فرهنگ مصادیق:اختلاط زن و مرد در مجالس

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
اختلاط زن و مرد در مجالس

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان
۲ تحلیلی بر روابط دختر و پسر
۳ جوانان و روابط
۴ روابط غیر اخلاقی دختران و پسران
۵ شیوه های برخورد با نامحرمان در قرآن

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ مرورى بر موضوع اختلاط زن و مرد در نگاه اسلام‏
۲ کیفیت روابط زن و مرد نامحرم از نظر اسلام- شهید مطهری
۳ روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام، ترویج، تعطیل، تعدیل؟
۴ اختلاط زن و مرد در چه شرايطي بدون اشكال است؟
۵ احکام مجلس عروسى و دیگر مجالس شادى– آیت الله مکارم شیرازی
6 مصائب اختلاط زن و مرد نامحرم

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ استشهاء زنان
۲ رعایت حقوق زن
۳ آرایش زن برای نامحرم
۴ جلوگیری از اختلاط زن و مرد نامحرم
۵ نافرمانی زن از شوهر
۶ تمکین زن در برابر شوهر
۷ ازدواج با بیش از چهار زن
۸ ازدواج زن مسلمان با کفار
۹ ازدواج زن مسلمان با نواصب
۱۰ خواستگاری از زن پس از نُه بار طلاق
۱۱ همت به زنان
۱۲ نگاه به زنان آرایش کرده
۱۳ خواستگاری از زن شوهردار
۱۴ زنای به عنف
۱۵ حضور در مجالس استهزاء دین
۱۶ حضور در مجالس گناه
۱۷ برگزاری مجالس گناه
۱۸ پوشیدن دوخته بر مرد محرم
۱۹ ازدواج دائم مرد مسلمان با بهائی
۲۰ استعمال زیورآلات طلا برای مرد
۲۱ پوشیدن ابریشم خالص برای مرد
۲۲ ازدواج دائم مرد مسلمان با کفار
۲۳ پوشیدن زربافت برای مرد
۲۴ ازدواج دائم مرد مسلمان با فرق انحرافی

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: صالح ویسی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم - 95/8/12
کلید واژه: اختلاط، ارتباط، نامحرم

مقدمه

ارتباط انسان‌ها با یکدیگر خواه در خانواده و خواه در جامعه، همواره نیازمند تبیین خطوط و مرزهایی است که به روشنی مناسبات و روابط انسانی را نظم می‌بخشد. آن چه که مدنظر فرهنگ دینی ماست، وجود حریم در روابط زن و مرد است. حریم‌هایی که اسلام در ارتباطات انسانی قرار می‌دهد برای این است که اجتماع طبیعی محفوظ بماند و از مسیر سالم خود منحرف نشود.
مسئله اختلاط بین مردان و زنان از جمله مسائل مورد بحث در جامعه کنونی است که با رشد و پیشرفت تکنولوژی و تمدن موجود، رو به فزونی نهاده و عرصه‌های علمی و اجتماعی و بخصوص اقتصادی سبب گشته تا زنان پا به پای مردان در اجتماع ورود پیدا کنند.
از جمله اهداف این نوشتار قانونمند ساختن اختلاط و روابط میان زنان و مردان در جامعه است که برای آن باید الگویی کامل بر محور آموزه‌های دینی، چون قرآن و روایات ترسیم نمود.
در این باره دیدگاه‌های متفاوت و گاه متضادی مطرح شده که دارای زیرساخت‌های نظری خاص خود هستند. برخی از این دیدگاه‌ها، پای خود را از گلیم منطق و استدلال فراتر نهاده‌اند و در این زمینه با نگاهی افراطی، به موضوع اختلاط پرداخته و وجود هرگونه ایرادی را منکر گشته‌اند و گروهی دیگر دچار تفریط شده‌اند.
در این میان لیبرالیسم و فمینیسم‌های فرامدرن نمونه‌هایی از افراط و تفریط می‌باشند. چرا که لیبرالیسم، معتقد به تجدد و روشنفکری و نفی هرگونه سنت قدیمی و بالاتر از آن، ضد ارزش بودن پایبندی به سنت‌ها و مطبوع بودن هر نوع تجدد و نوآوری را فریاد می‌زنند. و فمنیست‌های جدید معتقدند باید دیواری نفوذناپذیر بین جهان زنانه و مردانه ایجاد کرد و می‌پندارند اگر زن در مجموعه‌ای رشد کند که مدیریت علمی و اجرایی و تمام عناصر آن مجموعه، از مجرای فکر زنانه تنظیم شده باشد، موفق تر خواهد بود و در رقابت با مردان پیروزی بیشتری به دست خواهند آورد.
مشارکت علمی زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی سبب اختلاط در برخی از اماکن و جایگاه‌های علمی شده است که می‌توان با الگو گیری از قرآن کریم و سیره و فرمایشهای ائمه معصومین (ع) این معضل اجتماعی را از میان جامعه اسلامی برداشته و آنچه با فطرت انسان سازگاری دارد را جایگزین کرد تا موجب سعادت دنیوی و اخروی باشد.
در این میان، نگارنده با طرح و تحلیل و بررسی هر یک از نگاه‌های مطرح شده در این مقاله، آنها را آسیب شناسی کرده و ضمن رد کردن آنها نظریه‌ای بر محور آیات و روایات تبیین نموده و راهکارهای پیشنهادی خود را ارائه می‌کند.

مفهوم شناسی

مراد از اختلاط یعنی آمیخته شدن، درهم شدن امتزاج.
مراد فقهاء از اختلاط یعنی مخلوط شدن زن و مرد نامحرم در جاهایی نظیر دانشگاه، بازار و ...
مراد از نامحرم هر بیننده بالغ و نیز نابالغ ممیّز بجز شوهر و محارم است. [۱]
محارم جمع محرم، یعنی کسانی که به دلیل خویشاوندی، هرگز نمی‌توانند با یکدیگر ازدواج کنند. قرابتی که موجب محرومیت می‌شود بر سه گونه است؛ نسبی، رضاعی و سببی. [۲]
محارم مردعبارت اند از: مادر، مادر بزرگ پدری و مادری به بالا، دختر و نوه‌های دختری و پسری تا آخر، خواهر، دختر خواهر و نوادگان او تا آخر، دختر برادر و نوادگان او تا آخر، عمه و عمه‌های پدران و مادران به بالا، خاله و خاله‌های پدران و مادران به بالا پدر، پدربزرگ پدری و مادری به بالا، محارم زن عبارت اند از: پسر و نوادگان پسری و دختری تا آخر، برادر، پسر برادر و نوادگان او تا آخر، پسر خواهر و نوادگان او تا آخر، عمو و عموهای پدران و مادران به بالا، دایی و دایی‌های پدران و مادران به بالا [۳]

