فرهنگ مصادیق:استعمال و اعتیاد به مواد مخدر

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
استعمال و اعتیاد به مواد مخدر

ارسال کننده: فاطمه کریمی

محتویات

اعتیاد در مواد مخدر

مقدمه

اعتیاد بحرانی است که این روزها برای بسیاری از ما عادی شده است. شاید به خاطر گسترش روزافزون آن و یا شاید به خاطر ناامیدی ما از مبارزهٔ درست و مؤثر با این بحران. اما واقعیت این است که اعتیاد همچون حیوانی درنده هر روز بسیاری از همنوعان ما را به کام خود می‌برد. آمار اعتیاد و انواع مختلف مواد مخدر، به سرعت رو به گسترش است و بسیاری از این مواد جدید، ، آثار سوء جسمی و روانی غیر قابل بازگشتی دارند.
اگر نگاهی کوتاه به آسیب‌های مختلف مصرف مواد مخدر برای فرد و جامعه بیاندازیم به سرعت متوجه می‌شویم که اعتیاد علاوه بر به خطر انداختن سلامت جسمانی افراد، تهدیدی بزرگ برای سلامت روانی جامعه است. اعتیاد در فرد معتاد بیش از آنکه باعث رنج‌های جسمانی شود، ، موجب از بین رفتن امید و عزت نفس می‌شود و او را از رشد و پویایی ای که هر انسان نیازمند آن است، بی بهره می‌کند. اعتیاد هزینه‌های زیادی را به خانواده تحمیل می‌کند و از طرف دیگر به خاطر کاهش فعالیت اقتصادی فرد معتاد و همین طور نیاز شدید و روز افزون او به تهیهٔ مواد، باعث سوق داده شدن فرد به سمت اعمال مجرمانه می‌شود. اعتیاد روابط خانوادگی را دچار اختلال می‌کند زیرا فرد معتاد را به سرعت به فردی خودخواه تبدیل می‌کند. و فرزندانی که در خانواده‌هایی با والدین معتاد رشد می‌کنند در معرض انواع آسیب‌های روحی و جسمانی هستند، ، که مهم‌ترین آنها افسردگی و بزهکاری است.
بر اساس آمارهای موجود با وجود آنکه محرومین و نیازمندان و افراد ناآگاه و کم سواد بیشتر در معرض خطر اعتیاد هستند اما اعتیاد در تمام گروه‌ها و طبقات اجتماعی از نیازمندان و توانگران، تحصیلکرده‌ها و غیرتحصیلکرده‌ها، شیوع داشته و رو به گسترش است. این موضوع یدان معنی است که خواهران و یرادران ما، دختران و پسران ما، همگی در معرض خطر هستند. الگوی اعتیاد در ایران نشان می‌دهد که سن مصرف مواد در ایران در حال کاهش است و هم اکنون نوجوانان شدیداً در معرض ابتلا به این اختلال هستند. اما در این میان چه باید کرد؟!.
بسیاری تصور می‌کنند که بخش مهمی از گسترش بحران اعتیاد در جامعه ما به خاطر سهل الوصول بودن آن است. اگر چه عرضه رو به گسترش مواد مخدر در اشکال مختلف و فریبنده نقش مهمی در گسترش اعتیاد دارد اما مهم‌ترین عامل افزایش آمار اعتیاد، شرایط زمینه ایِ فرهنگی، خانوادگی، اجتماعی و روانی است که باعث افزایش تقاضا برای مصرف شده است. نکتهٔ بسیار مهم این است که اکثر این عوامل قابل پیشگیری و اصلاح هستند. بخش مهمی از آنها را می‌توان حتی با آموزش‌های ساده و فراگیر به سادگی کنترل کرد. نحوهٔ زندگی ما و شکل ارتباط ما با فرزندانمان، شکل و میزان حمایت عاطفی ای که از آنها می‌کنیم و ارزش‌ها و اهدافی که برای آنها تعریف می‌کنیم از جمله این موارد هستند. در واقع شیوهٔ زیستن و روابطی که داریم یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی است که در صورت اصلاح به کاهش این خطر و حفاظت فرزندان و همنوعانمان کمک می‌کند.
متنی که پیش رو دارید تحقیقی کوتاه اما مفید در شناخت میزان گسترش بحران، علت‌های اصلی و همین طور راه حل‌های کلی در مبارزه با اعتیاد است و خواندن آن برای مددکاران اجتماعی، مشاوران، روان شناسان بالینی، روان پزشکان، معلمان و مربیان، والدین، مدیران آموزشی و به طور کلی هر فردی که دغدغهٔ مراقبت از خود و دیگران یا کمک به همنوعان معتادش را دارد، مفید است.

بحران اعتیاد در ایران و جهان

□ مسئلهٔ اعتیاد در کنار بحران زیست محیطی، بحران هسته‌ای و بحران جمعیت یکی از چهار بحران مهم بشر در قرن حاضر است. [۱].
□ بر اساس تحقیق دفتر برنامهٔ کنترل مواد و جرم سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۳، حدود ۲۰۰ میلیون نفر در جهان از وابستگی به مواد مخدر رنج می‌بردند. به عبارت دیگر تا آن سال ۴٫۷ درصد از جمعیت بالای ۱۵ سال جهان به این اختلال دچار شده بودند.[۲]
□ طبق برآورد ستاد مبارزه با مواد مخدر در سال ۸۲، تعداد افراد معتاد به مواد مخدر در ایران، دو میلیون نفر است که شامل ۱٫۲۰۰٫۰۰۰ نفر معتاد دائمی و ۸۰۰٫۰۰۰ نفر معتاد تفننی است. این افراد سالانه حدود ۷۴۷ تن مواد مخدر مصرف می‌کنند. [۳]
□ بر اساس مطالعات انجام شده، در ایران ۴ درصد از افراد دچار اعتیاد، قبل از ۱۵ سالگی، ۲۴/۴ درصد در سنین ۱۵ تا ۱۹ سالگی و در کل ۵۶ درصد آن‌ها قبل از ۲۴ سالگی مصرف مواد را شروع کرده‌اند. [۴]

جغرافیای مواد مخدر در جهان

□ افغانستان بزرگترین تولیدکننده تریاک در جهان است. [۵] و به تنهایی ۵۰ درصد هروئین جهان و ۸۰ درصد هروئین اروپا را تأمین می‌کند. [۶]
□ در سال ۱۹۹۹، درآمد ناشی از تولید مواد مخدر در افغانستان ۲۵ میلیارد دلار اعلام گردید؛ در حالی که در همان سال کشاورزان افغانی تنها ۱۸۰ میلیون دلار در قبال کشت خشخاش دریافت کردند. [۷]
□ پاکستان در مرتبه دوم تولید تریاک در جهان قرار دارد. درآمد سالانه پاکستان از تجارت مواد مخدر، حدود ۷۴ میلیارد روپیه است که ۵۰ درصد کل درآمد سالانه پاکستان را تشکیل می‌دهد. [۸]
□ کشورهای تایلند، برمه و لائوس از دیگر تولیدکنندگان عمده تریاک در جهان محسوب می‌شوند. این سه کشور در جنوب شرقی آسیا قرار دارند و در زمینه تولید مواد مخدر به مثلث طلایی معروف هستند. [۹]
□ بر اساس برآوردهای جهانی، گردش پول ناشی از تجارت مواد مخدر در جهان ۱۵۰۰ تا ۱۶۰۰ میلیارد دلار تخمین زده می‌شود، یعنی چیزی برابر تجارت نفت و اسلحه در دنیا. [۱۰]

الگوی مصرف مواد در ایران

□ در ایران تریاک و مشتقات آن اولین مواد مخدرِ پرمصرف محسوب می‌شوند و شیشه، کراک، هروئین و حشیش در مراتب بعدی قرار دارند. [۱۱]
□ براساس گزارش‌ها شیشه دومین مادهٔ مخدر صنعتی است که در کشور مصرف می‌شود و متأسفانه مصرف آن طی چند سال گذشته افزایش پیدا کرده است. [۱۲]

دلایل گرایش به اعتیاد

وضعیت جغرافیایی ایران

□ ایران در منطقه هلال طلایی (۱) و در همسایگی افغانستان و پاکستان، دو کشور تولیدکنندهٔ عمدهٔ مواد مخدر جهان واقع شده است. این موضوع، مشکلات زیادی را برای کشور ما پدید آورده است که از آن جمله می‌توان به هجوم قاچاقچیان مواد مخدر در قالب باندهای بین المللی به ایران، تلاش آنان برای ترانزیت مواد از خاک ایران به اروپا و افزایش آمار اعتیاد در ایران اشاره کرد. به همین دلیل، برنامه ریزی جدی مسئولان و مردم برای پیش گیری از اعتیاد و جلوگیری از ورود مواد مخدر به کشور لازم و ضروری است.

