فرهنگ مصادیق:تیمم-ویکی شیعه

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
تیمم-ویکی شیعه

مقدمه

تَیَمُّم عملی عبادی است که در موارد خاصی به جای وضو یا غسل واجب می شود. مراحل آن عبارتند از: زدن کف دو دست بر خاک و مالیدن آن بر پیشانی و پشت دست ها. تیمم در شرایط خودش مانند وضو و غسل بوده و تفاوتی با طهارت ناشی از آنها ندارد. به تیمم «طهارت تُرابیّه» نیز گفته می شود.
قرآن در دو آیه به بیان کیفیت تیمم پرداخته و بیش از ۲۲۰ روایت عهده دار بیان جزئیات آن هستند.

مفهوم شناسی تیمم

تیمم در لغت از ریشهٔ «ی م م» یا «ا م م» به معنی «قصد کردن» است و در اصطلاح فقهی به معنی مسح پیشانی و پشت دستها با خاک است.
در مواردی که وضو یا غسل امکان نداشته باشد تیمم جایگزین آن می شود. به تیمم «طهارت تُرابِیّه» و به وضو و غُسل «طهارت مائیّه» نیز گفته می شود.

تیمم در قرآن و روایات

قرآن در دو آیه به تیمم و احکام آن اشاره کرده است:
آیه ۴۳ سوره نساء «وَإِن کنتُم مَّرْضَیٰ أَوْ عَلَیٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنکم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَیمَّمُوا صَعِیدًا طَیبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکمْ وَأَیدِیکمْ : و اگر بیمارید یا در سفر، یا یکی از شما از قضای حاجت آمد یا با زنان آمیزش کرده اید و آب نیافتید، پس بر خاکی پاک تیمم کنید و صورت و دستهایتان را مسح نمایید»
آیه ۶ سوره مائده «وَإِن کنتُم مَّرْضَیٰ أَوْ عَلَیٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنکم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَیمَّمُوا صَعِیدًا طَیبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکمْ وَأَیدِیکم مِّنْهُ مَا یرِیدُ اللَّـهُ لِیجْعَلَ عَلَیکم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـٰکن یرِیدُ لِیطَهِّرَکمْ : و اگر بیمار یا در سفر بودید، یا یکی از شما از قضای حاجت آمد، یا با زنان نزدیکی کرده اید و آبی نیافتید؛ پس با خاک پاک تیمّم کنید، و از آن به صورت و دستهایتان بکشید. خدا نمی خواهد بر شما تنگ بگیرد، لیکن می خواهد شما را پاک گرداند»
در دو کتاب روایی وسایل الشیعه و مستدرک الوسائل بیش از ۲۲۰ حدیث دربارهٔ کیفیت و شرایط تیمم وجود دارد.

تیمم بدل از وضو یا غسل

کسی که نمی تواند وضو بگیرد برای انجام کارهای مشروط به وضو باید «تیمم بدل از وضو» انجام دهد و کسی که نمی تواند غسل کند برای انجام کارهای مشروط به غسل، لازم است «تیمم بدل از غسل» انجام دهد. اگر تیمم بدل از غسل جنابت انجام شود و بعد از آن یکی از چیزهایی که وضو را باطل می کند (مانند ادرار کردن یا خوابیدن) روی دهد، (در صورتی که هنوز عذر برای غسل کردن وجود دارد) برای کارهایی مثل نماز اگر می تواند باید وضو بگیرد و اگر نمی تواند تیمم بدل از وضو انجام دهد.[۱] در مورد کفایت تیممِ بدل از غسلِ جنابت از وضو یا تیممِ بدل از وضو اختلاف نظر وجود دارد.[۲] این دو تیمم در نیت تفاوت دارند و برخی فقها معتقدند در تیمم به جای غسل دو بار باید دستها را بر خاک زد، یکبار در ابتدا و یکبار قبل از مسح دستها.

موارد وجوب تیمم

آب برای وضو یا غسل در دسترس نباشد.
اکنون آب دارد ولی استفاده آن موجب تشنگی سخت او یا همراهانش شود.
در صورت استفاده از آب، حیوانات او یا دیگری تلف شوند.
آب برای برطرف کردن نجاست و وضو یا غسل کافی نباشد.(اختلاف فتوا)
وضو یا غسل ضرر داشته باشد (احتمال منطقی ضرر هم کافی است).
زمان کافی برای وضو یا غسل ندارد.

