸۷)

مسئولیت اجتماعی،مجموعه وظایف و تعهداتی است که سازمان بایستی در جهت حفظ و مراقبت و کمک به جامعه ای که در آن فعالیت می کند،انجام دهد(گریفین و بارنی،۱۹۹۲).

مسئولیت اجتماعی،وظیفه ای است برعهده مؤسسات خصوصی،به این معنا که تأثیر سوئی بر زندگی اجتماعی که در آن کار می کنند،نگذارند.وظایفی چون:آلوده نکردن،تبعیض قائل نشدن در استخدام،نپرداختن به فعالیت های غیراخلاقی و مطلع کردن مصرف کننده از کیفیت محصولات ،که این وظایف مبتنی بر مشارکت مثبت در زندگی افراد جامعه است(فرنچ و ساورد،ترجمه:محمد صائبی،۱۳۷۱).

    مسئولیت اجتماعی یکی از وظایف و تعهدات سازمان در جهت منتفع ساختن جامعه است به نحوی که هدف اولیه سازمان یعنی حداکثر کردن سود را صورتی متعالی ببخشد(رابینسون ،۱۹۸۰).

مسئولیت اجتماعی شرکتها بـه تعریـف روشهـایی مـیپـردازد کـه سازمانها و کسب و کار باید بدان عمل کرده تا پاسخگوی توقعات مردم و انتظارات تجاری، قانونی و اخلاقی اجتماعی آنان باشند. به عبـارت دیگـر، سازمانهای کسب و کار باید متحمل تغییرات فرهنگی و تبـدیل ذهنیـت مؤثر شوند تا بتوانند مسئولیت اجتماعی، اقتصادی و محیطی را در قبـال کارکنان، سهامداران و ذینفعان شان به عهده گیرند.(خلیلی، ۱۳۸۷)

تعالیم مربوط بـه مـسئولیت، اکتـسابی اسـت. از سـوی دیگـر، انجـام مسئولیت، تلاشی مداوم است که به انجام فعالیتهای مـستمر نیـاز دارد.  بر این اساس، مسئولیت، مهمترین شغل و وظیفه افـراد تلقـی مـی شـود. مسئولیت باید به عنوان یکی از اهداف تربیتی به افراد آموخته شود(قاهری،۱۳۸۹)

دیدگاه های مختلف مسئولیت های جامعه

نیکومرام و فیض ابادی(۱۳۸۹) با بررسی تاریخی انواع دیدگاه های حاکم بر مسئولیت های اجتماعی سازمان ها، سه مرحله تغییر نگرش را مشاهده نمودند:

۱- مدیریت مبتنی بر کسب حداکثر سود

این دیدگاه تا دهه ۱۹۳۰ میلادی پابرجا بود و بنیاد ان بر پایه آن بود که سازمان ها فقط مسئول کسب منافع خودشان هستند.

  2-مدیریت مبتنی بر اعتماد

در دهه ۱۹۳۰ خصوصاً در ایالات متحده آمریکا، رکودهای عظیم اقتصادی و اعتراضات جنبش های کارگری درخصوص امنیت شغلی، سازمان ها را وادار کرد تا فقط به فکر منافع خودشان نباشند و شرایط بهتری را برای امنیت شغلی کارکنان و وضعیت رفاهی آنان در نظر گیرند. این دیدگاه تا دهه ۱۹۶۰ پابرجا بود.

۳-مدیریت کیفیت زندگی

از دهه ۱۹۶۰ میلادی تاکنون، مدیران سازمان ها به این باور رسیده اند که باید مسئولیت های اجتماعی را برعهده گیرند.