اختلاط دو جنس از دیدگاه قرآن

با نگاهی گذرا به آیات قرآن کریم به نمونه‌هایی از حضور زنان در کنار مردان در صحنه‌های مختلف اجتماعی برمی خوریم که نشان دهنده آن است که حضور و اشتراک در کارها برای آنها جایز و در برخی موارد لازم و ضروری است از جمله این موارد می‌توان به جریانی اشاره نمود که در آن نبی مکرم اسلام (ص) امر به بیعت با زنان شده است در این باره قرآن می‌فرماید:
(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا جاءَکَ الْمُؤْمِناتُ یُبایِعْنَکَ عَلی أَنْ لا یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئاً وَ لا یَسْرِقْنَ وَ لا یَزْنِینَ وَ لا یَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لا یَأْتِینَ بِبُهْتانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لا یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبایِعْهُنَ) [۴] ای پیامبر! هنگامی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا قرار ندهند، دزدی و زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، تهمت و افترایی پیش دست و پای خود نیاورند و در هیچ کار شایسته‌ای مخالفت فرمان تو نکنند، با آنها بیعت کن و برای آنان از درگاه خداوند آمرزش بطلب که خداوند آمرزنده و مهربان است‏.
اجتماع مسلمین متشکل از زنان و مردانی است که هر کدام وظایفی را برعهده دارند و نمی‌توان از حضور زنان در کنار مردان و اختلاط آنها جلوگیری کرد. بنابراین باید راه کاری برای اختلاط مناسب پیدا نمود که دارای اثرات سوء اخلاقی نباشد و جامعه را در پرتگاه انحراف نیاندازد.

الف) اختلاط مناسب

شیوه ی بسیار زیبا و روشن که ارتباط و اختلاط درست و پسندیده میان دختر و پسر، را به تصویر می‌کشد داستانی اسـت کـه قـرآن کریم در مورد رابطه ی حضرت موسی با دختران شعیب مطرح کرده است. قرآن کریم در ایـن رابـطه چنین می‌فرماید: «هنگامی که موسی به آب مدین رسید، گروهی از مردم را در آن جا دید کـه حـیوانات خـود را سیراب می‌کنند و در کنار آن‌ها دو زن را دید که مراقب گوسفندان خویش اند (و به چاه آب نزدیک نمی‌شوند) به آنـها گـفت: کار شما چیست؟ گفتند: ما آن‌ها را آب نمی‌دهیم تا چوپان‌ها همگی خارج شـوند و پدر مـا پیـرمرد مسنی است. موسی به گوسفندان آن‌ها آب داد و سپس رو به سوی سایه آورد و عرض کرد. پروردگارا! هر خـیر و نـیکی کـه بر من فرستی، به آن نیازمندم. ناگهان یکی از آن دو به سراغ او آمد؛ درحالی که بـا نـهایت حیا گام برمی داشت، گفت: پدرم از تو دعوت می‌کند تا مزد سیراب کردن گوسفندان را به تو بپردازد. یـکی از دختر ان گفت: پدرم! او را استخدام کن؛ چرا که بهترین کسی را که مـی توانی استخدام بـکنی، که قوی و امین می‌باشد...» [۵]
ایـن داسـتان حاوی مطالب مهمی است که به آنها اشـاره می‌شود:
ـ دختران شعیب بـا حفظ حریم و پرهیز از اختلاط با نامحرمان همه روزه در بیرون از خانه بـکار خـود می‌پردازند.
ـ حـضرت مـوسی بـه عنوان یک پسر جوان با رعایت ادب و عفاف گفتگو مـی کند و آنها نیز به عـنوان دخـتران جوان، با عفت و پاکی پاسـخ او را بـه درستی می‌دهند.
ـ یکی از دخـتران شعیب از جانب پدر مـأمور مـی شود که به نزد حضرت موسی بیاید و با ایشان در مورد کاری که انجام داده گفتگو، و پیغام پدر را برساند.
ـ حضرت موسی بـه هـمراه دختران شـعیب بدون هیچگونه اختلاطی مـسیر راه را مـی پیمایند.
ـ دختر شعیب در این مـدت حضرت موسی را با زیر نظر گرفتن شناسایی کرده بود که پیشنهاد استخدام وی را بـه عـنوان بهترین فرد که از دو صفت قوی و امـین بـرخوردار اسـت، بـه پدر مـی دهد و پدر نیز پیشنهاد دخـتر را مـی پذیرد.
آیات شریفه فوق، اختلاط و گفتگوی دختر و پسر جوان را مطرح می‌کند و به زیبایی رعایت آداب اخلاقی و موازین ارزشـی را نـیز بـه تصویر می‌کشد؛ زیرا هم حضرت موسی در مواجهه بـا دخـتران شـعیب از زیـاده گویی و بـیهوده گویی مـی پرهیزد و نیز انجام کاری برای آنها را بهانه‌ای برای نزدیکی به آنها و سوءاستفاده اخلاقی قرار نمی‌دهد؛ بلکه بلافاصله به زیر سایه می‌رود و با خدا به راز و نیاز می‌پردازد و هم ایـن که دختران شعیب در گفتگوی با حضرت موسی از زیاده گویی می‌پرهیزند و به حداقل کلمات اکتفا می‌کنند و هنگام راه رفتن حیا و پاکدامنی خود را در برابر مرد نامحرم به نمایش می‌گذارند تا مرد نامحرم طمع خام در سر نـپروراند.
در پاره‌ای از روایات آمده است: «وقتی حضرت موسی به سوی خانه حضرت شعیب حرکت می‌کند، دختران برای راهنمایی از پیش رو حرکت می‌کردند و موسی از پشت سر آنها، و حضرت بر طبق حیا و عفاف به آنها می‌گوید: من از جلو می‌روم و بر سر دو راهی و چند راهی‌ها مرا راهنمایی کـنید.» [۶]

ب) اختلاط نامناسب

برخی از اختلاط‌ها بین محرم و نامحرم از اصول و ضوابط خارج گشته و در تحت محرمات الهی قرار می‌گیرند که از جمله آنها رابطه‌های پنهانی با نامحرمان است.
دراین باره قرآن کریم خطاب به کسانی که به جهت تنگدستی نمی‌توانند با زنان حر و آزاد ازدواج کنند می‌فرماید: با کنیزان پاکدامنی ازدواج کنید که رابطه پنهانی یا خلوتی با نامحرمان نداشته باشند. ) وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدان ( [۷]
در آیاتی دیگر نیز در وصف مردان شایسته، به بانوان، چنین سفارش می‌کند و می‌فرماید: مردانی مناسب همسری اند که پنهانی و به صورت نامشروع، با زنان، دوستی و رابطه نداشته باشند.( وَ لا مُتَّخِذی أَخْدان‏) [۸]
دوستی با نامحرم خیانت در حق پـاکـدامنی جامعه و ضایع کننده انسانیت و موجب اشاعه فحشا و انجام گناه است. پاکـدامنی زن، در هر مذهبی کـه باشد، یک ارزش است. پاکدامنی هم برای مردان و هم برای زنان شرط است. برقراری روابـط نامشروع و پنهانی، حتی با غیرمسلمانان هم ممنوع است! [۹]در ایـن آیه از: مصافحه، زنـا، رفـیق بازی و دوستی پنهانی یا همان اختلاط دو جنس نهی شده است.
بنابراین، در زمانی که ماهواره، اینترنت و انواع تلفن‌ها و محیطهای کار و تحصیل مختلط وجود نداشت، باز هم این مسئله دارای موضوعیت و مورد ابتلای انسان‌ها، به ویژه جوانان بوده است و این، حاکی از کشش و جاذبه‌ای فوق العاده قوی، بین دو جنس مرد و زن است، که باید با رعایت اصول و ضوابط الهی برقرار باشد. زیرا بی بند و باری و در قید و بند مقررات نبودن باعث هرج و مرج، فساد، گناه و نابودی می‌شود. خداوند متعال بهتر از هر کسی به مصلحت و منفعت انسان‌ها آگاه است، و سنت‌ها و قوانینی که قرار داده باعث نجات و سعادت بشر است.