بیکاری

□ بیکاری از مهم‌ترین عواملی است که در صورت مساعد بودن سایر عوامل، زمینه ساز بسیاری از آسیب‌های اجتماعی می‌شود. وضعیت مناسب اشتغال، تنها به معنای تأمین درآمد نیست. اشتغال مناسب، پیامدهای مطلوب دیگری دارد که هر یک از آنها می‌تواند مانع گرایش فرد به اعتیاد شود. برخی از این پیامدها عبارتند از: کسب مهارت‌های تازه و شکوفایی استعدادها، گسترش ارتباطات اجتماعی، ایجاد احساس ارزشمندی، مسئولیت پذیری و تعهد در فرد.

فقر

□ فقر مادی، زمینه ساز بسیاری آسیب‌های اجتماعی و از جمله اعتیاد به مواد مخدر است. فقر تنها به معنی عدم توانایی برای تهیهٔ غذا، لباس یا سرپناه نیست، بلکه پیامدهای بی شماری دارد که هر یک به نحوی می‌تواند انگیزه و عامل گرایش فرد به مصرف مواد مخدر شود. از جمله این پیامدها می‌توان به جهل، ناآگاهی و نداشتن امید کافی برای تغییر وضعیت اشاره کرد؛ تمامی این‌ها زمینهٔ مساعدی را برای گرایش به اعتیاد فراهم می‌کنند. به عنوان مثال کودکان و نوجوانان محروم اغلب از محبت و حمایت دوستان و معلمان خوب، آگاهی‌های لازم و محل زندگی امن، بی بهره هستند و همه این‌ها زمینهٔ اعتیاد در سنین پایین را فراهم می‌کنند.

نبود امید و معنا در زندگی

□ همهٔ انسان‌ها به یافتن امید و معنا در زندگی نیازمند هستند. فرهنگ‌ها، نهادها و ساختارهای یک جامعه (مانند صدا و سیما یا آموزش و پرورش) در دمیدن روح امید و دانش در زندگی مردمان یا سرکوب کردن امید و معنای زندگی نقش بسیار مهمی دارند. از سوی دیگر تلاش برای حل مشکلات و گذر کردنِ درست از سختی‌ها، راه امید را در زندگی هر انسانی باز می‌کند اما سعی برای فرار و فراموش کردن یا جستجو نکردن معنایی عمیق از زندگی، انسان را دچار رنج، پوچی و سردرگمی در این جهان می‌کند. کم نیستند انسان‌هایی که برای فراموش کردن مشکلات زندگی و فرار از ناامیدی، به سمت مصرف انواع مخدر روی می‌آورند. البته گاهی این مخدرها از جنس مواد مخدرِ معمول نیستند؛ غرق کردن خود در کار زیاد، تلاش برای کسب درآمد بیشتر و برگزاری مهمانی‌های پر زرق و برق، همه از جمله راه‌هایی برای فراموش کردن دردهای اصلی خود هستند.

خانواده‌های آسیب زا

مشکلات عاطفی

□ نداشتن روابط درست عاطفی در خانواده، باعث محرومیت عاطفی فرزندان و والدین می‌شود و محرومیت عاطفی از علل گرایش فرد به اعتیاد است. در گزارشی از کانون اصلاح و تربیت شهر تهران، در خانواده‌های یک سوم از افراد بزهکار، درگیری زیادی میان افراد خانواده وجود داشته است و در ۵۰ درصد از موارد بین اعضای خانواده رابطهٔ محبت آمیزی وجود نداشته است. در کانون اصلاح و تربیت مشهد نیز ۸۴ درصد از بزهکاران در مصاحبه‌های خود به روابط معیوب خانوادگی اشاره کرده‌اند. [۱۳]
□ گرایش به گروه همسالان طبیعی و جزء ضروریات رشد نوجوانان است، اما این امر گاه در حالی اتفاق می‌افتد که نوجوان از خلأ عاطفی، نبود حمایت مؤثر خانواده و در نتیجه کمبود عزت نفس، رنج می‌برد. در گروه‌های همسالان، نوجوانان تازه وارد ممکن است از طرف اعضای قدیمی تر تحت فشار قرار گیرند تا به عنوان بهای پذیرفته شدن، اعمال و رفتار نامطلوبی از خود نشان دهند. در این میان تنها نوجوانانی که از عزت نفس بالایی برخوردارند، قادرند در مقابل فشارهای همسالان مقاومت نمایند، زیرا به راحتی می‌توانند روابط دوستانه‌ای با افراد دیگری شکل دهند.
□ طلاق و جدایی از همسر، برای زوجین و به ویژه زنان تجربه‌ای سخت و دردناک است. عدم حمایت خانواده و جامعه از فردی که طلاق گرفته است و هم چنین عدم آمادگی خود شخص برای عبور درست از سختی‌های طلاق می‌تواند بستری برای افسردگی و گرایش زنان به اعتیاد باشد.

اعتیاد والدین

□ ترس و قبح اعتیاد برای فرزندانی که والدین معتاد دارند، تا حد زیادی از بین می‌رود. عادی شدن مصرف مواد مخدر در خانواده، موجب می‌شود نوجوانان راحت تر به سمت مصرف مواد بروند. از طرفی اعتیاد والدین، مراقبت و حمایت آن‌ها را از فرزندان کاهش می‌دهد که خود زمینه ساز اعتیاد است.

وراثت

□ هنوز مشخص نشده است که آیا اعتیاد والدین از طریق ژن‌ها به فرزندانشان منتقل می‌شود یا نه، اما در مورد مادران معتاد قطعی است که اکثر داروهای روان گردان از جفت رد می‌شوند و می‌توانند تأثیری منفی بر رشد جنین بگذارند. هم چنین آمار نشان می‌دهد کودکانی که مادر معتاد داشته‌اند، تمایل بیشتری به مصرف مواد دارند.