  •  جایگاه مسئولیت اجتماعی در سازمان

زمانی تصور بر این بود که سازمانها و تولید کنندگان صرفاً در مقابل سهامداران و کارکنان مسئولند و یا اینکه می‌بایست بهترین محصول مصرفی را با قیمت پایین‌تر و کیفیت بالاتر به دست مشتری برسانند غافل از اینکه محصول چه آثار و عواقب ثانوی داشته باشد. رقابت شدید، افزایش جمعیت و کمیابی منابع، آلودگی محیط باعث به وجود آمدن رویکرد های نوین به سازمان و مدیریت شد که تعهد و مسئولیت اجتماعی نیز نتیجه آن تحولات بود. در واقع شاید بتوان گفت که مطرح شدن این مسئولیت پاسخی بود به نیازها و چالشهای محیطی. مسئولیت اجتماعی، شرکت به طور همه جانبه به مشتری نگریسته و حتی مشکلات زیست محیطی یا رفاه بلند مدت او را نیز در نظر می‌گیرد. اینکه مسئولیت اجتماعی صرفاً مسایل محیطی را در بر می‌گیرد ساده انگاری است چرا که این تعهد تاثیر بسزایی روی آمیخته‌های بازاریابی داشته و موجب تعدیل آنها می‌شود. باوی و سیل ابزارهای لازم قابل استفاده در مسئولیت اجتماعی را بسته‌بندی، تبلیغات، فروش شخصی و خدمات می‌داند که بازاریاب باید با توجه به عامل بالقوه سود و رفاه جامعه آمیخته را تعیین کند. مسئولیت اجتماعی روشی است که شرکتها در برابر خواسته‌های مشتریان محصولات مناسبی عرضه کرده و حتی قیمتها را طوری تعیین کنند که هم از نظر خریدار ارزشمند بوده و هم تولید کننده سود معقولی ببرد. مسئولیت اجتماعی فراتر از نگرش مثبت به محیط زیست است چرا که تمامی جوانب مصرف محصول‌ توسط مشتریان را در نظر می‌گیرد. در این رویکرد نه تنها محیط و اکو سیستم بلکه سلامت روانی و جسمانی مصرف کننده و حتی معضلاتی مثل رشد جمعیت را در نظر می‌گیرد. مسئولیت اجتماعی بازاریابی جهت ‌دهی صحیح به سلیقه مصرفی جامعه است که این خود دورنمایی بلند مدت را می‌طلبد. (دعایی و همکاران، ۱۳۸۵(

مسئولیت اجتماعی دارای ۴ بعد است:

۱) بعد اقتصادی ـ مهم ترین بعد مسئولیت اجتماعی سازمان ها بعد اقتصادی است که در آن فعالیت ها و اقدامات اقتصادی مدنظر قرار می گیرد.

۲) بعد قانونی ـ دومین بعد مسئولیت اجتماعی بعد قانونی حقوقی است و سازمان ها ملزم می شوند که در چارچوب قوانین و مقررات عمومی عمل کنند.

۳)بعد اخلاقی ـ سومین بعد مسئولیت اجتماعی سازمان ها بعد اخلاقی است از سازمان ها انتظار می رود که نظیر دیگر اعضای جامعه به ارزش ها، هنجارها و اعتقادات و باورهای مردم احترام گذاشته و شئونات اخلاقی را در فعالیت ها خود مورد توجه قرار دهند

۴) بعد عمومی و ملی ـ چهارمین بعد مسئولیت اجتماعی، بعد ملی است که شامل انتظارات، خواسته ها و سیاست های مدیران عالی در سطح کلان است.

  • تأثیرات توجه به مسئولیت اجتماعی در سازمان:

۱- جلوگیری از غفلت مدیریت سازمان نسبت به محیط

برخلاف دیدگاه سنتی، وظیفه شرکتها و سازمانها تنها کسب سود و سودرسانی نیست بلکه تمام شرکتها و سازمانها در قبال محیط و فضای کسب و کار خود چه در منطقه و چه جهان، مسئولیتهایی دارند. آنها باید سعی کنند تا به توسعه همه جانبه اقتصادی برای خود، کشورشان و توسعه پایدار جهانی دست یابند. نباید فراموش شود که کسب و کار به دنبال بازسازی و توسعه محیط، رشد می یابد پس باید فضا و محیط کسب و کار خود را خوب بشناسید. محیط زیست خوب، بازار خوب و دولت خوب، شاخصهای مهمی هستند که اگر بهینه باشند، فضا و محیط کسب و کار خوب نیز حاصل می شود( خلیلی عراقی و یقین لو،۱۳۸۳).