اختلاط از دیدگاه روایات

مسئله اختلاط و انفکاک محیط‌های زنانه و مردانه از مسائل اجتماعی مهمی است که باید تمامی فرهنگ‌ها بخصوص جوامع اسلامی به آن توجه جدی نشان دهند و زیر ساخت‌های این مهم در اجتماعات را فراهم آورند. چرا که اختلاط و هم نشینی زن و مرد با هم، زمینه ی انحراف و انحطاط را فراهم می‌کند و موجب کم شدن شرم و حیا شده و اگر ادامه یابد، با مزاح و شوخی طرفین همراه خواهد بود و از آن جا که در هم نشینی‌ها از قوه بینایی و شنوایی توأماً استفاده می‌شود، تحریک میل جنسی برای زن و مرد ایجاد شده و زمینه ی لغزش و انحراف جنسی را فراهم می‌کند.
کتب روایی شیعه و سنی در این باره ابواب مختلف ذکر نموده‌اند از جمله بَابُ کَرَاهَهِ خُرُوجِ النِّسَاءِ وَ اخْتِلَاطِهِنِّ بِالرِّجَال کتاب شریف وسایل الشیعه و نیز باب غیرت در کتاب شریف کافی که جمعا ده روایت مختلف را ثبت کرده‌اند.
سیره حضرت علی(ع) در مواجهه با این معضل اجتماعی اینگونه بوده که در برابر مردم می‌ایستاد و به آنان می‌فرمود: ای مردم عراق؛ خبر یافتم که زنان شما در راه‌ها پهلو به پهلوی مردان می‌زنند آیا شرم نمی‌کنید؟ و می‌فرمود: لعنت خداوند بر مردمانی که غیرت ندارند.
(‏ یَا أَهْلَ الْعِرَاقِ نُبِّئْتُ أَنَّ نِسَاءَکُمْ یُوَافِقْنَ الرِّجَالَ فِی الطَّرِیقِ أَ مَا تَسْتَحْیُونَ وَ قَالَ ع لَعَنَ اللَّهُ مَنْ لَا یَغَارُ) [۱۰] همچنین از خارج شدن زنان و رفتن به بازار و اخلاط با مردان نهی می‌نمود و به آنها می‌فرمود: حیا نمی‌کنید آیا غیرت ندارید در حالی که زنان شما به بازار می‌روند و هم دوش مردان راه می‌روند [۱۱] آیا منظور آن است که زنان و مردان در هیچ حال و هیچ مکانی نباید همراه و همدوش یکدیگر باشند هر چند به یکدیگر تنه نزنند و با احتیاط از کنار یکدیگر عبور کنند؟ در حقیقت آیا منظور امام (ع) وا داشتن مردم عراق به رعایت اصول پیشگیری و اقدامات تأمینی است؛ یا اینکه حضرت می‌خواسته با از بین بردن زمینه‌های اختلاط و همدوشی ـ که مقدماتی اختیاری هستند ـ زمینه‌های ارتباط‌های فیزیکی و تماس‌های بدنی را از بین ببرد؟
در اینجا یاد آوری این نکته ضروری است که مطرح کردن اصل تفکیک و رعایتِ حفظ حریم و پرهیز از اختلاط و آمیختگی به هیچ وجه به معنای محروم کردن نیمی از پیکره اجتماع ـ زنان و دختران ـ از حقوق اجتماعی و شرکت در اجتماعات نیست. چه اینکه رعایت این اصول اختصاص به دختران و زنان ندارد که پسران و مردان را نیز در بر می‌گیرد. ازاین گذشته لازمه حفظ حریم محروم ماندن از شرکت در اجتماعات نیست چرا که هر دو گروه دختران و پسران با رعایت این اصل می‌توانند در اجتماعات و سمینارها شرکت کرده، به تحصیل علم و دانش روی آورند. چنانکه شیوه تفکیک در حوزه‌های دینی ما همواره رعایت می‌شده، مدارس دختران و پسران از همدیگر جدا بوده و تحصیل و دانش در هر دو جریان داشته است.
حضور زنان در کنار مردان در میان مجالس علمی و غیر آن اگر موازین شرعی چون حجاب رعایت شود و هیچ گونه خودآرایی و نگاه جنسیتی و اختلاطی در میان نباشد ایرادی ندارد برای مثال کم نیستند راویان زنی که در صدر اسلام در مجالس علمی شرکت می‌نمودند و این کار بسیار رایج بوده است به این صورت که زنها در اتاقی یا در کناری می‌نشستند واحادیث را استماع کرد، و آنها را نقل می‌نمودند. [۱۲]
احادیث دیگری نیز در مذمت اختلاط با نامحرمان وجود دارد که می‌توان آنها را به معنای اختلاطی که خارج از چارچوب اسلام و بدون رعایت موازین شرعی است حمل کرد. دراین باره رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز فرمود: « مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ، فَلَا یَلْبَثُ فِی مَوْضِعٍ تَسْمَعُ نَفَسَهُ امْرَأَهٌ لَیْسَتْ لَهُ بِمَحْرَمٍ ـ کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد در جایی نمی‌ماند که نفس نا محرمی را می‌شنود.» ونیز حدیثی که در آن امام علی(ع) می‌فرماید: اختلاط و گفتگوی مردان با زنان نامحرم سبب نزول بلا و بدبختی خواهد شد، و دل‌ها را منحرف می‌سازد. [۱۳] در همین زمینه شهید مرتضی مطهری می‌گوید: «سنّت جاری مسلمانان از زمانِ رسولِ خدا همین بوده است که زنان از شرکت در مجالس و مجامع منع نمی‌شده‌اند، ولی همواره در مساجد و مجامع حریم رعایت شده است. حتّی در کوچه و معبر، زن با مرد مختلط نبوده است» [۱۴]ایشان در ادامه می‌نویسد: «اسلام در عین اینکه به زنان اجازه شرکت در مساجد را می‌دهد دستور می‌دهد به صورتِ مختلط نباشد، محل‌ها از یکدیگر جدا باشد. آورده‌اند که: پیغمبر اکرم(ص) در زمان حیاتِ خویش اشاره کرد که درِ ورودی زنان به مسجد از درِ ورودی مردان مجزا باشد. روزی اشاره به یکی از درها کرد و فرمود: خوب است این در را به بانوان اختصاص دهیم. [۱۵] نیز نقل شده است: پیغمبر اکرم دستور داد: شب هنگام که نماز تمام می‌شود، اول زنها بیرون بروند، بعد مردها. رسولِ خدا خوش نمی‌داشت که زن و مرد در حال اختلاط از مسجد بیرون روند. زیرا فتنه‌ها از همین اختلاط‌ها بر می‌خیزد. رسول خدا (ص) برای اینکه برخورد و اصطکاکی رخ ندهد دستور می‌داد: مردان از وسط و زنان از کنار کوچه یا خیابان بروند. [۱۶] یک روز رسول خدا (ص) در بیرون مسجد بود، دید مردان و زنان با هم از مسجد بیرون آمدند. فرمود: بهتر اینست شما صبر کنید آنها بروند. [۱۷]
خلاصه آنکه؛ آنچه از روایات و سخن عالمان به دست می‌آید این است که در روابط زنان و مردان و دختران و پسران؛ اصل بر حفظ حریم و پرهیز از اختلاط و آمیختگی است. و روایاتی که خروج زنان از خانه را ممنوع یا مکروه می‌داند درصورت اختلاط با مردان و رعایت نکردن موازین شرعی در این مکانهاست نه اینکه خروج آنها مطلقا دارای اشکال باشد چرا که در این صورت برای برخی از خانواده‌ها که فرزند ذکور یا مردی درخانه ندارند و نیازمند به خروج از منزل هستند عسر و هرج به وجود می‌آید.