آسیب‌های گروه همسالان

□ گروه همسالان متشکل از افرادی است که از لحاظ سن، موقعیت اجتماعی، ارزش‌های زندگی، نیازها، احساسات و سطح فکر به یکدیگر شبیه هستند. اعضای چنین گروه‌هایی، روابطی نزدیک و صمیمی با یکدیگر دارند و در مورد شیوه‌های رسیدن به اهداف و ارضای نیازهایشان تفاهم نسبی میانشان وجود دارد. همبازی‌ها، محافل دوستانه، گروه‌های دوستی در مدرسه، محله یا خانواده و گروه‌های کاری کوچک را می‌توان از جمله گروه‌های همسالان دانست. حضور در چنین گروه‌هایی می‌تواند برای نوجوان، بسیار مفید و لازم باشد، اما از طرف دیگر نوجوانان ارزش‌های این گروه‌های دوستی را به راحتی می‌پذیرند و اگر دانش، اخلاق و مهارت کافی برای انتخاب درست گروه دوستان و مقابله با دعو ت‌ها و ارزش‌های نادرستِ احتمالی آن‌ها نداشته باشند، زیر بار فشار همسالان دست به انتخاب‌های غلطی می‌زنند.
□ در یکی از تحقیقات ۵۴ درصد از افراد معتاد مورد بررسی،اولین بار مصرف مواد را در جمع‌های دوستی تجربه کرده‌اند. [۱۴]

شخصیت اعتیادی

□ بعضی خصوصیات و ویژگی‌های شخصیتی، امکان رفتن شخص به سمت اعتیاد را بیشتر می‌کنند. برای مثال اگر فردی به شکلی افراطی خجالتی و کم رو باشد و با مصرف مادهٔ مخدر احساس آرامش و اجتماعی بودن بکند، امکان آن وجود دارد که بخواهد بار دیگر آن ماده را مصرف کند و به این ترتیب فرآیند اعتیاد را به جریان بیندازد. برخی از این خصیصه‌ها که می‌توان برای یک شخصیت اعتیادی نام برد: [۱۵]
• افرادی که از شرایط زندگی، کار، دانشگاه و جامعه خود ناراضی هستند و برای تغییر وضعیت خود تلاشی جدی نمی‌کنند. آنها به افرادی تبدیل می‌شوند که فقط از شرایط خود می‌نالند و وقتی از آن‌ها پرسیده شود: «با این وضعیت می‌خواهی چه کنی؟» جواب مناسبی ندارند یا پاسخ می‌دهند که راه چاره‌ای وجود ندارد.
• افرادی که برای مواجهه درست با مسائل و مشکلات زندگی و حل آنها صبر و خویشتن داری لازم را ندارند و می‌خواهند در سریع‌ترین زمان ممکن به همه چیز برسند. در واقع آنها به ارضای فوری نیازهایشان عادت کرده‌اند.
• تنهایی و نداشتن رابطه‌ای صمیمی و ارضاکننده با دیگران از دیگر خصیصه‌هایی است که زمینه را برای معتادشدن و خوگرفتن به یک مادهٔ مخدر فراهم می‌کند.

نقش مخرب رسانه‌ها

□ امروزه رسانه‌ها تأثیر زیادی بر زندگی ما دارند. رسانه‌ها می‌توانند تفسیر ما را از زندگی شکل دهند و بر احساسات، افکار و رفتار ما تأثیر بگذارند. متأسفانه گاهی رویکرد صرفاً تجاری و غیرمسئولانهٔ رسانه‌ها زمینه ساز اعتیاد و بسیاری آسیب‌های دیگر است.
□ اغلب می‌بینیم که در مجله‌ها و برنامه‌های تلویزیونی به بزرگ نمایی ستاره‌های ورزشی و هنری پرداخته می‌شود. پیام ضمنی این برنامه‌ها به مخاطب این است که مهم‌ترین اهداف زندگی، ثروت و شهرت هستند. از طرفی قرار دادن تمام تلاش خود در زندگی برای کسب این‌ها، به معنای پاسخ نگرفتن بسیاری نیازهای مهم انسان (۲) است. و در نتیجه اعتیاد راهی برای فرار از این وضعیت نامطلوب می‌شود.
□ ارائهٔ راه حل‌های سریع برای مشکلات به جای یافتن راه حل‌های تدریجی و کارساز یکی دیگر از پیغام‌های غیرمستقیمی است که رسانه‌ها به مخاطبان خود می‌دهند: «ماشین لباسشویی بخرید تا در زندگی خود احساس آرامش و راحتی بکنید!» در هیچ تبلیغی، استفاده از راه حل‌های منطقی و کارساز و یا حمایت‌های اجتماعی، به عنوان راه حل مشکلات و دردهای اشخاص معرفی نمی‌شود. افراد در جامعه‌ای پر از تبلیغات سعی می‌کنند به وسیله عوامل بیرونی مانند خریدکردن، نیازهای درونی خود را به صورت لحظه‌ای ارضا و در طولانی مدت آن‌ها را فراموش کنند؛ اعتیاد نیز یکی از همین راه‌ها است.

عدم آگاهی

□ از یک سو عدم آگاهی افراد از عوارض جسمی، روحی و اجتماعی اعتیاد و همچنین نا آشنا بودن آن‌ها با راه‌های پیش گیری، و از سوی دیگر تأثیر به ظاهر جذاب مواد مخدر (مانند سرمستی، خارج شدن از حال طبیعی یا تسکین)، از عوامل مؤثر بر گرایش افراد به مصرف مواد مخدر هستند.
□ بنا به تحقیقی که در میان نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله انجام شده است، تلویزیون به عنوان مهم‌ترین منبع کسب آگاهی معرفی شده است و مدرسه یا خانواده در این مورد عملکرد مثبتی نداشته‌اند. [۱۶]

محله‌های جرم خیز

□ محله‌های جرم خیز به محله‌هایی اطلاق می‌شود که ارتکاب جرائم از قبیل توزیع مواد اعتیادآور و گاهی تولید این مواد به سهولت در آن‌ها صورت می‌گیرد. متأسفانه بسیاری از محل‌های زندگی محرومین و فقرا، چنین وضعیتی دارند. گاهی در این محله‌ها باندها یا شبکه‌های توزیع مواد شکل می‌گیرد و به فعالیت می‌پردازد و زمینه مساعدی را برای گرایش نوجوانان و جوانان آن منطقه به مواد مخدر فراهم می‌کند.

بازار ارزان مواد مخدر

□ میزان مصرف مواد، با قیمت آن نسبت معکوس دارد. هرچه قیمت مواد کاهش یابد تعداد افرادی که می‌توانند آن را تهیه کنند افزایش می‌یابد. متأسفانه بعد از افغانستان ارزان‌ترین بازار فروش تریاک در جهان، ایران است. [۱۷]

دسترسی آسان به مواد مخدر

□ سهل الوصول بودن مواد مخدر به تعداد مصرف کنندگان آن می‌افزاید. ۷۵ تا ۹۸ درصد نوجوانان مصرف کنندهٔ مواد مخدر در ایران، اظهار داشته‌اند که می‌توانند به سهولت این مواد را به دست آورند. [۱۸]

مصرف مواد مخدر، پاسخی تأسف بار به نیازهای دوران نوجوانی

□ افزایش هر روزه تعداد افراد معتاد، مسئلهٔ اعتیاد را در کشور ما به یک بحران ملی تبدیل کرده است. آن چه در این میان قابل توجه و تکان دهنده است، پایین آمدن سن اعتیاد و افزایش تمایل نوجوانان و جوانان به مصرف مواد اعتیادآور است.
□ از میان عوامل مختلفی که در پایین آمدن سن اعتیاد نقش دارند می‌توان به این موارد اشاره کرد: عدم حمایت درست خانواده، مدرسه و جامعه از نوجوانان و جوانان، پاسخ نگرفتن نیازهای دوران نوجوانی، نبود امید و معنا در زندگی افراد یک جامعه، در دسترس بودن مواد مخدر، فشارهای تحصیلی، بیکاری، در نظر گرفته نشدن اطلاعات و مواد آموزشی متناسب با نیازهای دوره نوجوانی در دروس مدرسه.
□ بر اساس آمار سازمان ملی جوانان، ۳۰ درصد جوانان کشور در سنین ۱۰ تا ۱۹ سالگی، استعمال دخانیات را تجربه کرده‌اند.[۱۹]
□ بنا به آمار وزارت «بهداشت، درمان و آموزش پزشکی» و ستاد مبارزه با مواد مخدر، تعداد دانش آموزان سیگاری در سال تحصیلی ۸۰-۸۱، ۶۰۰ هزار نفر بوده است.[۲۰]
□ افراد سیگاری بیشتر از سایرین در معرض اعتیاد به سایر مواد مخدر قرار دارند. تحقیقات نشان می‌دهد که ۹۵ درصد از معتادان (به مواد مخدری به جز سیگار)، سابقه مصرف سیگار داشته‌اند. در تمام دنیا سیگار به عنوان دروازهٔ اعتیاد شمرده می‌شود.