۲- ایجاد مدیریت اثربخش

مدیریت مؤثر در عصر ما،مدیریتی است که از محدود اندیشی سازمان، خود را رها ساخته و به جامعه و محیط های وسیعتری بیاندیشد و به عبارتی دیگر علاوه بر مسئولیت سازمانی، «مسئولیت اجتماعی» نیز احساس نماید(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷)

۳-افزایش عظمت ،اعتبار و شهرت سازمان و بهبود چهره عمومی سازمان

سازمان باید احساس اجتماعی و ارزشهای انسانی را به حدی گسترش دهد تا با ارزشهای اقتصادی اش همراه شود، به نحوی که گویی به اندازه ای که از منطق و عقلش استفاده می کند، به همان اندازه از وجدان و قلبش هم استفاده می نماید.در بلند مدت،عظمت،اعتبار و شهرت یک سازمان به اندازه ای که به عقل و منطقش بستگی دارد،به قلب و عاطفه اش هم وابسته است(دیویس و سی فردریک،۱۹۸۴).پاسخگویی اجتماعی،چهره عمومی سازمان را بهبود می بخشد و از سازمان یک سیمای مطلوب به جامعه عرضه می دارد و سازمانهایی که می خواهند چهره عمومی مطلوبی داشته باشند ،باید عملاً نشان دهند که از هدفهای اجتماعی حمایت می کنند و چهره مطلوب داشتن نیز در بازار سرمایه خیلی مهم است(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).براساس گزارش مجله فورچون، ۶۳ درصد مدیران عالی شرکتهای برتر بر این باورند که رعـایت اخلاقیات، موجب افزایش تصویر مثبت و شهرت سازمان شده، منبعی برای مزیت رقابتی به شمار می‌آید (باکلی،۲۰۰۱).مسئولیت اجتماعی، برنامه و ابزاری است برای گفتمان… بخش اقتصاد، سیاست و جامعه با هدف ایجاد ارتقای اعتماد عمومی به سرمایه گذاران و بنگاههای اقتصادی آنان( خلیلی عراقی و یقین لو،۱۳۸۳).

۴- ارائه خدمت مؤثر به مردم

عدم احساس مسئولیت در قبال مردم مانع از خدمت مؤثر مدیران به ایشان می شود(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۵-مانع گریبان گیر شدن مشکلات جامعه  به سازمان

سازمانها اگر به اهداف اجتماعی خود حرمت ننهند،آلودگی محیط،فقر و بیماری،تبعیض و نابسامانی،محیط شان را فرا خواهد گرفت و اگر با اندکی دوراندیشی به قضیه ننگرند،این مشکلات ،آخرالامر گریبان خودشان را نیز خواهد گرفت.زمانی که آلودگی محیط جامعه را فراگرفت سازمان نیز به عنوان جزئی از آن دچار آلودگی خواهد شد(الوانی،۱۳۸۴).

۶- ایجاد توازن بین تعهدات و وظایف مختلف سازمان و مدیریت

مسئولیت اجتماعی روی نحوه برخورد سازمان با ارباب رجوع،کارکنان،سرمایه گزاران و سهامداران و سایر مؤسسات و شرکتهای رقیب و بطور کلی جامعه،نظر دارد… و بطور خلاصه، مسئولیت اجتماعی ،تلاشی است در جهت ایجاد تعادل و توازن بین تعهدات و وظایف مختلف سازمان و مدیریت(رابرت و گریفین،۱۹۹۳).

۷-  مانع وارد شدن خسارات جبران ناپذیر به جامعه و بهبود وضع جامعه

مسئولیت اجتماعی با ورود خود به سازمان،یک چارچوب حاکمیت اخلاقی را اضافه می کند که براساس آن سازمانها به فعالیت هایی اقدام می کنند که وضع جامعه را بهتر کرده،از انجام کارهایی که باعث بدتر شدن وضعیت جامعه میگردند،پرهیز می کنند(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).میزان توجه مدیران به مسئولیت های اجتماعی شان در زمان اتخاذ یک تصمیم می تواند از اهمیت زیادی برخوردار باشد.چرا که یک تصمیم نادرست و غیرمنطقی و بدون توجه به تأثیرات اجتماعی می تواند خسارات جبران ناپذیری را به جامعه تحمیل کند(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۸-فراهم شدن زمینه ایجاد پاسخگویی اجتماعی در سازمان