اختلاط دو جنس از دیدگاه فقهاء

فقهای عظام نیز در فتاوای خود نسبت به اختلاط زنان و مردان نامحرم دیدگاه‌هایی مبتنی بر روایات ائمه معصومین(ع) ارائه داده‌اند که ضامن امنیت اخلاقی و اجتماعی در ارتباطات است. در این قسمت به برخی از آنها براساس فتاوای مراجع تقلید اشاره می‌گردد.
نتیجه احکام همه فقهاء در مورد اختلاط دوجنس بدین صورت است که برخی از علماء خوف افتادن به گناه را شرط دانسته و می‌فرمایند اگر خوف وجود مفسده در اختلاط با جنس مخالف باشد حرام است و اگر نباشد حرام نیست. [۱۸] و عده‌ای دیگر می‌فرمایند: نفس اختلاط با نامحرم حرام است خواه مفسده‌ای را به همراه داشته باشد و خواه مفسده‌ای را به دنبال نداشته باشد. [۱۹]

استفتائات با موضوع اختلاط دو جنس

سوال: اختلاط زن با مرد نامحرم تا چه حدّی جایز می‌باشد؟
جواب: در گفتگوها باید نکات زیر را مراعات نمایند:
۱ـ از صحبت کردن به نحوی که موجب تلذذ و ریبه شود خودداری گردد.
۲ ـ از شوخی کردن پرهیز شود.
۳ ـ از حرف‌هایی که موجب تهییج شهوت است باید خودداری شود.
۴ ـ رعایت حجاب کامل بشود و از نگاه کردن حرام خودداری گردد.
۵ ـ زن و مرد در یک محیط خلوت تنها نباشند. [۲۰]
آیا در محیط دانشگاهی اختلاط بین پسران و دختران، اشکالی دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اگر نگاه گناه آلود انجام نشود و ترس افتادن به حرام نباشد، اشکال ندارد؛ ولی با وجود آن سزاوار است که مسؤولان کشورهای اسلامی، برنامه‌ای برای جدا ساختن مراکز تحصیلی پسران و دختران تنظیم کنند [۲۱]
آیات عظام بهجت و صافی: با توجه به اینکه اختلاط دختر و پسر، در معرض فساد است، جایز نیست. [۲۲] ۱- جشن مختلط
سوال: برگزاری جشن‌ها و مراسم در دانشگاه که در آن دختر و پسرها مختلط اند، چه حکمی دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اصل اجتماع دختر و پسرها در یک محیط فی نفسه اشکال ندارد؛ ولی اگر بانوان حجاب کامل را رعایت نکنند و آقایان نگاه گناه آلود داشته باشند و محرمات دیگری از قبیل موسیقی حرام و مانند آن انجام گیرد، اجتماع آنان در آن محل جایز نیست. [۲۳]
آیات عظام بهجت و صافی: با توجه به اینکه اختلاط دختر و پسر، در این گونه اجتماعات در معرض فساد است، جایز نیست. [۲۴]
۲- شرکت در تشکل مذهبی
سوال: در یک تشکل مذهبی فعالیت دارم که دختران و پسران در آن مختلط هستند در بعضی مواقع احساس می کنم که ممکن است به گناه بیفتم، تکلیف چیست؟
همه مراجع: اگر ترس افتادن به گناه و مفسده در بین باشد، حضور در این تشکل‌ها جایز نیست. [۲۵]
۳- اردوی دختر و پسر
سوال: آیا دانشجویان دختر و پسر می توانند به طور مشترک، به اردوهای تفریحی و سیاحتی مسافرت کنند؟
همه مراجع: با توجه به اینکه اختلاط دختران و پسران باعث مفسده است، باید از آن اجتناب شود. [۲۶]
۴- هنرمندان وسریالها
حکم اختلاط زنان و مردان هنرمند در سریال‌ها، فیلم‌ها، اجرای اخبار و یا مصاحبه‌ها، را بیان فرمایید؟
جواب. ازجمله آداب و رسوم متشرعه جدایی مرد اجنبی از زن اجنبیه و عدم اختلاطشان با یکدیگر است که از روش اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و بیاناتشان در این خصوص تلقی شده است و آنچه امروز متداول شده که مرد و زن اجنبی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، پشتوانه شرعی ندارد، بلکه مدارک شرعی برخلاف آن است. [۲۷]
۵- شرکت در عروسی مختلط
سوال: شرکت در عروسی، یا مجالس دیگر، که انسان می‌داند در آن رعایت شئونات اسلامی نمی‌شود (از قبیل اختلاط زن و مرد، رقص و پایکوبی، استفاده از نوارهای موسیقی و مانند آن) چه حکمی دارد؟
جواب: شرکت در مجالس گناه حرام است. [۲۸]
نظر مقام معظم رهبری
از نظر اسلام، میدان فعالیّت و تلاش علمی، اقتصادی و سیاسی برای زنان، کاملاً باز است. اگر کسی با استناد به بینش اسلامی بخواهد زن را از کار علمی محروم، از تلاش اقتصادی باز و از تلاش سیاسی و اجتماعی بی‌نصیب سازد، به خلاف حکم خدا عمل کرده است. [۲۹] از نظر اسلام در تمامی این فعالیت‌های مربوط به جامعه ی بشری و فعالیت‌های زندگی، زن و مرد دارای اجازه ی مشترک و همسان هستند. البته در عرصه ی این فعالیت‌ها، اسلام حدودی را معیّن کرده است که این حدود، مربوط به زن و اجازه داشتن او برای فعالیت نیست و مربوط به اختلاط زن و مرد است که اسلام روی این مسأله حسّاسیّت خاص دارد. اسلام معتقد است که زن و مرد باید یک مرزبندی میان خود در همه جا - در خیابان، در اداره و ... - داشته باشند. [۳۰]