اعتیاد در زنان

□ در ایران ۹ درصد از جمعیت افراد معتاد را زنان تشکیل می‌دهند. [۲۱]
□ آمار اعتیاد زنان طی ده سال یعنی از سال ۸۳ تا ۹۳ چهار برابر شده است. [۲۲]
□ زنان نسبت به مردان زودتر پیامدهای منفی جسمی و روحی-روانی اعتیاد را تجربه می‌کنند.
□ اعتیاد می‌تواند زمینه‌ای مساعد برای گرایش به روسپیگری و در نتیجه ابتلا به بیماری‌های مقاربتی برای زنان ایجاد کند.
□ استعمال مواد مخدر منجر به عوارض سوء در دوران حاملگی و هم چنین یائسگی زودهنگام میýشود. علاوه بر این‌ها احتمال ناباروری، باروری دیرهنگام و سقط جنین را افزایش میýدهد.
□ مردم جامعه تصویر منفی تری دربارهٔ اعتیاد زنان نسبت به اعتیاد مردان دارند. در نتیجه زنان معتاد به خاطر ترس از قضاوت و برخورد دیگران، امکان و فرصت کمتری در زمینهٔ یاری گرفتن از آنها برای حل مشکلاتشان دارند.
□ یکی از مشکلات زنان درگیر اعتیاد در شهرهای کوچک و مناطق محروم، نبود امکانات مناسب برای درمان اعتیاد است.

آسیب‌های اعتیاد

□ اولین آسیبی که فرد معتاد با آن روبه رو می‌شود آسیب‌های جسمی و روحی-روانی ناشی از مصرف مواد است.
□ بسته به نوع مواد و میزان مصرف، فرد به آسیب‌هایی از این دست دچار می‌شود: اختلالات گوارشی، اختلالات قلبی-عروقی، اختلالات مغزی، بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های شدید، تأثیر سوء بر غدد جنسی و در نتیجه ضعف کارکرد آن‌ها، تأثیر سوء بر عملکرد هورمون‌ها و سوء هاضمه.
□ افسردگی، اضطراب، پرخاشگری، ضعف اراده، کاهش هوشیاری، غم، یأس و ناامیدی از جمله عوارض روحی-روانی اعتیاد محسوب می‌شوند.
□ بر اساس برآوردها حدود ۲۰۶۵۰ مورد مبتلا به اچ آی وی در کشور وجود دارد که حدود ۶۴ درصد از این افراد به دلیل استفاده از سرنگ‌های آلوده برای تزریق مواد مخدر به این بیماری مبتلا شده‌اند.[۲۳]
□ از دیگر آسیب‌های اعتیاد، نابسامانی و فروپاشی روابط در خانواده، اختلال در روابط عاطفی زوجین و اختلال در روابط خانواده با اجتماع بیرونی است.
□ ۶۵ درصد از افراد درگیر اعتیاد، متأهل هستند [۲۴] و ۳۴ درصد از طلاق‌های ایران، در اثر اعتیاد و مسائل مرتبط با مواد مخدر است. [۲۵]
□ نابسامانی وضعیت اقتصادی خانواده از دیگر پیامدهای اعتیاد است. یک فرد معتاد درصد زیادی از درآمد خود را برای تهیه مواد مخدر اختصاص می‌دهد. افزایش میزان مصرف روزانه او باعث خواهد شد تا مبلغ لازم برای خرید مواد، رفته رفته افزایش یابد و فشار اقتصادی بر خانواده بیش تر شود. این‌ها همه در صورتی است که فرد معتاد دارای شغل باشد، در غیر این صورت فرد معتاد برای تأمین هزینهٔ مواد خود راه‌های دیگری مانند خرده فروشی مواد مخدر را انتخاب می‌کند.
□ معمولاً خانواده فرد معتاد، خود را ناتوان و شرمنده از ارتباطات درست اجتماعی می‌بینند و دیگر افراد جامعه نیز اغلب آنان را طرد می‌کنند. این موضوع موجب انزوای فرد معتاد و خانواده او می‌شود.
□ اعتیاد مردان یکی از عوامل مؤثر و مهم در سوق پیدا کردن زنان به سمت روسپیگری است. بر اساس تحقیقات، تعداد زیادی از زنان روسپی دارای پدر یا همسر معتاد بوده‌اند.
□ اعتیاد مردان با خشونت‌هایی که در رابطهٔ زناشویی رخ می‌دهد، ارتباط مستقیم دارد. یکی از دلایل این موضوع نیز آن است که مواد مخدر تغییراتی در سیستم عصبی ایجاد می‌کند و زمینه را برای بروز انواع خشونت فراهم می‌کند.
□ بخشی از پیامدهای خانوادگی اعتیاد در مردان متأهل، در رابطه با فرزندان رخ می‌دهد؛ ممکن است فرزندان، پدر خود را فردی ضعیف و بی کفایت بپندارند. از طرف دیگر اعتیاد پدر، مانع بروز محبت و حمایت پدرانه او از فرزندانش می‌شود.
□ برآورد شده است که بیش از ۵۰ درصد از جرایمی نظیر سرقت و اعمال منافی عفت، با سوء مصرف مواد ارتباط دارند. [۲۶]
□ نیازمندی به پول برای تأمین مواد، فرد معتاد را به سمت ارتکاب اعمال بزهکارانه از قبیل سرقت، قتل، تن فروشی و حتی وادار کردن همسر و اعضای خانواده خود به چنین کارهایی می‌برد.
□ یکی دیگر از شایع‌ترین اعمال بزهکارانه مرتبط با مواد مخدر، فروش مواد مخدر (خرده فروشی) است که منجر به گرفتارکردن چندین نفر دیگر می‌شود. خرده فروش مواد برای جلب مشتری و تأمین هزینهٔ مواد خود افراد دیگر را به مصرف مواد تشویق می‌کند و گاهی در مورد مادهٔ مورد نظر تبلیغات دروغین و غلط انجام می‌دهد مثلاً می‌گوید این ماده جدید است و اصلاً اعتیاد ندارد. و این در حالی است که فروشنده هیچ آگاهی دقیقی از مواد تشکیل دهندهٔ ماده مورد نظر ندارد.
□ در سال ۱۳۸۱ در ایران بیش از ۵۰ درصد کل زندانیان کشور در ارتباط با مواد مخدر در زندان بوده‌اند. [۲۷]
□ اعتیاد موجب از دست رفتن سرمایه‌های انسانی، اجتماعی و مادی جامعه می‌گردد. به عنوان مثال سالانه ۴۵۰۰ میلیارد تومان از سرمایهٔ کشور صرف هزینه‌هایی چون هزینه مصرف مواد، خسارت از کار افتادگی معتادان، خسارت درگیری خانواده‌های معتادان، درمان معتادان و سایر هزینه‌های دیگر می‌شود. [۲۸]
□ تعداد شهدای مبارزه با مواد مخدر از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۱، ۳۳۰۳ نفر و تعداد جانبازان ۱۰ هزار نفر گزارش شده است.[۲۹]

قوانین جزایی اعتیاد در ایران

□ طبق قانون مصوب سال ۱۳۷۶ اعتیاد به مواد مخدر جرم است و به معتادان اجازه می‌دهد به مراکز مُجازی که از طرف وزارت بهداشت مشخص می‌شود مراجعه و نسبت به درمان خود اقدام نمایند. پیش از این اعتیاد به مواد مخدر جرم بود و مجرم مطابق قانون باید به زندان فرستاده می‌شد. (۳).
□ مجازات حمل مواد مخدر به تناسب میزان مواد، از سیصد هزار تومان تا بیست میلیون تومان جزای نقدی، ۱۰ تا ۷۴ ضربه شلاق، دو تا ده سال حبس، اعدام و مصادرهٔ اموال تعیین شده است.
فروش مواد مخدر از جمله جرائمی است که شدیدترین مجازات‌ها را به خود اختصاص داده است. مجازات فروش به تناسب میزان مواد از چهارصد هزار تومان تا بیست میلیون تومان جزای نقدی، یک تا ۷۴ ضربه شلاق، سه تا پانزده سال حبس، حبس ابد، اعدام و مصادرهٔ اموال تعیین شده است.