تا زمانی که چنین مسئولیتی(مسئولیت اجتماعی) در سازمان وجود نداشته باشد،هیچ پاسخگویی از سوی سازمان در برابر جامعه وجود ندارد(کونتز و همکاران،ترجمه:محمد علی طوسی و همکاران،۱۳۷۰).مسئولیت اجتماعی پیش فرض پاسخگویی اجتماعی است.یعنی مدیران،اول باید مسئولیت اجتماعی خود را بشناسد،سپس در جهت آن اقدام کنند(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷ ).

۹-موفقیت ، ادامه بقا سازمان و توسعه پایدار سازمان

سازمانها برای آنکه بتوانند جایگاه خود را در جامعه حفظ نموده یا بهبود بخشند،به نحوی که باعث ادامه بقای آنها و موفقیتشان در کار بشود،لازم است به مسئولیت اجتماعی شان توجه لازم را داشته باشند؛چنانچه سازمان ها مسئولیت اجتماعی خود را نادیده انگارند،جامعه به نحوی دامنه فعالیتشان را محدود خواهد کرد(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).احساس مسئولیت  نسبت به جامعه و هوشیاری در این خصوص می تواند باعث موفقیت و بقای سازمان گردد(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۱۰- مانع از بین رفتن ارزشهای انسانی و اخلاقی

عدم توجه به مسئولیت اجتماعی  ،اقداماتی را در سازمان طلب می کند که بعضاً غیراخلاقی است.این چنین فعالیت های غیراخلاقی باعث از بین رفتن ارزشهای انسانی مثل:محبت ، عدالت، دوستی ،سخاوت و سایر جنبه های اخلاقی افراد می شود(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

سازمانها همچون سایر افراد و مؤسسات عضوی از جامعه هستند و قبول این عضویت لازمه اش این است که با توجه به مسئولیت فردی هر عضو،اقدامات سازمانی به نحوی انجام گیرد که نظام اخلاقی پا برجا مانده، و منافع دیگر اعضاء جامعه حفظ شود، به عبارت دیگر سازمانها می باید خوشان را به حساسیت های جامعه و ارزشها و هنجارهای اخلاقی آن متعهد بدانند و اخلاقاً خود را نسبت به عملیاتشان مسئول بدانند(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۱۱-برقرای تعادل بین مسئولیت و قدرت سازمان

مسئولیت اجتماعی سازمانها می تواند عاملی برای توازن قدرت باشد.سازمان از قدرت اجتماعی زیادی برخوردار است و این قدرت می تواند روی محیط ،مصرف کنندگان،اوضاع جامعه و بسیاری از بخش های دیگر اجتماعی تأثیر بگذارد.بنابراین لازم است که میزان قدرت سازمانها با مقدار مسئولیتشان برابر باشد(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۱۲-بهبود کیفیت زندگی افراد جامعه

مشارکت سازمان در حل مشکلات اجتماعی می تواند کمک زیادی در خلق کیفیت زندگی بهتر افراد باشد.به عنوان مثال،وقتی که سازمانها به نیازهای کارکنانشان توجه داشته باشند،به طور غیرمستقیم روی ثبات خانواده ها و نحوه زندگی آنها تأثیر می گذارند و این تأثیر باعث ایجاد زندگی بهتر برای افراد می گردد(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۱۳-نائل شدن سازمان به اهداف و منافع بلند مدت

سازمانی که در جهت بهبود کیفیت زندگی اجتماعش گام بر می دارد،از نتایج اقداماتش بهره مند می شود و در زمینه ای مناسب به فعالیت های کاری اش ادامه داده، به اهدافش نائل می شود(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

اگر سازمانها در برخورد با مسائل اجتماعی ،تعلل کنند،زمانی فرا می رسد که خود را در حلقه آتش جامعه می بینند.و در این صورت دیگر فرصتی برای انجام فعالیت ها و نائل شدن به هدفهایشان یعنی تولید کالا و خدمات نخواهند داشت(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).سازمان عاقبت از بهبود کلی جامعه سود بیشتری نصیبش می شود(پیرس و رابینسون به نقل از دیویس،۱۹۸۹).