آثار اختلاط بین دوجنس

نگاه‌های حرام

از جمله آثار سوئی که اختلاط دارد را می‌توان نگاه‌های آلوده و ناپاک دانست که سبب بسیاری از انحرافات در جامعه اسلامی شده است.
بر اساس روایات زنای چشم نگاه کردن به نامحرم است و این نگاه آلوده تیری از سوی شیطان است. [۳۱]سرمنشأ خیلی از مسایل خلاف عفت و گناه جنسی نگاه‌هایی است که در جامعه مختلط صورت می‌گیرد.
در این باره چه زیبا بابا طاهر عریان سرود است که:
زدست دیده و دل هر دو فریاد
که هرچه دیده بیند دل کند یاد
بسازم خنجری نیشش زفولاد
زنم بر دیده تا دل گردد آزاد
به دنبال نگاه‌های حرام تمایل به جنس مخالف در انسان فوران کرده و باعث افکار حرام و شیطانی می‌شوند و همین افکار هستند که انسان را به مرحله عمل می‌رسانند و در نهایت باتلاق بی بندباری و شهوت آنها را فرو می‌برد.
در این باره نبی مکرم اسلام (ص) می‌فرماید: از گفتگو و اختلاط با زنان بپرهیز. به راستی هیچ مردی با زن نامحرمی خلوت نمی‌کند مگر اینکه در دل او نسبت به وی رغبت پیدا می‌کند. [۳۲]

رابطه کاری آری،نگاه جنسی هرگز

از دیـدگاه اسـلام، روابـط زن و مـرد نباید به گـونه‌ای بـاشد که تمتعات جنسی در آن سهمی داشته باشد. زیرا تمتعات جنسی، منحصراً در چارچوب زندگی زناشویی مجاز است و کـشاندن آن از مـحیط خـانه به اجتماع، موجب تضعیف فعالیت‌های اجتماعی مـی شود و در کـنار عـوامل دیـگر، در کـاهش آمـار ازدواج تأثیر مستقیم و به سزایی دارد. زیرا در سایه ی این روابط، ازدواج مانعی برای لذت جویی‌های نامحدود و آزاد محسوب می‌شود اختلاط‌های آزاد و بی بندوبار، ازدواج را به صورت یک تکلیف و محدودیت در می‌آورد که باید آن را با تـوصیه‌های اخلاقی یا احیاناً با اعمال زور بر جوانان تحمیل کرد. [۳۳]

لذت نبردن از زندگی مشترک

از جمله آثار اجتماعی اختلاط زنان و مردان را می‌توان وسواس فکری در مورد امر ازدواج دانست. زیرا جوانانی که در سن ازدواج به سر می‌برند در اینگونه اختلاط‌ها دچار نوعی حس مقایسه شده و از آنجا که انسان به دنبال زیبایی بیشتر است در نتیجه تصمیم به ازدواج برای آنها سخت و داری وسواس زیادی است که اگر هم در نهایت براین وسواس غلبه پیدا کنند و موفق به ازدواج شوند در زندگی مشترک خود دچار مشکل می‌شوند چرا که کوچکترین ناملایمتی در زندگی مشترک باعث می‌شود بازهم شیطان دست به کار شده و همان افکار را به ایشان منتقل کند که این افکار نیز خواسته یا ناخواسته بر روی روابط ایشان با شریک زندگیش تاثیر می‌گزارد. و همین امر موجب می‌شود که شخص از زندگی خود احساس رضایتمندی نداشته باشد و زندگی مشترک را سدی در مقابل آزادی‌های خود ببیند.

جرم بودن یا نبودن

رابطه نامشروع در فصل ۱۸ قانون مجازات اسلامی با عنوان جرایم ضد عفت و اخلاق عمومی معرفی شده و در ماده ۶۳۷ این قانون تشریح شده است.
جرم «رابطه نامشروع» از حساسیت بالایی در محاکم قضایی کشور برخورداراست زیرا از آن دسته جرایمی است که جهت بررسی واعمال قانونی نیاز به شاکی خصوصی ندارد.
قانون ۶۳۷ می‌گوید: «هرگاه زن و مردی که بین آن‌ها علقه زوجیت نباشد مرتکب روابط نامشروع یا عمل منافی عفت غیر از زنا از قبیل تقبیل یا مضاجعه شوند، به شلاق تا ۹۹ ضربه محکوم خواهند شد. حسین مرادی قاضی دادگاه کیفری استان تهران شعبه ۷۷ در گفت و گو با «حمایت» به بررسی قوانین مربوط به جرم رابطه نامشروع پرداخت و توضیح داد براساس آموزه‌های دینی اگر چنانچه روابط بین مذکر و مونث که به سن بلوغ رسیده‌اند از طریق شرعی آن یعنی جاری شدن صیغه نباشد، رابطه نامشروع است که این رابطه اعم از این هم می‌شود که در کافی شاپ، چای خوردن و قدم زدن در پارک باشد که البته عموما جوان‌ها از آنان بی اطلاع هستند. در حالی که براساس قوانین جاری ما در همین حد هم، بدون خواندن صیغه و یا عدم اطلاع خانواده، رابطه نامشروع احراز می‌شود. وی تاکید کرد: حتی نشستن در ماشین و صحبت کردن نیز رابطه نامشروع است و جزای اثبات جرم رابطه نامشروع شلاق است که بعضاً به جهت تکمیل مجازات حتی تبعید نیز در نظر گرفته می‌شود. [۳۴]

راه‌های پیشگیری و از اختلاط

الف) تفکیک فعالیتها

فعالیتهای اجتماعی را می‌توان به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم نمود که موجب اختلاط نیز نمی‌باشد. در جامعه‌ای که نیمی از آن را مردان و نیم دیگر را زنان تشکیل می‌دهند می‌توان فعالیتهایی را برای زنان در نظر گرفت که به گونه‌ای مختص بانوان می‌باشد از مشاغلی چون دکترا و پرستاری تا مدرسین در مدارس دخترانه و... را می‌توان تفکیک کرد تا در نتیجه آن اختلاط مشاغل برطرف شود.
در این باره احادیث فراوانی از ائمه معصومین (ع) در کتب روایی موجود است که بین مردان و زنان تقسیم کار نموده و کارهای بیرون خانه را به مرد و کارهای درون خانه و تربیت فرزندان را به زن واگزار کرده است. [۳۵]
برخی از روایات در مهارتها و تفریحات نیز برای مرد و زن تفاوت قائل شده و مردان را به شنا و تیراندازی و سوارکاری و زنان را به بافندگی (غزل) تشویق کرده است. [۳۶]که درمورد هرکدام باب مفصلی در کتب ذکر شده نگاشته شده است،بنابراین کشاندن بانوان به برخی ورزشی‌ها مصداق منکر است.

