سرمایه اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر

به گزارش فرهنگسرای معروف: خانم دکتر سیما جوینی پور نویسنده کتاب «راهکارهای قرآنی در تقویت سرمایه اجتماعی» مصاحبه ای را با عنوان «سرمایه اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر» با فرهنگسرای معروف انجام داده اند که در ذیل نظرتان را به آن جلب می نماییم.

خانم دکتر لطف کنید در ابتدای امر راجع به سرمایه اجتماعی قدری توضیح دهید.

باید عرض کنم که اصطلاح سرمایه اجتماعی (Social capital) یکی از مباحث علوم اجتماعی است که ابتدائاً در غرب مطرح شد.  سرمایه اجتماعی از دو مفهوم «سرمایه» و « اجتماع» تشکیل شده است. « سرمایه» یک منبع کلی است؛ یعنی ابزارهایی که فرد،گروه، نهاد یا جامعه‌ای برای رسیدن به هدف‌هایش از آن‌ها استفاده می کند و کلمه« اجتماعی» نیز دلالت می کند که این منابع ،دارایی های شخصی محسوب نمی شوند و هیچ فردی به تنهایی مالک آنها نیست. این منابع در دل شبکه های روابط قرار گرفته اند.  سرمایه اجتماعی در یک معنای عام، نوعی سرمایه‌گذاری در روابط اجتماعی است که با بازده مورد انتظار تعریف می‌شود. به همین دلیل صاحبنظران سرمایه اجتماعی را بعد معنوی یک اجتماع و بخشی از ثروت ملی می دانند که سبب بهره مندی بیشتر از سرمایه انسانی و فیزیکی می شودو ظرفیتی است که همکاری میان افراد و نهادهای یک جامعه را ارتقا می بخشد. کلیدواژه مبیّن سرمایه اجتماعی، «روابط» است. هدف سرمایه اجتماعی، تشویق افراد به همکاری و مشارکت در تعاملات اجتماعی برای توسعه و نیزحل معضلات اجتماع است.

به نظر شما چه ارتباطی میان سرمایه اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد؟

در پاسخ به این پرسش باید گفت که نظارت همگانی یک پدیده جامعه شناختی است و تحقق و نهادینه شدن آن وابسته به شرایط و زمینه های اجتماعی دارد که یکی از این عوامل، سرمایه اجتماعی است. فریضه الهی «امر به معروف و نهی از منکر» به عنوان یک کنش دینی- اجتماعی و همچنین به عنوان نوعی احساس مسئولیت پذیری در پیوندهای گروهی نقش مهمی را ایفا می کند.  از سویی دیگر، سرمایه اجتماعی داعیه گره‌گشایی از بسیاری معضلات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی دارد و حاوی مفاهیمی چون اعتماد اجتماعی، همکاری، شبکه‌های اجتماعی، هنجارها و ارزش‌های مثبت است که توجه به معنای امر به معروف و نهی از منکر بخش عمده ای از این هدف را در بر می گیرد.

اسلام، با تشریع وظیفه مهم «امر به معروف و نهی از منکر»، تمام اجزای تشکیل‌دهنده جامعه را حافظ همدیگر قرار داده و مسلمانان با عمل به آن دو وظیفه مهم و اصلی، حکم آجرهای بنای محکمی را پیدا می‌کنند که به طور یک‌نواخت و بدون هیچ فرجه و شکاف، حافظ همدیگر و حافظ شاکله ی کلی ساختمان اند .در سایه نظارت همگانی آحاد جامعه، از میزان انحرافات و کج روی های اجتماعی کاسته و به سلامت اجتماعی افزوده می شود. شاخصه های سلامت جامعه، نمایانگر بهبود سرمایه اجتماعی و تقویت آن می باشد.