۱۴-  کاهش دخالت های دولت

کارل باور دارد که بی توجهی به مسئولیتهای اجتماعی موجب افزایش دخالت دولت و در نتیجه کاهش کارایی می‌شود. اگر شرکت داوطلبانه به برخی مسئولیتهای اجتماعی و اخلاقی خود عمل کند، می‌تواند به سود مورد نظر خود دست یابد. (هانگر و ویلن،۱۳۸۴).اگر سازمانها به مسئولیت اجتماعی شان توجه داشته باشند،از گسترش قوانین و مقررات اقتصادی که دولت ها تعیین می کنند،کاسته می شود.قوانین و مقررات ،هم آزادی جامعه و هم آزادی بنگاههای اقتصادی را کاهش می دهد(الوانی و قاسمی/۱۳۷۷ص۴۱).اگر سازمان از انجام مسئولیت اجتماعی اش شانه خالی کند،به تدریج قدرت اجتماعی اش کاسته شده،توسط گروههای دیگر تصاحب می شود و یا دولت با استفاده از ابزارهای قانونی خود نیز فعالیت آن را محدود می کند(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۱۵-باعث هماهنگ شدن سازمانها با تغییر نیاز ها و توقعات عمومی

چون که نیازهای عمومی و مالاً انتظارات جامعه از سازمانها تغییر یافته است،سازمانها بایستی مشارکت بیشتری با جامعه داشته باشند.انتظارات جامعه از سازمان به طور ناباورانه ای از دهه ۱۹۶۰ به بعد یکباره افزایش یافته و برای اینکه سازمانها فاصله میان انتظارات جامعه و پاسخ دهی خود را کم کنند و خود را با جامعه هماهنگ سازند،لازم است که بر میزان مشارکت اجتماعی خود بیفزایند(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۱۶- حفظ منابع محدود 

با توجه به محدودیت های منابع موجود در کره زمین،یک سازمان یا مؤسسه بایستی در حفظ آنها مسئولانه عمل کرده و در استفاده از آنها عاقلانه برخورد نماید.سازمانها بایستی مسئول اعمال امروز خود باشند،چرا که فردا نیز برای ادامه حیات انسانی مهیا و مساعد باشد(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

۱۷-ایجاد شاخص ارزیابی مدیران

فلسفه امروز مدیریت، مسئولیت در مقابل جامعه و مردم را بخش مهمی از منشور هر سازمان دانسته و توجه به آن ضروری شناخته است.اگر مدیران تاکنون را بر اساس توفیقشان در سودآوری ارزیابی می کردند،از این پس آنان را با شاخصی جامعتر از سودآوری مورد سنجش قرار می دهند.مدیران برای آنکه از بوتـﮥ این ارزیابی سرافراز بیرون آیند باید جزء نگری را فراموش کرده و از مرزهای سازمان خود فراتر رفته و مسائل اجتماعی را در نظر داشته باشند(الوانی،۱۳۸۴).

تصمیم گیری سازمان در مورد هدفهایش و سطح مشارکت آن در خصوص مسائل اجتماعی ،می تواند معیار خوبی برای ارزیابی عملکرد سازمان ارائه دهد(الوانی و قاسمی،۱۳۷۷).

دیدگاه اسلام به مسولیت اجتماعی:

ریشه مسئولیت پذیری فطری است، زیرا انسان به حکم عقل و وجدان، موظف به انجام برخی از رفتارهـا در طـول زنـدگی اسـت کـه ایـن خـود زمینهای را برای احساس و پذیرش مسئولیت ایجاد میکند(قاهری،۱۳۸۹) .  بر اساس مطالعات دفتر مدیریت اسلامی بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)و دعوت از اساتید و صاحبنظران این حوزه، یک الگوی جامع برای شناخت مدیریت اسلامی تدوین گردید که بر اساس این الگو مطالعات علم مدیریت اسلامی به صورت کلی به دو حوزه مطالعات محتوایی و حوزه مطالعات ساختاری تقسیم می‌شود. از منظر محتوایی تمام منابع موجود مدیریت اسلامی را به ۴ گروه زیر تقسیم می‌کند:

  1. منابع قرآنی. ۲- منابع روایی و حدیثی. ۳- منابع فلسفی اسلامی. ۴- منابع تاریخی و سیره.