مبارزه با اعتیاد

□ برای مبارزه با مصرف مواد اعتیاد آور دو رویکرد اساسی وجود دارد. یکی اقدام به کاهش عرضه است که شامل متوقف ساختن تولید، قاچاق و توزیع مواد است و طبیعتاً ماهیتی انتظامی - قضایی دارد؛ دیگری رویکرد کاهش تقاضا است که مبنی بر کاهش تقاضای افراد جامعه برای مصرف مواد است. این دو رویکرد مکمل یکدیگرند و برای مبارزه با اعتیاد می‌بایست در هر دو حوزه فعالیت‌های لازم را انجام داد.

رویکرد کاهش تقاضا خود شامل سه بخش است

۱- پیش گیری ۲- درمان ۳- کاهش آسیب

پیش گیری

این برنامه‌ها براساس امکان درگیری افراد به مصرف مواد به سه سطح تقسیم می‌شوند:
• پیش گیری اولیه و همگانی: این سطح از پیش گیری، تمامی جمعیت مورد نظر مثلاً تمام نوجوانان کشور را در بر می‌گیرد.
• پیش گیری انتخابی: این برنامه صرفاً برای گروه‌های پر خطر اجرا می‌شود مثلاً دانش آموزانی که مشکل درسی دارند و یا بچه‌هایی که والدین معتاد دارند.
• پیش گیری موردی: این برنامه متمرکز بر افرادی است که به مصرف مواد روی آورده‌اند و دچار یک یا چند مشکل رفتاری ناشی از مصرف مواد همچون مشکلات تحصیلی یا رفتارهای ضد اجتماعی شده‌اند.
□ برنامه‌های پیش گیری بسیار لازم و مفید هستند چرا که از هزینه‌ها و آسیب‌های فراوان بعدی برای فرد و جامعه پیش گیری می‌کنند.
□ با وجود افزایش اعتبارات برنامه‌های پیش گیری از ۵/۲ میلیارد تومان به ۱۵ میلیارد تومان، هنوز سرانهٔ پیش گیری در کشور از نیم دلار برای هر نفر تجاوز نمی‌کند. در حالی که این سرانه در کشورهای توسعه یافته برای هر نفر ۲۰ دلار در سال است. [۳۰]

درمان

□ درمان مجموعه‌ای از اقدامات پزشکی، روان شناختی و اجتماعی است که با هدف سم زدایی از بدن معتادان و جلوگیری از مصرف مجدد مواد توسط آنان، به کار گرفته می‌شود. درمان اجتماعی شامل اقداماتی می‌شود که شرایط را برای پاک ماندن فردی که به تازگی اعتیادش را ترک کرده است، تسهیل می‌کند؛ مانند بهبود وضعیت شغلی فرد.
□ محاسبات نشان می‌دهد به ازای هر دلاری که صرف درمان شود، به میزان ۴ تا ۷ دلار از هزینه‌های جرایم مرتبط با مواد مخدر و هزینه‌های دستگاه قضایی و زندان کم می‌شود. [۳۱]

کاهش آسیب

□ اعتیاد، فرد را در معرض ابتلا به بیماری‌هایی که به واسطه مقاربت جنسی یا تماس خونی انتقال می‌یابند (مانند هپاتیت و ایدز)، قرار می‌دهد.
□ کاهش آسیب عبارت است از سیاست یا برنامه‌ای که در جهت کاهش عواقب منفیِ بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی مصرف مواد طرح ریزی می‌شود، هرچند که فرد به مصرف مواد ادامه دهد.
□ برخی از اقدامات کاهش آسیب:
• آموزش در خصوص مضرات تزریق مواد مخدر، کنترل میزان مصرف، شیوه‌های ضدعفونی کردن وسایل تزریق، شیوه‌های ضدعفونی کردن پوست و آموزش رفتار سالم در رابطه جنسی.
• جایگزین کردن مواد پرخطر با مواد کم خطرتر: به عنوان مثال جایگزین کردن مصرف هروئین با مصرف کنترل شدهٔ خوراکی متادون یا سایر داروهای مشابه افیونی موجب کاهش قابل توجه عوارض مصرف می‌شود. از این طریق عوارض رفتاری، جسمی و اجتماعی ناشی از مصرف تزریقی کاهش خواهد یافت.
• برنامه‌های کنترل تعویض سرنگ یا سر سوزن یا در اختیار گذاشتن وسایل ضدعفونی.
• دسترسی آسان و رایگان به کاندوم جهت جلوگیری از انتقال بیماری‌های ایدز و هپاتیت از طریق رابطهٔ جنسی.
• انجام واکسیناسیون هپاتیت بیماران معتاد در مراکز بهداشتی.

راهکارها

در خانواده

□ افراد در مسیر زندگی برای تشکیل یک خانوادهٔ سالم و داشتن تعاملی درست با فرزندان خود به دانش، مهارت و اخلاقی برای خوب زیستن احتیاج دارند.
□ برای مبارزه با معضل اعتیاد، در اولین گام والدین باید دانش و آگاهی‌های لازم در مورد اعتیاد و علت گرایش کودکان و نوجوانان به این مسئله را کسب کنند. این آگاهی‌ها را می‌توان از راه‌های مختلف به دست آورد. اولین و در دسترس‌ترین منبع آگاهی برای والدین کتاب‌ها هستند. در کتاب‌هایی با موضوعات زیر می‌توان آگاهی‌های لازم در مورد اعتیاد به مواد مخدر را کسب کرد:
• آشنایی با مواد مخدر (۴): بسیاری از کتاب‌ها در مورد انواع مواد و اثرات آن‌ها صحبت کرده‌اند و والدین به راحتی می‌توانند اطلاعات مختصر و مفیدی را از آن‌ها به دست آورند؛ اطلاعاتی در مورد مواد مخدر و دسته بندی آن‌ها، روش‌های مصرف مواد و اینکه برای مصرف یک مادهٔ مخدر به چه وسایلی نیاز است، تفاوت مواد سنتی با مواد شیمیایی، مواد مخدر رایج در جامعه و نام‌های مختلف یک مادهٔ مخدر.
• شناخت ویژگی‌ها و اقتضائات دوران نوجوانی: ۵۶ درصد از افراد معتاد، قبل از سن ۲۴ سالگی مصرف مواد را شروع کرده‌اند. این موضوع اهمیت احساس مسئولیت والدین و توجه آنها نسبت به دوران نوجوانی فرزندان خود را بیشتر آشکار می‌کند. مطالعه کتاب و یا مشورت با مشاوری دلسوز و آگاه جهت شناخت بهتر فرزند نوجوان و نیازهای او برای والدین ضروری است.
□ گفتگو با نوجوانان در مورد اعتیاد و مواد مخدر:
• بسیاری از والدین از صحبت با فرزندانشان در مورد اعتیاد خودداری می‌کنند، آن‌ها می‌ترسند که صحبت در مورد اعتیاد، کودکان و نوجوانان را نسبت به این مسئله کنجکاو کند. در حالی که پنهان کاری و ندادن آگاهی‌های مناسب به فرزندان در مورد موضوعی مانند اعتیاد، در واقع مانند این است که کسی را بدون اطلاع قبلی راهی میدان مین کنند.
• به احتمال زیاد بسیاری از نوجوانان، اطلاع درستی از مواد مخدر ندارند و حتی نمی‌دانند که ممکن است یک قرص که از طرف یکی از همکلاسی‌ها به آنها تعارف می‌شود، یک مادهٔ مخدر خطرناک باشد.
• پیش از آن که نوجوانان، بدون آگاهی یا با آگاهی‌های غلط وارد مدرسه، گروه‌های دوستی و جمع‌های دیگر شوند، بهتر است اطلاعات لازم و مفید در اختیار آن‌ها قرار بگیرد و با آن‌ها راجع به مسئله اعتیاد گفتگو شود.
□ یکی از راهکارهایی که به والدین پیشنهاد می‌شود و از مؤثرترین روش‌ها برای مقابله با اعتیاد به حساب می‌آید، آموزش مهارت‌های زندگی و ارزش‌های اخلاقی (۵) به کودکان و نوجوانان است.
□ والدین باید برای آموزش مهارت‌های زندگی و ارزش‌های اخلاقی به فرزندانشان خود در جهت کسب آن‌ها تلاش کنند و در این زمینه الگویی برای فرزندان خود باشند. در این صورت، چه بسا که دغدغه تربیت فرزندان فرصت دیگری باشد برای بهتر زیستن و تغییر خود.
□ برای آموزش مهارت‌های زندگی و ارزش‌های اخلاقی، نباید مطالعهٔ کتاب‌ها را دستِ کم گرفت. کتاب‌های مناسب قصه و بازی و کتاب‌هایی در زمینهٔ علوم تربیتی، مذهبی، اخلاقی، اجتماعی و غیره می‌توانند برای والدین و فرزندان، پنجره‌هایی رو به نور باشند.
□ اولین مهارتی که والدین باید در ارتباط با فرزندانشان بیاموزند، مهارت خوب شنیدن، خوب گفتگو کردن و برقراری ارتباط عاطفی با آنها است.
□ فرزندان و والدین در مراحل مختلف زندگی، از جمله در بحران نوجوانی و جوانی با مشکلات و مسائل تازه‌ای مواجه می‌شوند. هر بحران، فرصتی است دوباره برای شناخت یکدیگر، ارج نهادن دوبارهٔ مهربانی و تلاش برای حل مشکلات یکدیگر در بحران‌ها.
□ والدین می‌توانند برای حل مسائل فرزندان خود با یکدیگر مشورت کنند و از تجربیات یکدیگر در این زمینه استفاده کنند.
□ مراجعه به یک مشاور دلسوز و آگاه می‌تواند زمینه را برای حل مشکلات و آموزش مهارت‌ها تسهیل کند. البته حتماً قبل از مراجعه، باید در مورد مشاور و نحوهٔ عملکرد او پرس و جو کرد و نباید به هر مشاوری اعتماد کرد.