ب) اصلاح قوانین

برای جلوگیری از اختلاط مردان و زنان در اجتماع و در محیط کار باید قوانین و نظارت بر آن به صورت ویژه باشد. چرا که خلاء‌های قانونی راه فرار بر افراد خاطی را باز نهاده است.
استفاده ابزاری از بانوان در برخی مشاغل به عناوین مختلفی چون منشی، فروشنده، بازاریاب، و ... باعث گشته تا بدین وسیله مشتریان بیشتری را جذب نمایند، اختلاط بیشتری را شاهد باشیم.
الگوگیری و تقلید از کشورهای غربی جامعه را به سوی بی بندباری می‌کشاند چرا که ۶۰ درصد آزارهای جنسی در غرب ناشی از اختلاط شغلی است [۳۷]
بدون ورود به باورهای دینی و عقیدتی در یک قضاوت سازمانی باید بانوان شاغل اظهار نظر نمایند که اگر چند خانم در یک اتاق با یکدیگر همکاری داشته باشند راحت و آسوده هستند و یا وقتی یک یا دو خانم همراه با همکاران مرد در یک اتاق باشند. در صورت تفکیک هم مردان راحت ترند هم زنان. چه از نظر گفتاری مثلاً برای رفع خستگی لطیفه‌ای بگویند یا حرف‌های زنانه یا مردانه‌ای مبادله نمایند. مهمتر از این بیشترین ساعات دیداری در اداره و سازمان در کنار همکاران می‌گذرد. ایجاد ارتباط عاطفی بین افراد متاهل بارها و بارها موجب بروز مشکلات خانوادگی گردیده است. [۳۸]
در این باره باید قوانین حضور زنان در اجتماع را به گونه‌ای سروسامان بخشند که بیشتر درمحیط‌های ویژه بانوان وکارتربیتی و خانه دارای شغل باشند و هم اختلاطی صورت نپذیرد.

ج) توسعه مشاغل متناسب

برخی از رشته‌هایی دانشگاهی باید تفکیک شود تا میدان اختلاط میان مشاغل آینده کمتر شود. دختران دانشجو باید به دنبال رشته‌هایی باشند که بیشتر به حیطه زنان مربوط است برای مثال مهندسی مکانیک، مهندسی کشاورزی دو گرایش مکانیک ماشین‌ها، مکانیزاسیون کشاورزی و آب رشته‌هایی هستند که هیچگونه سنخیتی با روحیات لطیف زنانه ندارد و اگر از این قبیل رشته‌ها در دانشگاه مجزا باشد در میان مشاغل آینده نیز اختلاطی صورت نمی‌گیرد.
البته کنکور سراسری سال ۱۳۹۵ ثبت نام اینگونه رشته‌ها را برای دختران ممنوع اعلام کرد که این ابتکار از سوی دانشگاه قابل تقدیر و تشکر است. [۳۹]
در برخی از موارد باید رشته‌هایی را انتخاب نمود که جامعه به آن نیازمند است. جامعه اسلامی ایران با وجود نخبه‌های علمی هنوز در برخی از رشته‌هایی که مخصوص زنان است دست نیاز به سوی مردان دراز می‌کند. رشته‌هایی چون سنوگرافی زنان و جراحی زایمان و ... که به گونه‌ای حریم زنانه محسوب می‌شود نیاز به دانشجویان متعهد در این باره دارد که نیاز کشور را از نبود دکتران هم جنس برطرف نمایند.
مشاغل خانگی می‌توانند تاثیر بسیاری در اقتصاد خانواده ایفا کنند. مشاغلی چون ریسندگی، بافندگی، گلدوزی، خیاطی، صنایع دستی برنامه نویسی و فعالیت‌های کامپیوتری علاوه بر مهارت افزایی و انجام همین امور در خانه می‌توانند سبب کار در کارخانه‌های کوچک خانگی شده و حتی تولید انبوه داشته باشند که در راستای اقتصاد خانه و خانواده انجام شده است.

د) بهترین راه حل

یکی از مؤلفه‌های مهم جامعه سالم، پرهیز دادن زن و مرد نامحرم از اختلاط با یکدیگر است که به سلامت روحی و روانی افراد کمک شایانی می‌کند. قرآن کریم و روایات بسیاری در این باره وجود دارد که دستور به تفکیک مکان بین زنان و مردان داده است.
سیره حضرت زهرا(س) نیز حکایت از این مهم دارد چرا که ایشان به وقت نیاز از خانه خارج می‌شدند و در مجالس و عزاداری‌های همسایگان شرکت می‌کردند [۴۰] و نیز در جریان غصب فدک به مسجد رفته و خطبه می‌خواندند [۴۱] که این امر نشان دهنده ضرورت خروج ایشان در چنین مواقعی است.
در بسیاری از مراکز دولتی و خصوصی می‌توان مکان مردان را از زنان متمایز ساخت. مدارس دانشگاه‌ها بیمارستانها و سازمانهای دولتی و غیر دولتی می‌توانند در مکانی متمایز و جدا از جنس مخالف خود به کار و فعالیت بپردازند و طبعا چنین محیطی آرامش روانی خاصی دارد که باعث بهروری بهتر و بیشتر می‌شود. دراین باره نیز احادیث فراوانی در کتب روایی موجود است که در بحث روایی گذشت از جمله آنها وصیتی است که درآن حضرت علی (ع) خطاب به امام حسن (ع) می‌فرمایند: «اگر می‌توانی کاری کن که زن تو با مردان بیگانه معاشرت نداشته باشد. هیچ چیز بهتر از خانه، زن را حفظ نمی‌کند. [۴۲]
حضرت علی (ع) به عنوان حاکم جامعه اسلامی با این بیانات، به محفوظ ماندن جامعه اسلامی از اختلاط‌های مضری که در حال حاضر کشورهای غربی دچار آن گشته‌اند می‌اندیشید که اگر مسولان مربوطه تدابیری در این زمینه برای مصون سازی کشورهای اسلامی در نظر نگیرند جوامع اسلامی به بیماری مسری چون اختلاط‌های نامناسب و غیر شرعی دچار شود که باعث انحراف از مسیر هدایت می‌شود.