به نظر حضرتعالی عنصر وحدت و اعتماد چه نقشی در باز تولید سرمایه اجتماعی بازی می کنند؟ و این دو عنصر چه ارتباطی با امر به معروف و نهی از منکر دارند؟

می توان امر به معروف و نهى از منکر را پوششی اجتماعى براى محافظت جمعیّت دانست که اگر در میان نباشد عوامل مختلفى که دشمن بقاى وحدت اجتماعى هستند، همچون موریانه از درون ، ریشه هاى اجتماع را مى خورند و آن را از هم متلاشى مى سازند، بنابراین حفظ وحدت اجتماعى بدون نظارت عمومى ممکن نیست.  پس امر به معروف و نهی از منکر، عامل وحدت است و از تفرقه باز می دارد. چون امر به معروف، امر به چیزی است که عقل و نقل آن را به رسمیّت می شناسند و چنین چیزی وحدت آفرین است. نهی یکدیگر از عوامل تفرقه، خودش عامل نزدیکی به هم است. 

      بدین ترتیب، زمانی که فضای جامعه ایمانی، فضای دعوت و اندرز و امر و نهی با شروطش باشد، آن فضا فضایی طاهر و پاکیزه می شود و بر تخلّفات و عموم انحرافات غلبه می یابد و علاوه بر خود مؤمنان، غیر مؤمنانی هم که در آن جامعه زندگی می کنند تربیت می شوند.  در این صورت، جامعه دینی به جامعه ای با سرمایه اجتماعی نیرومندی مبدّل می گردد چرا که احساس عاطفی و قلبی عمیق میان افراد جامعه ایمانی که نشأت یافته از روحیه ولایت مداری آنان نسبت به یکدیگر است، تقویت کننده روحیه اعتماد جمعی است. اعتماد نیز دلیل اصلی انسجام اجتماعی است.

در قرآن کریم نیز پس از دعوت به اتحاد و انسجام اجتماعی و بیان رابطه اخوت و ایجاد احساس نزدیک برادری در میان اعضای جامعه، عامل حفظ وحدت و اخوت دینی را فریضه امر به معروف و نهی از منکر دانسته است:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَهٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‌[۱]»

بنابراین در سایه این فریضه بزرگ الهی، پیوندهای ذهنی و عینی تقویت گشته و عواطف انسانی و هویت جمعی، روحی تازه می گیرد و عنصر اعتماد در میان اعضای اجتماع بزرگ اسلامی تبلور یافته که نتیجه آن افزایش سرمایه اجتماعی در ابعاد مختلف آن است.

این بود که  در جامعه ما امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک واجب فراموش شده  مطرح شده است.  در حاشیه قرار گرفتن نظارت همگانی، پیامدهایی از قبیل رواج انحرافات اجتماعی، کاهش امنیت و همبستگی ملی و بی اثر نمودن هزینه های سنگین کنترل های اجتماعی را در پی دارد. کاهش عواطف و پیوندهای انسانی و دینی در جامعه از سویی دیگر و رشد روزافزون بی اعتمادی و اختلافات اجتماعی و وجود شکاف ها و فاصله های فراوان میان اقشار مختلف جامعه، نشانه دور شدن ما از آموزه های دینی و قرآنی است.

     بی توجهی به ابعاد مختلف راهکارهای قرآنی، اهداف و فلسفه های مهمّ امر به معروف و نهی از منکر باعث شده که این فریضه نتواند کارآیی مورد نظر و مطلوب خود را در جامعه داشته باشد و در راستای تأمین سلامت اجتماعی و همبستگی ملی گام های مثبتی بردارد. همچنین ناآگاهی از شیوه های درست امر به معروف و نهی از منکر و برداشت های نادرست و انحرافی از آن، این حوزه را به چالش برانگیزترین حوزه ها و بزرگ ترین موانع ایجاد وحدت و انسجام ملی مبدل نموده است. لذا درصدد برآمدم تا با بررسی و پژوهش در این حوزه ثابت کنم که این فریضه الهی نه تنها مانع اتحاد و انسجام و اعتماد اجتماعی نیست بلکه مهم ترین عامل ایجاد اتحاد و اعتماد است و متاسفانه عدم آشنایی با مفهوم امر به معروف و نهی از منکر و شیوه های مناسب اجرایی آن، باعث ایجاد مشکلاتی در این حوزه شده است.