بنابراین دیدگاه اسلامی می بایست یکی یا چند بخش از موارد بالا را تحت پوشش قرار دهد.در بررسی کتب اسلامی و نظرات علمای مسلمان، نکات جالب توجهی وجود دارد که در بررسی فلسفی دیدگاه ها می توان تا حدود زیادی آن را بسیار مدرن و پیشرفته قلمداد کرد. حال در اینجا به ذکر برخی از آیات و احادیث می پردازیم که نشان دهنده نگاه بسیار پیشرفته و مدرن اسلام نسبت به مسئولیت های اجتماعی است.توجه به رفاه عمومی جامعه در اصول اخلاقی، اعتقادات و ارزش های مذهبی ما نیز وجود داشته است که موارد زیر شاهدی بر این مدعا است:

۱-نیکی کردن

در سوره بقره، آیه ۸۳ خداوند می فرماید:
« که جز خدا را نپرستید و نیکی کنید به پدر و مادر خویش و یتیمان و فقیران و به زبان خوش با مردم تکلم کنید و نماز به پا دارید و زکات مال خود را بدهید ».

۲- مسئول بودن نسبت به یکدیگر

خداوند متعال در کتاب آسمانی قرآن، مسلمانان را نسبت به یکدیگر مسئول دانسته و با صراحت و دقت مسئولیت آنان را نسبت به یکدیگر تعیین و مشخص نموده است. از جمله در قرآن کریم خطاب به مؤمنان می فرماید:
« و حق خویشاوندان و مسکینان و در راه ماندگان را ادا کن » ( سوره اسراء، ۲۶ ).

۳- نیکوکاری

پروردگار در سوره بقره در آیه ۱۷۸ می فرماید: « نیکوکاری آن نیست که روی به جانب مشرق یا مغرب کنید، نیکوکار کسی است که به خدای عالم و روز قیامت و فرشتگان و پیغمبران ایمان آورد و دارایی خود را در راه دوستی خدا به خویشان و یتیمان و فقیران و رهگذران و گدایان بدهد… و زکات مال به مستحص بدهد ».
همچنین در سوره نساء آیه ۳۶ آمده است: « نسبت به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و فقیران و همسایه خویش، بیگانه و دوستان موافق و رهگذران و بندگان زیردست، در حق همه نیکی کنید ».

۴-برخورد درست با زمین

پروردگار متعال در رابطه با استفاده از نعمت های پروردگار در زمین در سوره اعراف در آیه ۷۴ می فرماید: « و به یاد آورید… در زمین به شما جای مناسب داد، در دشت های آن برای خود کاخ هایی ساختید… پس نعمت های خدا را به یاد آورید و در زمین سر به فساد برندارید ».
پروردگار متعال در سوره بقره در آیه ۱۱ در خصوص فساد نکردن در زمین می فرماید: « و چون به آنان گفته شود در زمین فساد نکنید، می گویند ما خود اصلاح گریم ».

۵- حقوق مردم

پروردگار متعال در رابطه با رعایت حقوق مردم در قرآن به کرات تأکید فرموده است. از جمله می توان به سوره هود آیه ۸۵ اشاره نمود: « و ای قوم من! پیمانه و ترازو را به عدل و داد، تمام دهید و حقوق مردم را کم مدهید و در زمین به فساد سر برمدارید ».
پروردگار در سوره نسا در آیه ۴ تأکید نموده است که حق زنان را به درستی بدهید و علامه طباطبایی در ترجمه خود در المیزان آورده است: « و اموال یتیمان را پس از بلوغ به آنان بازگردانید و اموال بد خود را با اموال مرغوب آنان تبدیل ننمایید ».