کیفیت انجام تیمم

آموزش تیمم

۱- ابتدا به قصد انجام امر خدا کف دو دست را بر چیزی که تیمم بر آن صحیح است می زنیم (برخی مراجع تقلید اندکی ضرب داشتن دستها را لازم می دانند، نه اینکه به آرامی دستها را بر خاک قرار دهیم). ۲- کف دو دست را بر پیشانی از ابتدای رستنگاه مو تا ابروها (و روی ابرو طبق برخی فتاوا) می کشیم (موهای سر نباید مانع ایجاد کنند).
۳- تمام کف دست چپ را بر تمام پشت دست راست از مُچ تا نوک انگشتان می کشیم.
۴- همین کار را برای دست چپ تکرار می کنیم.
برخی مراجع معتقدند قبل از مسح دستها (مرحله۳) لازم است کف دستها یکبار دیگر بر زمین زده شوند[۳]و برخی دیگر علاوه بر چهار مرحله بالا، معتقدند کف دستها یکبار دیگر بر زمین زده شده و بر پشت دو دست کشیده شوند (یعنی مراحل ۱، ۳ و ۴ مجددا انجام شوند).[۴]

نکات

بین مراحل تیمم موالات باید رعایت شود (یعنی فاصله طولانی بین آنها نباشد).
در تیمم محلی که بر آن مسح کشیده می شود باید ثابت بوده و دستی که با آن مسح داده می شود حرکت کند.
اعضای تیمم باید پاک بوده و مانعی بر روی آنها وجود نداشته باشد و اگر نمی تواند آنها را برطرف کند تیمم جبیره ای بگیرد
در شرایط عادی نباید در انجام تیمم از دیگری کمک گرفت.
کشیدن دست بر روی بینی لازم نیست.
پس از زدن کف دستها به خاک، می توان آنها را به هم زد تا زیادی گرد و خاک بریزد.
لازم است انگشتر را قبل از تیمم از دست بیرون آورد.
چیزهایی که تیمم بر آنها صحیح است
بنا بر آیه ۶ سوره مائده، تیمم باید بر روی «صَعید» انجام شود، ولی در این که مراد از صعید، تنها خاک است یا مطلق آنچه از زمین به شمار می رود، بین لغت شناسان و به دنبال آن بین مراجع تقلید اختلاف نظر وجود دارد.
مطابق برخی فتاوا تیمم ابتدا باید بر روی خاک صورت گیرد، اگر خاک در دسترس نبود بر روی شن، ریگ، کلوخ یا سنگ (که قدری غبار بر روی آنها باشد).
در مورد جواز تیمم بر گچ و سیمان و آجر و موزاییک و... اختلاف فتوا وجود دارد.
آنچه بر روی آن تیمم صورت می گیرد باید پاک و غیر غصبی باشد.

احکام دیگر

هر چیزی که وضو را باطل می کند تیمم بدل از وضو را هم باطل می کند و هرچه غسل را باطل می کند تیمم بدل از غسل را هم باطل می کند.[۵] اگر به خاطر تنگی وقت، تیمم بدل از غسل انجام داده بود (مانند لحظات قبل از اذان ماه رمضان) برای کارهای بعدی مانند نماز لازم است غسل کند و نماز بخواند.
در صورت برطرف شدن عذری که به خاطر آن تیمم کرده، تیمم باطل می شود و برای انجام کارهای بعدی مشروط به طهارت باید وضو بگیرد یا غسل کند.
در صورت برطرف شدن عذری که به خاطر آن تیمم کرده، در مورد تکرار کارهای قبلی مشروط به طهارت، اگر هنوز وقت انجام آن کار تمام نشده اختلاف فتوا وجود دارد، مثلا در ابتدای اذان ظهر تصور می کرد تا غروب آب پیدا نمی کند و با تیمم نماز خواند ولی پس از آن کمبود آب برطرف شد، در مورد تکرار نماز خوانده شده پس از انجام وضو یا غسل اختلاف نظر وجود دارد.

فهرست منابع

توضیح المسائل مراجع، دفتر انتشارات اسلامی.
اجوبة الاستفتائات آیت الله خامنه ای، تهران، الهدی، ۱۳۸۶ش.
توضیح المسائل آیت الله سبحانی،قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۶ش.

پانویس

  1. توضیح المسائل مراجع، م۷۲۴.
  2. توضیح المسائل مراجع، م۷۲۴.
  3. اجوبة الاستفتائات آیت الله خامنه ای، س۲۰۹.
  4. توضیح المسائل آیت الله سبحانی، م۶۷۴و۶۷۵.
  5. توضیح المسائل مراجع، م۷۲۰ و م۷۲۶.
منبع: ویکی شیعه - تاریخ برداشت: 94/06/23
بازگشت به تیمّم