 نظر شما چه سازوکارهایی عملی برای ارتقاء سرمایه اجتماعی در امر به معروف و نهی از منکر تعبیه شده است؟

به نظر من مهم ترین ساز و کار عملی، رجوع به آموزه های حیات بخش قرآن کریم و عمل به آن است. اگر مسلمانان و مؤمنان به تعالیم و فرامین قرآن کریم عمل نمایند، نه تنها می توانند روابط پایدار و مستحکمی در سطوح خرد و کلان جامعه اسلامی به وجود آورند و سرمایه اجتماعی درون گروهی را شکل دهند، بلکه می توانند در تعامل و مشارکت جمعی با سایر انسان ها و جوامع به پیشرفت و توسعه پایدار دست یافته و سرمایه اجتماعی برون گروهی را تشکیل دهند.

با توجه به آیه شریفه «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ….» (۷۱/ توبه)برای اجرای صحیح فریضه امر به معروف و نهی از منکر، ابتدا باید مسئله تولی و تبری در جامعه پیاده شود. ساختار ولایی جامعه و ولایت متقابل مؤمنین نسبت به یکدیگر، بسترساز فریضه امر به معروف و نهی از منکر است.

مهارت برقراری ارتباط مؤثر و بهبود عوامل ایجاد ارتباط، یکی از دغدغه های مهم حوزه نظارت اجتماعی است که قرآن کریم با بیان راهکارهایی مناسب، به تقویت این مهم اهتمام نموده است. تقویت روابط در ساختار نظام اجتماعی اسلام،همراه با تبادل اطلاعات و توسعه حیطه شناختی، یکی از آثار امر به معروف و نهی از منکر است که نهایتاً به تقویت و بالندگی بعد ارتباطی سرمایه اجتماعی می انجامد.

از سویی دیگربرای ارتقاء سرمایه اجتماعی در امر به معروف و نهی از منکر باید تمامی سازمانها و نهادهای اجتماعی دست به دست یکدیگر داده و در این مهم مشارکت داشته باشند تا شاهد بالندگی و افزایش سرمایه اجتماعی در حوزه امر به معروف و نهی از منکر باشیم.

این مهم، بیشتر بر عهده جامعه علمی کشور است که انتظار می رود در راستای تقویت سرمایه اجتماعی که از مهم ترین دغدغه ها و نیازهای جامعه معاصر محسوب می شود، از دیگر آموزه های قرآنی و دینی بهره برده و با نظریه پردازی های بدیع و با نگاهی نو، به شناسایی و استخراج راه کارهای دینی در این جهت اقدام نمایند. تولید کتاب، نشریه و نرم افزارهای متنوّع در این خصوص می تواند غنای دین اسلام و آموزه های وحیانی را به عنوان دینی اجتماعی که به ارتباط های درونی و بیرونی انسان ها و پیوند بین افراد و جوامع در جهت تعالی و پیشرفت انسان ها و جوامع نظر دارد، به اثبات رساند. نکته مهم در این باره آن است که دین شناسان با شناخت ویژگی ها و ابعاد سرمایه اجتماعی می توانند از آموزه های دینی برای بازتعریف و بهره برداری از سرمایه اجتماعی متناسب با جامعه دینی بهره لازم را ببرند.

     هم چنین از مراکز فرهنگی و تحقیقاتی کشور به ویژه آموزش و پرورش و آموزش عالی کشور، وزارت ارشاد، سازمان صدا و سیما و سازمان های خصوصی انتظار می رود، با وارد نمودن تعالیم قرآن کریم در جامعه و خصوصا اقشار جوان کشور و تأکید بر جنبه های اجتماعی و عقلانی آن، در جهت ارتقای سطح سرمایه اجتماعی و توسعه پایدار و موزون کشور عزیزمان در مرحله اول و همبستگی جهان اسلام در مرحله دوم گام های مؤثّری بردارند.