۶-کمک و مساعدت به مستمندان و اقشار ضعیف

درباره نوع و میزان کمک و مساعدت به مستمندان و اقشار ضعیف جامعه، خداوند خطاب به رسول گرامی اسلام می فرماید:
« و نیز سؤال کنند تو را که چه در راه خدا انفاق کنند؟ جواب داده آنچه زاید بر ضروری زندگانی است. خدا بدین روشنی آیات خود را برای شما بیان می کند، باشد که تفکر و عقل به کار بندید » ( بقره، ۲۱۹ ).

۷- ویژگی های مؤمن

پروردگار متعال همچنین در سوره فرقان آیه ۶۸ ویژگی های مؤمن را چنین برمی شمارد:
« کسانی که موفق شدند انفاق نه اسراف نمایند و نه تفریط و راهی میان این دو که عادلانه است انتخاب می کنند ».
همچنین در سوره بقره در آیه ۲۶۵ می فرماید: « حکایت آنان که در راه خشنودی خدا انفاق می نمایند و با کمال اطمینان خاطر، دل به لطف خدا شاد دارند، مانند بوستانی است بر بلندی، که باران زیادی بر آن ببارد و حاصلی دو چندان که منتظرند، دهد… و خدا به کار نیکوکاران بصیر و آگاه است ».

  • بحث و نتیجه‌گیری و پیشنهادات

نتیجه گیری

با گسترش روز افزون علم فناوری و تغییرات در سطح و استاندارد زندگی افراد جامعه و همچنین وجود مسائلی چون رقابت های فشرده، محدودیت منابع، نیاز به حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست و سایر موارد، سازمانها حفاظت از این منابع و همچنین حفاظت از منافع افراد و جوامع را یک امر مهم و یک اصل بدیهی قلمداد می کنند که در قالب مسئولیت اجتماعی نمود می یابد. مسئولیت اجتماعی اگرچه به ظاهر موضوعی مدرن اسـت، امـا در شکلی سنتی، در اکثر جوامع قابل پیگیری است. با وجود این، در جوامـع مدرنتر  و جوانتر فعالیتهای متنوعتری در زمینه مسئولیت اجتماعی از شرکتهـا و صاحبان سرمایه انتظار می رود. با نگاه به ایات قرآن که محکم ترین احکام در اسلام می باشند پی به این موضوع خواهیم برد که مسئولیت های اجتماعی در اسلام از بدو ان تا به حال جایگاهی بسیار مهم و ارزشمند داشته است به طوری که بارها و بارها در قرآن از مسئولیت های اجتماعی و مولفه های آن که موجب رفاه و ارامش در جامعه می شوند، نام برده شده و پروردگار متعال به این موضوع به عنوان یک اصل و التزام تاکید نموده است. بنا بر این حرکت سازمانها در این زمینه امری پسندیده به لحاظ اجتماعی و دینی است وموجبات پیشرفت و تعالی جوامع و سازمان ها را فراهم می کند که این خود مشروعیت را برای سازمان به ارمغان می اورد.بنا بر این در یک جمع بندی کلی  میتوانیم بر این مهم تأکید کنیم کـه اساسـیتـرین رهیافت برای گسترش مسئولیتهای اجتمـاعی، ارتقـاء و تعـالی ایمـانی و  ارزشی جامعه و همراه با آن بسترسازی برای اجرای احکام صحیح اقتصادی و اجتماعی اسلامی است.  به عبارت ساده ترهرچند هدف اصلی سازمانها افزایش سود اسـت، امـا آنهـا در عـصر اطلاعـات و جهانی شدن برای دستیابی به موفقیت باید به انتظارات اجتماعی  واکنش مناسب نشان دهند و به بهترین نحو و با توجه به احکام اسلامی اینگونه انتظـارات را با هدف اقتصادی سازمان تلفیق کننـد تـا دسـتیابی بـه اهـداف بـالاتر و  والاتری را امکانپذیر سازند.