در مدرسه

«هفتهٔ پیش از یک زندان دیدن کردم. وقتی برگشتم رنجیده بودم و مسئولیت دشواری را احساس می‌کردم. مدام به مسئولیت معلمی ام فکر می‌کنم. نمی‌توانم فکر نکنم! هر قاتلی یک بچه بوده و سال‌هایی را در مدرسه گذرانده، هر دزدی معلم‌هایی داشته که احتمالاً ارزش‌ها و اخلاقیات را به او یاد داده‌اند. هر جنایتکاری به دست معلم‌ها تعلیم و تربیت یافته. هر زندان تصویری فجیع از شکست نظام آموزشی ماست. ما باید دورنمای مسئولیتمان را خوب بررسی کنیم.» (۶).
□ امروزه متخصصانِ پیش گیری بر این باورند که مدارس به دلایل مختلف مناسب‌ترین مکان برای اجرای برنامه‌های پیش گیری از رفتارهای پرخطر محسوب می‌شوند، زیرا:
• افراد قسمت زیادی از بهترین دوران زندگی شان (یعنی دوران کودکی و نوجوانی) را برای یادگیری و رشد در مدرسه سپری می‌کنند.
• کارکنان و معلمان مدارس معمولاً اولین کسانی هستند که خارج از خانواده متوجه مشکلات کودکان و نوجوانان می‌شوند و به همین دلیل در تشخیص زودهنگام مشکلات نقش مهمی دارند.
• مدرسه زمینهٔ مناسبی را برای همکاری مشترک بین معلمان، والدین و دانش آموزان فراهم می‌کند.
□ برنامه‌های پیش گیری از اعتیاد در مدارس به سه دستهٔ زیر تقسیم می‌گردد:
۱- آموزش کارکنان و معلمان مدرسه.
۲- برنامه‌ها و فعالیت‌هایی برای والدین.
۳- آموزش و انجام حمایت‌های لازم از دانش آموزان.
۱- آموزش کارکنان و معلمان مدرسه
□ آگاهی کارکنان و معلمان از وضعیت اعتیاد، انواع مواد مخدر و میزان شیوع آن در کشور و حساس بودن نسبت به این آسیب اجتماعی، یکی از عوامل مهم پیش گیری از اعتیاد در مدارس است.
□ معلمان باید دانش‌های لازم در زمینهٔ اعتیاد، مثل شناسایی مواد مخدر، نحوه مصرف آن‌ها و علائم جسمی و روانی ناشی از مصرف مواد را کسب کنند.
□ برقراری ارتباط عاطفی خوب و سازنده، شناخت مشکلات دانش آموزان و کمک به حل آنها دغدغهٔ بسیاری از معلمان است. آشنایی با روان شناسی رشد دانش آموزان، به معلمان کمک می‌کند تا مخاطب خود را بشناسند و با اقتضائات سنی آن‌ها آشنا شوند.
□ برخی موقعیت‌های خطرساز، احتمال مصرف مواد را افزایش می‌دهند. به طور مثال شکست تحصیلی، یکی از مهم‌ترین عوامل مصرف مواد مخدر، بزهکاری و سایر مشکلات رفتاری است. مسئولین و معلمان باید نسبت به موقعیت‌ها و عوامل این چنینی حساس بوده و اقدامات لازم را جهت بهبود وضعیت دانش آموز مورد نظر انجام دهند.
□ برخی از عوامل خطرساز که باید در مدرسه مورد توجه قرار گیرند عبارتند از: شکست تحصیلی، پرخاشگری و درگیری، استرس و اضطراب، افسردگی، داشتن والد معتاد، کم رویی و منزوی بودن.
□ یکی از اقدامات لازم جهت کمک به دانش آموزانِ در معرض خطر، فعال کردن بخش مشاوره مدرسه است.
۲- برنامه‌ها و فعالیت‌هایی برای والدین
□ انجمن اولیاء و مربیان می‌تواند فرصتی باشد برای والدین تا در زمینه‌های مختلف، مشکلات و مسائل خود را با معلمان و کارکنان مدرسه در میان بگذارند.
□ طبیعتاً یکی از دغدغه‌های اصلی والدین، تربیت فرزندانشان برای مواجهه با مسائل زندگی است. والدین باید از مدرسه انتظار داشته باشند که علاوه بر آموزش‌های درسی، مهارت‌های زندگی را نیز در قالب فعالیت‌های مختلف به فرزندانشان آموزش بدهند.
۳- اجرای آموزش‌ها و انجام حمایت‌های لازم از دانش آموزان
□ دانش آموزان باید انواع مواد مخدر، شکل ظاهری آنها، نام‌های مختلف یک ماده، اثرات اولیه و ثانویه مواد را به خوبی بشناسند.
□ در زمینه‌های مختلفی مثل خطرات و عواض جسمی و روانی مواد، نتایج اجتماعی اعتیاد، جرائم و مجازات‌های مربوط به مصرف، خرید و حمل مواد غیرمجاز باید اطلاعات صحیحی به دانش آموزان داده شود.
□ در هنگام آموزش در زمینهٔ اعتیاد و مواد مخدر باید به این نکته توجه داشت که در مورد پیامدهای منفی مواد بیش از حد اغراق نشود، در غیر این صورت مخاطبان، پیام ارائه شده را غیر واقع بینانه تلقی می‌کنند و از پذیرش آن سر باز می‌زنند.
□ دانش آموزان باید بدانند که قاچاق مواد مخدر و گسترش مصرف آن توسط گروه‌هایی صورت می‌گیرد که از این تجارت سودهای مالی هنگفت نصیبشان می‌شود و قاعدتاً برای ایجاد بازار خوب و به دست آوردن سود بیش تر تبلیغات خود را در سطح وسیعی انجام می‌دهند.
□ بایستی مهارت‌های زندگی که شامل مجموعه‌ای از توانایی‌ها برای افزایش قدرت سازگاری و رفتار مثبت و کارآمد هستند، به کودکان و نوجوانان آموزش داده شود. این توانایی‌ها آنها را قادر می‌سازند که مسئولیت‌های متناسب با نقش‌های اجتماعی خود را بپذیرند و بدون لطمه زدن به خود و دیگران با خواسته‌ها، انتظارات و مشکلات روزمره به شکل مؤثری برخورد نموده و سلامت روانی خود را تأمین کند.
□ نوجوانانی که فاقد مهارت‌های اجتماعی لازم هستند، از مصرف مواد به عنوان راهی برای مقابله با مشکلات معمول زندگی استفاده می‌کنند. هم چنین دانش آموزانی که عزت نفس پایینی دارند در برابر فشارهای همسالان جهت مصرف مواد توان مقاومت ندارند. از سوی دیگر، مصرف مواد می‌تواند راهی برای مقابله با استرس‌ها، اضطراب‌ها و تنش‌های دوران نوجوانی باشد. در نتیجه آموزش مهارت‌های زندگی به دانش آموزان طی برنامه‌ای مداوم، بسیار ضروری به نظر می‌رسد.
□ باید به کمک مربیان، مدیران و مسئولان، مشکلات شیوهٔ آموزشی مدارس مانند تک بُعدی بودن آنها و کشف نشدن استعدادهای دانش آموزان در زمینه‌های دیگر (هنری، ورزشی و غیره)، حل شود.
□ ایجاد فضایی پر شور و نشاط در مدرسه و ایجاد تعاملی سازنده میان معلمان و دانش آموزان، در پیش گیری از اعتیاد مفید و ضروری است.

