جملات کوتاه
خانه » دیدگاه » لطفا خدا را دور نزنید!
لطفا خدا را دور نزنيد!

لطفا خدا را دور نزنید!

از تتبع در آيات و روايات و درك مذاق شارع به دست مي آيد كه اراده شارع مقدس بر اين است كه توليد ثروت در جامعه از طريق كار و فعاليت و توليد و تجارت باشد و كسي بواسطه جابه‌جايي پول ثروت توليد نكند كه اگر پول پول توليد كرد تمام آثار ربا محقق خواهد شد ولو اينكه هزاران برگ پيوست فقهي و حيله شرعي براي آن نوشته شود.

 

بسم الله الرحمن الرحیم

تشریع از طرف شارع نه فعل خالی از حکمت است و نه حرکت ایذائی؛ بلکه تمام احکام خمسه حول محور مصلحت و مفسده می‌گردد؛ یعنی شارع مقدس با در نظر گرفتن عوارض فعل، حکمی به آن اختصاص داده است و در این تشریع چنین اراده نموده است که کمترین محدودیت ها برای مکلف در نظر گرفته شود؛ لذا احکام از منظر شرع به پنج گروه تقسیم شده است؛ آن دسته از افعال که هیچ مصلحت و یا مفسده خاصی برآن مترتب نیست به عنوان مباح معرفی شده و آن افعالی که مصلحتی مهم و غیر قابل ترک بر آن مترتب است حکم به وجوبشان شده است، اگر اهمیت مصلحت در حد اعلی نباشد شارع مقدس نوعی اختیار در جذب یا عدم جذب منفعت قائل شده و عنوان وجوب را به استحباب تقلیل داده است؛ از آن طرف اگر مفسده ای ضررش به حدی باشد که خطری جدی برای دنیا و یا آخرت مکلف داشته باشد شارع حکم به حرمت فعل نموده و اگر مفسده در آن درجه از اهمیت نباشد نوعی اختیار برای مکلف قائل شده و حکم به کراهت کرده است، در خود این احکام در لسان اهل فقه مراتب میانی مثل مستحب موکد و کراهت شدیده وجود دارد که باز دایره فعل را سعه داده و از جعل محدودیت‌ها کاسته است.

البته شاید مصلحت و یا مفسده ای که حکم به خاطر آن تشریع شده است برای مکلفین مشخص نباشد اما آنچه یقینی است این است که از حکیم، جعل حکم بدون حکمت صادر نمی‌شود و آن حکمت چیزی جز جذب منفعت و یا دفع مفسده چه در بعد دنیوی و چه در بعد اخروی نمی‌تواند باشد.

به همین دلیل که احکام تشریع شده دائر مدار مصلحت و مفسده است در معاملات باید اراده جدی مکلف ملاک حکم قرار گیرد چرا که اثرات فعل بر اراده جدی و واقع عینیت یافته مترتب می‌شود و نه بر اسم و یا صورت استعمالی قول و فعل.

اراده جدی در مقابل اراده استعمالی قرار دارد و عبارت است از اراده متکلم به بیان هدف اصلی و مراد جدی کلام خود برای مخاطب، که امکان دارد همان مدلول استعمالی کلام و یا غیر آن باشد. به عبارت واضح‌تر؛ گاه فرد کلامی را می‌گوید و از کلام خود همان معنای واقعی را اراده کرده است و یا فعلی را انجام میدهد و از فعل همان ثمر معمول و ظاهر را اراده نموده است، که به این میگویند اراده جدی؛ اما گاه لفظی را به کار می‌برد و معنایی دیگر اراده مینماید و یا فعلی را انجام میدهد اما غرض اصلی فرد چیزی غیر از ظاهر و حقیقت آن فعل است که در اینجا اراده، اراده استعمالیست و نه جدی.
کمی واضح تر در غالب مثال؛ در داستان حضرت ابراهیم و اسماعیل امر به ذبح اسماعیل اراده استعمالی خداوند است چرا که اراده جدی خدا امتحان حضرت ابراهیم است و اصلا قصد این را ندارد که او فرزندش را ذبح کند.

اصلا اگر اراده جدی در معاملات حاکم نباشد نقض غرض در تشریع حاصل می آید چرا که تشریع برای جذب منفعت و دفع مفسده صورت پذیرفته و در صورتی که اراده جدی نباشد و با اراده استعمالی احکام را دور بزنیم دیگر غرض شارع از تشریع حاصل نخواهد شد و این دقیقا همان چیزیست که در موضوع ربا، اعم از ربای بانکی و ربای بازار رخ میدهد.

مزه پول ربوی زیر زبان اهل دنیا شیرین است و غیر متدینین بازار به راحتی اقدام به گرفتن ربا و نزول می‌کنند؛ اما طایفه ای از اهل بازار که کمی متدین تر هستند و از طرفی هم نمیخواهند سود بی دغدغه ربا را از دست بدهند به حیله های شرعی در معاملات روی می آورند؛ به عنوان مثال پولی را به عنوان قرض میدهند و در کنار آن شیء بی ارزشی مثل یک قوطی کبریت را به قیمت سود توافقی به قرض گیرنده میفروشند؛ در بانکداری مثلا اسلامیزه شده نیز با استفاده از عقود شرعی به صورت کاملا صوری به ربا چهره ای مشروع و حلال میدهند تا کسی به ساحت مقدسشان ایرادی نگیرد حال آنکه این زیاده گرفتن‌ها همان اثرات ربا را دارد! امام صادق(علیه السلام) در روایتی اثرات ربا را برشمرده و اینها را علت حرمت ربا میداند آن حضرت می‌فرماید: براستى، اگر ربا حلال بود، مردم تجارت و تلاش براى معاش را رها مى کردند. به همین دلیل خداوند ربا را حرام کرد تا مردم از حرام به حلال و تجارت و خرید و فروش رو‌بیاورند و به یکدیگر قرض بدهند.

به نظر وجدان‌های بیدار اگر ما کبریتی را به قیمت گزافی در کنار قرض مبلغی به کسی فروختیم و سود را به اسم پول کبریت گرفتیم و یا اگر به اسم قرار‌دادهای اسلامی جعاله و بیع سلف و سلم و … روی کاغذ به زیاده پول و ربا صورت شرعی دادیم واقعیت و آثار بیرون آن تغییر میکند؟! اگر به سرمایه های خفته در بانک توجه کنیم خواهیم دید که چه سرمایه عظیمی صرفا برای گرفتن سود بی دردسر در بانکها خوابیده و از چرخه تولید خارج شده است. آیا اگر اسم ربا را تغییر داده و نامهایی چون ارزش افزوده و … به آن دادیم آیا دیگر آن اثرات مخرب وجود نخواهد داشت؟! یقینا آن آثار با تغییر نام و قراردادهای صوری تغییر نخواهد کرد.

اراده جدی در معاملات این‌چنینی چیزی جز گرفتن سود و زیاده نیست و فروش آن کبریت و یا نوشتن قراردادهای صوری چیزی جز اراده استعمالی مغایر با اراده جدی مکلف نمی‌باشد.

از تتبع در آیات و روایات و درک مذاق شارع به دست می آید که اراده شارع مقدس بر این است که تولید ثروت در جامعه از طریق کار و فعالیت و تولید و تجارت باشد و کسی بواسطه جابه‌جایی پول ثروت تولید نکند که اگر پول پول تولید کرد تمام آثار ربا محقق خواهد شد ولو اینکه هزاران برگ پیوست فقهی و حیله شرعی برای آن نوشته شود.
لطفا خدا را دور نزنید

عبد الصالح شمس اللهی


پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.