  به مجریان کشور پیشنهاد می شود تا با بهره مندی از آموزه های عمیق قرآنی و روایی و با پرهیز از اختلاف و مجادله های بی حاصل و پایبندی بر اخلاق دینی و سازمانی و احترام به قانون، در جهت ایجاد اعتماد اجتماعی گام برداشته و معضلات و مشکلاتی که در اثر بی اخلاقی یا بداخلاقی گریبانگیر جوامع اسلامی به ویژه جامعه اسلامی ما شده و نیز عوامل افول سرمایه اجتماعی را، شناسایی کنند، تا بر اساس آن نهادها و سازمان های متولّی امر دین و فرهنگ جامعه بتوانند با رصد مسائل درصدد رفع مشکلات برآیند و با برنامه ریزی صحیح و منطبق با آموزه های اسلامی، کشور عزیزمان را به سوی توسعه پایدار و پیشرفت و حرکت در جهت آرمان های اصیل اسلام قرار دهند.

انگیزه نوشتن کتاب و پرداختن به این موضوع از ناحیه شما چه بوده است؟

این کتاب برگرفته از رساله دکتری اینجانب است که به پیشنهاد و راهنمایی استاد محترم سرکار خانم دکتر پیروزفر در دانشگاه فردوسی مشهد انجام شده است. پس از بررسی و مطالعه این موضوع بدان علاقمند شدم. آنچیزی که بیشتر از هر امری بنده را به اینکار  ترغیب می نمود، دغدغه ای بود که در مورد این موضوع داشتم. در سال های اخیر، آنچه بیش از همه موجب نگرانی و دغدغه خاطر اندیشمندان حوزه های اجتماعی و سیاسی کشورمان بوده، کاهش چشمگیر سرمایه اجتماعی است. با آنکه کشور ما جامعه ای دینی است اما توجه به آموزه های دینی و وحیانی و به کارگیری آن در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی، کمتر در میان اقشار اجتماعی جامعه دیده می شود. این امر یکی از دغدغه های من بود. اما اینکه چرا موضوع امر به معروف و نهی از منکر را انتخاب کردم این بود که  در جامعه ما امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک واجب فراموش شده مطرح شده است.  در حاشیه قرار گرفتن نظارت همگانی، پیامدهایی از قبیل رواج انحرافات اجتماعی، کاهش امنیت و همبستگی ملی و بی اثر نمودن هزینه های سنگین کنترل های اجتماعی را در پی دارد. کاهش عواطف و پیوندهای انسانی و دینی در جامعه از سویی دیگر و رشد روزافزون بی اعتمادی و اختلافات اجتماعی و وجود شکاف ها و فاصله های فراوان میان اقشار مختلف جامعه، نشانه دور شدن ما از آموزه های دینی و قرآنی است.

     بی توجهی به ابعاد مختلف راهکارهای قرآنی، اهداف و فلسفه های مهمّ امر به معروف و نهی از منکر باعث شده که این فریضه نتواند کارآیی مورد نظر و مطلوب خود را در جامعه داشته باشد و در راستای تأمین سلامت اجتماعی و همبستگی ملی گام های مثبتی بردارد. همچنین ناآگاهی از شیوه های درست امر به معروف و نهی از منکر و برداشت های نادرست و انحرافی از آن، این حوزه را به چالش برانگیزترین حوزه ها و بزرگ ترین موانع ایجاد وحدت و انسجام ملی مبدل نموده است. لذا درصدد برآمدم تا با بررسی و پژوهش در این حوزه ثابت کنم که این فریضه الهی نه تنها مانع اتحاد و انسجام و اعتماد اجتماعی نیست بلکه مهم ترین عامل ایجاد اتحاد و اعتماد است و متاسفانه عدم آشنایی با مفهوم امر به معروف و نهی از منکر و شیوه های مناسب اجرایی آن، باعث ایجاد مشکلاتی در این حوزه شده است.


[۱] سوره مائده آیه ۱۰۳-۱۰۴.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.