در جامعه

□ بایستی افراد جامعه را در مورد وضعیت اعتیاد در کشور، عوامل مؤثر بر اعتیاد، راه‌های پیش گیری و درمان اعتیاد آگاه کرد و برای برطرف کردن حساسیت‌های غلط در این زمینه از طریق رسانه‌های گروهی مانند تلویزیون و روزنامه‌ها اقدام نمود.
□ افراد و نهادهای مختلف باید دربارهٔ سازمان‌ها و گروه‌های حمایتی که جهت پیش گیری و ترک اعتیاد فعالیت می‌کنند، مانند گروه‌های NA، نارانان و ناراتین، اطلاع رسانی وسیعی انجام دهند.

گروه معتادان گمنام یا NA

□ این گروه، انجمنی غیردولتی و بین المللی است که در ۱۱۶ کشور دنیا (و از جمله ایران) فعالیت می‌کند. این گروه به هیچ سازمان یا حزب خاصی وابسته نیست و توسط کشور خاصی حمایت نمی‌شود. اعضای این گروه مذهب یا سوگیریِ سیاسی خاصی ندارند و هر کسی فارغ از مذهب، نژاد و ملیتی که دارد می‌تواند به عضویت این گروه درآید.

اعضای انجمن معتادان گمنام چه کسانی هستند؟

□ این گروه از معتادان جدیدالورودی که تمایل به ترک مواد مخدر دارند و اعضای قدیمی تر تشکیل شده است. اعضای قدیمی تر معتادانی هستند که چند سال تجربه پاک شدن دارند (یعنی زندگی بدون استفاده از هر نوع مخدری را تجربه کرده‌اند) و مشتاقانه تجربیاتشان را در زمینهٔ ترک اعتیاد، در اختیار دیگر معتادان قرار می‌دهند.
□ یکی از اصول مهم NA گمنامی است؛ اعضاء هیچ اجباری به معرفی کامل خود یا حتی پرکردن هیچ نوع فرمی ندارند. رعایت این اصل باعث می‌شود تا تمامی اعضاء بدون ترس از برملا شدن هویت واقعی یا ترس از پیگردهای قانونی در این جلسات شرکت کنند. عضویت در این گروه رایگان است و تنها شرط آن تمایل فرد به قطع مصرف مواد است. جلسات این گروه به طور منظم (هفتگی یا شبانه) در فرهنگسرای پارک‌ها و یا مکانی که توسط گروه اجاره شده است، برگزار می‌شود. هزینهٔ جلسات NA به طور کامل از محل کمک‌های داوطلبانه اعضای آن و فروش نشریات انجمن تأمین می‌گردد.

در جلسات NA چه می‌گذرد؟

□ پایه و اساس NA بر «کمک یک معتاد برای زنده کردن ارزش‌ها در معتاد دیگر»، استوار شده است. اعضای این گروه به طور منظم دور هم جمع می‌شوند و تجربیاتی را که در زمینهٔ بهبودی دارند در اختیار یکدیگر قرار می‌دهند. اعضاءی باتجربه تر -که به راهنما معروفند- به شکل فردی با اعضاءی جدیدتر کار می‌کنند. اعتقاد این گروه بر آن است که بیماری اعتیاد جنبه‌های مختلفی دارد و تنها به مصرف مواد مخدر محدود نمی‌شود. به گفته اعضای NA: «مشکل اصلی ما اعتیاد است، نه مصرف مواد، بنابراین قطع مصرف مواد نمی‌تواند به تنهایی ضامن بهبودی ما باشد.»
□ اعتیاد نه تنها جسم فرد، بلکه روان او را هم به مصرف مواد وابسته می‌کند و روابط اجتماعی فرد و رابطه‌ای که فرد با خدا برقرار می‌کند را تحت الشعاع خود قرار می‌دهد. بنابراین هنگامی که فرد تصمیم می‌گیرد زندگی اش را از وابستگی به مواد پاک کند، باید تمامی جنبه‌های زندگی خود که تحت تأثیر اعتیاد قرار گرفته‌اند، را بازسازی کند. این بازسازی از طریق برنامه‌ای جهانی که به دوازده قدم مشهور است انجام می‌گیرد.
□ فرد راهنما کسی است که خود، تمامی دوازده قدم را طی کرده است. او تجربیاتش را در اختیار فرد جدیدالورود قرار می‌دهد و او را در طی کردن قدم‌ها راهنمایی می‌کند. مشاهدهٔ معتادان قدیمی که نه تنها مصرف مواد را کنار گذاشته‌اند بلکه با طی کردن دوازده قدم به بازسازی زندگی گذشته خود پرداخته‌اند به افراد جدید نیرو و امید می‌بخشد. همچنین مشاهدهٔ محبت و خدمت بی چشم داشت از جانب سایر اعضاء فرد جدیدالورود را در ادامه این مسیر دلگرم می‌کند: «من نمی‌توانم اما ما می‌توانیم.».
همچنین اشتراک تجربیات خود با دیگران و حمایت از افراد جدید، معتادان قدیمی تر را در ادامهٔ مسیر پاک ماندن یاری می‌کند: «خدمت کن تا پاک بمانی.».
تجربه نشان داده است که طی کردن تمامی قدم‌های دوازده گانه به میزان زیادی در بهبودی بیماری اعتیاد مؤثر بوده و طی کردن ناقص قدم‌ها احتمال بازگشت دوباره به سوی مصرف را بیشتر می‌کند.