کتب مرتبط

بررسی روابط دختر و پسر در ایران و راه کارهای اصلاحی آن / نوشته آقای عبدالله جوان / انتشارات / قم، دفتر عقل ۱۳۸۷
روابط غیر اخلاقی دختران و پسران؛ تالیف آقای محسن ماجراجو / انشارات قم، پارسایان، ۱۳۸۸
احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان ؛ تهیه و تنظیم مسعود معصومی مشخصات نشر: قم حوزه علمیه قم دفتر تبلیغات اسلامی مرکز انتشارات 1373
آثار گناه در زندگی و راه جبران، علی اکبر صمدی، قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۵
آثار و پیامدهای حجاب، محمد حسین درافشان،
احکام نگاه و پوشش، مجتبی حسینی، قم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه، دفتر نشر معارف۱۳۸۵
تحلیلی بر روابط دختر و پسر، حمزه کریم خانی، قم، عطر یاس، ۱۳۸۹
حدود پوشش و نگاه در اسلام، محمد مهدی شمس الدین، ترجمه محسن عابدی، تهران، الهدی ۱۳۸۲
سه رساله: گناهان کبیره، محرم و نامحرم احکام الغیبه، احمد مجتهدی تهرانی، قم، موسسه در راه حق، ۱۳۷۷
شیوه‌های برخورد با نامحرمان در قرآن؛ تالیف آقای عباسعلی کامرانیان / انتشارات قم، نور قرآن و اهل بیت (ع) ‏ ۱۳۸۸

مقالات مرتبط

روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام، ترویج، تعطیل، تعدیل؟ نویسنده: عباس نیکزاد.
مجله مطالعات راهبردی زنان » پاییز ۱۳۸۳ - شماره ۲۵ (از صفحه ۱۱۷ تا 151) http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/236966
پرسش و پاسخ: نگاه به نامحرم، نویسنده اکبر اسد علی زاده، http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage: 173175
دست دادن با نامحرم از نگاه آیات و روایات، نویسنده احمد طاهری نیا، http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage: 629919
راهکارهای کاهش خلوت منفی در فضای محلات پر تراکم به منظور رعایت حریم و خلوت اجتماعی با رویکرد افزایش امنیت شهروندان، نویسندگان سمانه جعفرمحمدی، مجتبی انصاری، بهمن کارگر، حمید بحیرایی http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage 1107389
گلشن احکام: محرم و نامحرم در آینه احکام، نویسنده علیرضا زنگویی http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage: 1007457
آداب مشارکت اجتماعی زنان از منظر اسلام، نویسنده: سهیلا جلالی کندری سایت نورمگز.
خلاءهای قانونی و انحرافات اجتماعی، نویسنده: فاطمه بداغی، مریم احمدیه، http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/319141
مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث » تابستان ۱۳۸۴ - شماره 4
مشارکت اجتماعی زنان از دیدگاه کتاب، سنت و فقه اسلامی، نویسندگان سیدمهدی احمدی،سیده رقیه سیدی جربندی
http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/900997
بهار ۱۳۹۰- سال دوم، شماره اول مجله زن و جامعه
معاشرت با نامحرم از نگاه نبوی، نویسنده: پاک نیا، عبدالکریم http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/394222
مجله فرهنگ کوثر » زمستان ۱۳۸۵ - شماره 68

سایت‌ها

http://www.tabnak.ir/fa/news
http://hadana.ir/
http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid
http://v0.bahjat.ir/index.php/ahkam/esteftahat
http://marjaema.net/?p=30&id=2517
http://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/03/15/391848
http://amiremomenin.persianblog.ir/post/770/
http://www.rahebehesht.org/article/show/1597
http://www.mashreghnews.ir/fa/mobile/335369

فهرست منابع و مأخذ

http://www.farsnews.com/printable.php?nn=13930523000573
http://www.mashreghnews.ir/fa/mobile/335369
احکام بانوان، ناصر مکارم، شیرازی، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام،۱۴۲۸ ه‍ ق، چاپ: یازدهم قم- ایران، شابک: ۷- ۸۰- ۶۶۳۲- ۹۶۴، محقق/ مصحح: ابو القاسم علیان نژادی
احکام پزشکان و بیماران، لنکرانی،، نویسنده: محمد فاضل موحدی
آداب معاشرت( ترجمه جلد ۷۱ و ۷۲ بحار الأنوار)، محمد باقر بن محمد تقی مجلسی،، مترجم: کمره‌ای، محمد باقر، محقق / مصحح:، محمد بهشتی، ناشر: اسلامیه‏، تهران‏، ۱۳۶۴ ش‏، چاپ: اول‏
استفتاءات پزشکی، لطف الله صافی گلپایگانی، دار القرآن الکریم ۱۴۱۵ ه‍ ق، اول، قم- ایران
استفتاءات جدید، جواد بن علی، تبریزی، چاپ: اول، قم- ایران
استفتاءات، سید روح اللّٰه موسوی، خمینی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۲ ه‍ ق، چاپ: پنجم، قم- ایران ‏
بحار الأنوار( ط- بیروت)،مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی مجلسی، محقق / مصحح: جمعی از محققان‏، تعداد جلد: ۱۱۱، ناشر: دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، سال چاپ: ۱۴۰۳ ق، ‏چاپ: دوم‏
بیانات مقام معظم رهبری در اجتماع زنان خوزستان، 20/12/1375
تحریر العروه الوثقی، شهید، سید مصطفی موسوی، خمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره ۱۴۱۸ ه‍ ق،چاپ: اول، تهران- ایران
تحریر الوسیله، سید روح اللّه موسوی خمینی، ناشر: مؤسسه مطبوعات دار العلم، چاپ: اول، قم
تفسیر نمونه‏، ناصر، مکارم شیرازی، جمعی از نویسندگان‏، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، ایران- تهران‏۱۳۷۱ ه. ش‏، چاپ: 10
تفسیر نور، محسن قرائتی، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن‏،ایران- تهران‏، ۱۳۸۸ ه. ش‏، چاپ: 1
توضیح المسائل، نویسنده: حسین وحید خراسانی، ناشر: مدرسه امام باقر علیه السلام، ۱۴۲۸ ه‍ ق، چاپ: نهم، قم- ایران، شابک: 5- 2- 96596- 964
توضیح المسائل، نویسنده: سید روح اللّٰه موسوی خمینی، ۱۴۲۶ ه‍ ق، چاپ: اول، محقق/ مصحح: مسلم قلی پور گیلانی
جامع أحادیث الشیعه( للبروجردی)، آقا حسین بروجردی،‏، محقق / مصحح: جمعی از محققان‏، انتشارات فرهنگ سبز، تهران‏، چاپ: ۱۳۸۶ ش‏
جامع الأحکام، لطف الله صافی گلپایگانی، ناشر: انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، ۱۴۱۷ ه‍ ق، چاپ: چهارم، قم- ایران، شابک: 6- 25- 6197- 964
جامع المسائل، لنکرانی، محمد فاضل موحدی، انتشارات امیر قلم، چاپ: یازدهم، قم- ایران
الخصال، ابن بابویه، محمد بن علی‏، مترجم: محمد باقر کمره‌ای، ناشر: کتابچی‏، تهران‏، ۱۳۷۷ ش‏، چاپ: اول‏.
رساله احکام بانوان، نویسنده: جواد بن علی تبریزی، چاپ: اول، قم- ایران
رساله توضیح المسائل، نویسنده: ناصر مکارم شیرازی،، ناشر: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، ۱۴۲۹ ه‍ ق، چاپ: پنجاه ودوم، قم- ایران، شابک: 7- 09- 6632- 964- 978
سایت http://www.seratnews.ir/fa/news/74614
سایت حمایت (نخستین روزنامه حقوقی و قضایی کشور)
سنن ابی داوود، کتاب الصلاه، باب فی اعتزال النساء فی المساجد عن الرجال.
سیری در سیره ائمه اطهار( ع)، شهید مرتضی مطهری‏، ناشر: صدرا، تهران- قم، ‏۱۳۸۳ ش‌چاپ: چهارم‏
احکام بانوان (مکارم)، ناصر مکارم شیرازی، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم - ایران، یازدهم، ۱۴۲۸ ه‍ ق
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، جمعی از پژوهشگران زیر نظر شاهرودی، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، سید محمود هاشمی، ۱۴۲۶ ه‍ ق، چاپ: اول، قم- ایران، شابک: ۵- ۶- ۹۰۶۶۳- ۹۶۴، محقق/ مصحح: محققان مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی
الکافی( ط- الإسلامیه)، کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، ۱۴۰۷ ق‏، چاپ: چهارم‏
استفتاءات (بهجت)،محمد تقی بهجت، گیلانی، فومنی،، ۴ جلد، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، اول، ۱۴۲۸ ه‍ ق
المحاسن‏، برقی، احمد بن محمد بن خالد، محقق / مصحح: جلال الدین محدث،، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، قم‏۱۳۷۱ ق‏، چاپ: دوم‏
مقاله: روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام، ترویج، تعطیل، تعدیل؟ نویسنده: عباس نیکزاد.
من لا یحضره الفقیه‏، محمد بن علی ابن بابویه،‏، محقق / مصحح: علی اکبر غفاری، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، قم‏، ۱۴۱۳ ق‏، چاپ: دوم‏
الموسوعه الکبری عن فاطمه الزهراء سلام الله علیها، اسماعیل انصاری زنجانی خوئینی‏، دلیل ما، قم‏، ۱۴۲۸ ق چاپ: اوّل‏
نهج الفصاحه( مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله)، ابو القاسم پاینده،، ناشر: دنیای دانش‏، تهران‏، ۱۳۸۲ ش‏، چاپ: چهارم‏
وسائل الشیعه، شیخ محمد بن حسن حر عاملی،، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، قم‌چاپ: ۱۴۰۹ ق‏