پیشنهادات

پیشنهادات پیرامون ارتقا و اجرای بهتر مسئولیت اجتماعی به شرح زیر است:

  1. افزایش آگاهی مدیران شرکتها در حوزه مسئولیتهای خـود و در قبال جامعه.
  2. توانمند سازی شرکتها در زمینه چگونگی پیش بینی انتظـارات ذینفعان.
  3. ایجاد حساسیت در جامعـه و مـردم نـسبت بـه مـسئولیتهـای اجتماعی شرکتها و تعریف فرآیند سیستماتیک برای استانداردها و هدفهای مربـوط به شهروندی و مسئولیت اجتماعی.
  4. چاپ نشریات و سخنرانیهایی در راستای دستیابی بـه اهـداف و  استانداردهای مسئولیت اجتماعی در جامعه.
  5. ارائــه الگوهــایی از برتــرین اعــضای رعایــت کننــده مــسئولیت اجتماعی شرکتها.
  6. مبادلــه تجــارب و فعالیــتهــای مثبــت درخــصوص مــسئولیت اجتماعی شرکتی بین مؤسسات اقتصادی.
  7. برگزاری دوره های آموزشی به منظـور شناسـاندن آثـار و فوایـد مسئولیت اجتماعی برای مدیران شرکتها.
  8. ایجاد یک بانک اطلاعاتی در ارتباط با مسئولیت اجتماعی.
  9. تعریف و اندازه گیری معیارهـای اصـلی به منظور اندازهگیری و گزارش  عملکرد اجتماعی و زیست محیطی.

منابع

  1. استانستی. ص و سالارزهی. ح. ۱۳۹۳.بررسی فرهنگ اعتقادی و بشردوستانه مسئولیت پذیری اجتماعی در کسب و کارها با رویکرد اندیشه دینی. کنگره بین المللی فرهنگ و اندیشه دینی.
  2. الوانی س. م. و قاسمی ا. ۱۳۷۷. مدیریت و مسؤلیت­های اجتماعی سازمان. چاپ اول. تهران. مرکز آموزش مدیریت دولتی.
  3. امیدوار ع. ۱۳۸۷. ترویج مسئولیت اجتماعی شرکتها، تکمیل کننده وجایگزین سیاستها و وظایف دولت (سیاستگذاری حکومت در ترویج مسئولیت اجتماعی شرکتها(. پژوهشکده تحقیقات استراتژیک  گروه پژوهشهای فرهنگی و اجتماعی. شماره ۲۱. صفحه۹ تا ۸۷.
  4. ایران نژاد پاریزی م. ۱۳۷۱. مسئولیتهای اخلاقی و اجتماعی مدیریت. دانش مـدیریت. شماره ۱۸.
  5. پوررشیدی ر. و جلالی جوارن م.۱۳۸۸. تاثیرات توجه به مسئولیت اجتماعی در سازمان. ماهنامه مدیریت. بیستم. شماره ۱۵۴-۱۵۳. صفحه۴۴.
  6. تفاوت نشریات علمی-پژوهشی و نشریات علمی-ترویجی. ایران‌کنفرانس، ۱۳ مرداد ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۳.
  7. چاوش باشی ف. ۱۳۸۹.مسئولیت اجتماعی سازمان و اخلاق مدیران، پژوهشنامه. گروه پژوهشهای فرهنگی و اجتماعی. شماره۶۱. صفحه۸۷تا ۱۰۸.
  8. خلیلی م.۱۳۸۷. اقدام ها و ابتکارهای مدیران صنعت کشور برای ارتقا مسئولیت اجتماعی شرکت ها. پژوهشکده تحقیقات استراتژیک  گروه پژوهشهای فرهنگی و اجتماعی. شماره ۲۱. صفحه۱۳۱ تا ۱۵۰.
  9. خلیلی م. و ساسانی ح. ۱۳۸۷.جایگاه مسئولیت اجتماعی در حاکمیت شرکتی. پژوهشکده تحقیقات استراتژیک  گروه پژوهشهای فرهنگی و اجتماعی. شماره ۲۱. صفحه۱۵۱ تا ۱۷۲.

خلیلی عراقی. م. و یقین لو م. ۱۳۸۳. سایه روشنهایی از مسئولیت پذیری، مسئولیت اجتماعی شرکتها.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.