معرفی نارانان

□ گروه خانوادهٔ نارانان یک انجمن غیرانتفاعی گمنام از زنان و مردانی است که سال‌های زیادی را صرف درمان اعتیاد خانواده و دوستان خود کرده‌اند. پدران، مادران، فرزندان و کلیهٔ کسانی که با افراد معتاد زندگی می‌کنند و یا به آنها نزدیک هستند، حق عضویت در این گروه را دارند.
□ کمک، همیاری و درک یکدیگر به منظور بهبودی، پایه و اساس کار انجمن نارانان است. اعضاء گروه به طور مرتب جهت در میان گذاشتن تجربیات خود گرد هم می‌آیند و همچنین اعضاء باتجربه تر (که به آن‌ها راهنما گفته می‌شود) شخصاً به اعضاء جدیدتر کمک می کنند.
□ قدم‌های دوازده گانه اصول برنامه انجمن نارانان می‌باشد که در قلب برنامه واقع شده است. این قدم‌ها دستورالعمل‌های مشخصی را جهت بهبودی ارائه می‌دهند: «با به کارگیری این دستورالعمل‌ها و تماس نزدیک و دائم با اعضاء دیگر انجمن نارانان می‌آموزیم که چگونه از بیماری خانوادگی اعتیاد در امان باشیم و با فراز و نشیب‌های زندگی روبه رو شویم.».

معرفی ناراتین

□ این گروه همانند گروه نارانان می‌باشد با این تفاوت که اعضای آن را نوجوانان و جوانانی تشکیل می دهند که با اعتیاد یکی از اعضای خانواده و یا دوستان خود روبه رو هستند.
□ برای شرکت در هر یک از سه گروه بالا می‌توان از طرق زیر اقدام کرد:
۱- مراجعه به سازمان بهزیستی منطقه خود.
۲- مراجعه به پارک و فرهنگسرای محل زندگی خود.
۳- مراجعه به سایت www.nairan.org و پیداکردن مکان و ساعت جلسات.

توضیحات

(۱) هلال طلایی اصطلاحی در اشاره به یکی از مناطق تولیدکننده اصلی تریاک در آسیا می‌باشد. این منطقه به خاطر شکل هلال ماهش و درآمد بالای ناشی از فروش تریاک، به این نام خوانده می‌شود. هلال طلایی شامل مناطق کوهستانی سه کشور افغانستان، پاکستان و ایران است. پس از انقلاب اسلامی کشت و تولید تریاک به صورت گسترده در ایران متوقف شد، اما ایران هنوز یکی از مصرف کنندگان اصلی و از مهم‌ترین مسیرهای انتقال مواد مخدر به مناطق مختلف جهان است.
(۲) مانند تجربهٔ عشق، رابطه خوب با خدا و دیگران، احساس مفیدبودن در زندگی، کشف حقیقت و معنای جهان.
(۳) در واقع اعتیاد در شرایطی که معتاد برای ترک اقدام کند جرم نیست. بر اساس اصلاحیه بند ۱۵ قانون مبارزه با مواد مخدر معتادان مکلفند با مراجعه به مراکز مجاز دولتی، غیردولتی یا خصوصی و یا سازمان‌های مردم نهادِ درمان و کاهش آسیب، اقدام به ترک اعتیاد نمایند. معتادی که با مراجعه به مراکز مذکور نسبت به درمان خود اقدام و گواهی تحت درمان و کاهش آسیب دریافت نماید، چنانچه تجاهر به اعتیاد ننماید از تعقیب کیفری معاف می‌شود و معتادانی که مبادرت به درمان یا ترک اعتیاد ننمایند، مجرمند.
(۴) کتاب‌هایی که در این زمینه می‌توانند مفید باشند: o کلیدهای پیش گیری و مقابله با اعتیاد در نوجوانان و جوانان، نوشتهٔ کارل پیکهارت، ترجمهٔ مسعود هرمان، انتشارات صابرین.
o مواد مخدر هرگز، نوشته آنیتا نایک، ترجمهٔ فاطمه زمانی، نشر پیدایش.
(۵) مهارت‌های زندگی شامل مهارت‌هایی مانند خودآگاهی، همدلی، مهارت‌های ارتباطی، مهارت تصمیم گیری، حل مسئله، مهارت تفکر خلاق و تفکر انتقادی، مهارت مقابله با استرس، مهارت مقابله با هیجان‌های منفی می‌شود. ارزش‌های اخلاقی نیز شامل پرورش ارزش‌هایی مانند خویشتن داری، تلاش کردن، راستگویی، امید و معنای زندگی است.
(۶) نقل قول از یک معلم. برگرفته از کتاب ”روابط معلم و دانش آموز“ نوشته ی‌هایم گینات.

پا نویس

  1. راهنمای پزشک در درمان وابستگی به مواد، یونس نابدل، نشر ارجمند، ۱۳۸۹، ص ۱۱.
  2. اعتیاد در ایران، سعید مدنی قهفرخی، نشر ثالث، ۱۳۹۰، ص ۳۷.
  3. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان، سال ششم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۸۲، ص ۷.
  4. برگرفته از سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر.
  5. دایره المعارف اعتیاد و مواد مخدر، ماهیار آذر، سیما نوحی، نشر ارجمند، ۱۳۸۹، ص ۲۰۲.
  6. همان، ص ۲۰۳.
  7. همان، ص ۲۰5.
  8. همان، ص ۲۰۳.
  9. همان، ص ۲۰۳.
  10. همان، ص ۲۰5.
  11. برگرفته از سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر www.dchq.ir .
  12. برگرفته از سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر www.dchq.ir.
  13. عوامل، علائم و پیش گیری اعتیاد، گردآورنده زهرا سلطانی، انتشارات آوند اندیشه، شیراز ۱۳۸۳، ص ۱۵.
  14. اعتیاد و قاچاق مواد مخدر، مقالات اولین همایش ملی آسیب‌های اجتماعی در ایران، نشر آگه، خرداد ۱۳۸۱، جلد دوم، ص ۲۱۵.
  15. برگرفته از کتاب اراده کافی نیست، آرنولد واشتون/ دانا باندی، ترجمهٔ حسام الدین معصومیان شرقی، انتشارات بهجت.
  16. اعتیاد و قاچاق مواد مخدر، مقالات اولین همایش ملی آسیب‌های اجتماعی در ایران، نشر آگه، خرداد ۱۳۸۱، جلد دوم، ص ۶۶.
  17. جامعه شناسی اعتیاد، مهدی اختر محققی، تهران ۱۳۸۵، ناشر: مولف، ص ۱۳.
  18. اعتیاد و فرآیند پیش گیری، هادی بهرامی، انتشارات سمت، تهران ۱۳۹۰، ص ۶۹.
  19. روزنامه ایران، ۹/۵/۸۱.
  20. آسیب شناسی اجتماعی (جامعه شناسی انحرافات اجتماعی)، رحمت الله صدیق سروستانی، انتشارات سمت، تهران ۱۳۸۶، ص ۱۹۱.
  21. برگرفته از سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر www.dchq.ir.
  22. برگرفته از سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر www.dchq.ir.
  23. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان، سال ششم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۸۲، ص ۷۹.
  24. فصلنامهٔ علمی پژ‍وهشی رفاه اجتماعی سال هفتم شماره۲۹، ص ۱۰۹.
  25. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان، سال ششم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۸۲، ص ۷۶.
  26. آسیب شناسی اجتماعی (جامعه شناسی انحرافات اجتماعی)، رحمت الله صدیق سروستانی، انتشارات سمت، تهران ۱۳۸۶، ص ۱۹۶.
  27. همان، ص ۱۹۵.
  28. همان، ص ۱۹6.
  29. همان، ص ۱۹۵.
  30. راهنمای پزشک در درمان وابستگی به مواد، یونس نابدل، نشر ارجمند، ۱۳۸۹، ص ۱۵.
  31. اعتیاد در ایران، سعید مدنی قهفرخی، تهران، نشر ثالث، ص ۳۲.
منبع: سایت آیات - تاریخ برداشت: 94/10/14