پانویس

  1. - فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج‏2، ص: 283
  2. - تحریر الوسیله، ج 2، ص 262.
  3. - همان، ص 263- 264.
  4. - ممتحنه آیه 12
  5. - قـصص، 26- 23
  6. - مـکارم شیرازی، 1368: ج16، صص59-58
  7. - نساء آیه 25
  8. - مائده آیه 5.
  9. - تفسیر نور، ج‏2، ص: 243
  10. - المحاسن‏، احمد بن محمد بن خالد،برقی و الکافی (ط - الإسلامیه)، ج‏5، ص: 537
  11. - الکافی (ط - الإسلامیه)، ج‏5، ص: 537
  12. - سیری در سیره ائمه اطهار (ع)، ج‏17مجموعه‌آثار، ص: 405
  13. - بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏74، ص: 291
  14. - مسأله حجاب، ص 225.
  15. - سنن ابوداود، ج 1/ ص 109
  16. - الخصال / ترجمه کمره‌ای، ج‏2، ص: 374
  17. - مسأله حجاب، ص 217.
  18. - همه مراجع بجزآیات عظام بهجت و صافی گلپایگانی.
  19. - آیات عظام بهجت و صافی گلپایگانی .
  20. - مسائل جدید از دیدگاه علماء و مراجع، ج1، ص137)
  21. - خامنه‌ای، استفتاء، س 646 و 638؛ تبریزی، استفتائات، س 1592 و 1623جلد یک ص357؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 813؛ امام، استفتائات، ج 3، دفتر: نوری، وحید، فاضل و سیستانی.
  22. - صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1656 و 1657 و 1658 و دفتر: بهجت.
  23. - العروه الوثقی، ج2، النکاح، م49؛ خامنه‌ای، استفتاء، س 646 و 638 و 626؛ تبریزی، استفتائات، س1592 و 1594؛ مکارم، استفتائات، ج1، س813 و 805؛ امام، استفتائات، ج3، ؛ دفتر: سیستانی، وحید، فاضل و نوری.
  24. - صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1656 و 1657 و 1658 و دفتر: بهجت.
  25. - خامنه‌ای، استفتاء، س 627؛ مکارم، استفتائات، ج1، س805 و 813؛ امام، استفتائات، ج3،؛ صافی، جامع الاحکام، ج2، س1664؛ تبریزی، استفتائات، س1592 و 1594؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س1755؛ نوری، استفتائات، ج2، س674 و 656؛ دفتر: وحید و بهجت.
  26. - دفتر: همه مراجع.(احکام نگاه و پوشش، پرسمان).
  27. - استفتائات آیت الله صافی گلپایگانی.
  28. - احکام بانوان (مکارم)؛ ص: 200
  29. - بیانات مقام معظم رهبری در جمع خواهران ارومیه، 28/6/1375
  30. - بیانات مقام معظم رهبری در اجتماع زنان خوزستان، 20/12/1375
  31. - بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏101، ص: 38
  32. - نهج الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله)، ص: 356
  33. - مقاله: روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام، ترویج، تعطیل، تعدیل؟ نویسنده: عباس نیکزاد.
  34. - سایت حمایت (نخستین روزنامه حقوقی و قضایی کشور)
  35. - شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، 30جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: اول، 1409 ق، ج 20، ص 172.
  36. - بروجردی، آقا حسین، جامع أحادیث الشیعه (للبروجردی)، 31جلد، انتشارات فرهنگ سبز - تهران، چاپ: اول، 1386 ش، ج‏22، ص: 714
  37. - http://www.mashreghnews.ir/fa/mobile/335369
  38. - http://www.farsnews.com/printable.php?nn=13930523000573
  39. - سایت http://www.seratnews.ir/fa/news/74614
  40. - الموسوعه الکبری عن فاطمه الزهراء، الأنصاری،ج‏8،ص:43
  41. - همان،ج‏13،ص:364
  42. - نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ص: 406