پرسش و پاسخ:پرسش های فقهی

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
پرسش های فقهی

محتویات

در مقابل حرف ناحق چه کار کنم حتی اگر گوینده پدر و مادر باشند؟

پاسخ: اگر گوینده پدر و مادرتان باشند، دو امر پیش روی شماست:

۱. امر به معروف و نهی از منکر ۲. حفظ نظام خانواده

توضیح اینکه در برخورد با منکر در این شرائط، باید به گونه‌ای رفتار شود که از طرفی امر به معروف کرده باشید و از طرفی هم نظام خانواده دچار مشکل نشود.

اما در مورد امر اول باید عرض کنیم که امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتب و درجاتی است. شخصی که می‌خواهد به این وظیفه اقدام کند لازم است از مرتبه اول شروع کند اگر نتیجه نگرفت مرتبه دوم را آغاز کند. اصولاً رمز موفقیت در هر کاری آن است که انسان از مسیر صحیح به آن اقدام نماید. برخلاف مسیر حرکت کردن نه تنها انسان را به هدف نمی‌رساند بلکه از مقصد دور می‌سازد. قرآن مجید می‌فرماید: کار نیک آن نیست که از پشت خانه‌ها وارد شوید بلکه نیکی این است که پرهیزگار باشید و از دَرِ خانه‌ها وارد شوید۱. بسیاری از فقها برای امر به معروف و نهی از منکر سه مرحله قائلند:

الف مرحله قلب.

ب مرحله زبان.

ج مرحله عمل.

هر کدام از این مراحل نیز دارای مراحلی است که باید از مرحله پائین و ضعیف شروع کرد تا به مرحله بالاتر رسید.

اولین مرتبه امر به معروف و نهی از منکر مرتبه قلبی است. برای انکار قلبی دو معنی متصور است.

اول: نارضایتی از گناه دوم: اظهار عدم رضا به گناه هر مسلمانی وظیفه دارد که وقتی مطلع شد فردی مرتکب معصیت شده قلباً از انجام گناه ناراضی باشد. در احادیث وارده از معصومین رضایت به گناه، به حساب گناه آمده است. علی علیه‌السلام می‌فرماید: «آن کس که از کار مردمی خشنود باشد مثل کسی است که همراه آنان بوده و هر کس که به باطلی روی آورد دو گناه به عهده او باشد، گناه کردار باطل و گناه خشنودی به کار باطل.»۲

و نیز آن حضرت می‌فرماید:«ای مردم همه افراد جامعه در خشنودی و خشم شریک می‌باشند چنانکه شتر ماده ثمود را یک نفر پی کرد اما عذاب آن تمام قوم ثمود را گرفت زیرا همگی آن را پسندیدند.»۳

فقها عظام به استناد همین روایات فتوی می‌دهند که رضایت به انجام گناه یا ترک واجب حرام است. امام خمینی(ره) در این مورد فرموده‌اند:«رضایت به انجام گناه و ترک واجب حرام است بلکه دور نیست ناخوشایندی قلبی نسبت به آنها واجب باشد»۴

البته این قسم انکار قلبی در مرحله امر به معروف و نهی از منکر نیست بلکه از مقتضیات ایمان است. لازمه تبرّی که از فروع دین است همان است که از گناه و گناهکار قلباً بیزاری جوئیم. فردی که قلباً از گناه راضی باشد از حقیقت ایمان به دور است. علی علیه‌السلام می‌فرماید: «کسی که ترک کند انکار منکر با قلب و دست و زبان او، مرده‌ای است بین زندگان»۵ از این حدیث شریف استفاده می‌شود که دین سه نشانه و مظهر دارد.

اول: اعتقاد قلبی که انسان قلباً به یگانگی خدا معتقد باشد.

دوم: اقرار با زبان.

سوم: عمل به دستورات اسلام.

فردی که وظیفه دارد نهی از منکر کند اگر این وظیفه را ترک کند حتّی در قلب از انجام گناه ناراضی نباشد چنین فردی هیچ یک از مظاهر و نشانه‌های ایمان را دارا نیست. و چنین فردی فاقد حیات معنوی است و همانند مرده‌ای است که بین زندگان قرار دارد.

فردی که می‌خواهد به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر عمل کند نخست باید نارضایتی خود را از گناه ابراز کند به طوری که گناه‌کار متوجه شود او از انجام گناه ناراضی است و این اولین مرحله امر به معروف و نهی از منکر است. صاحب جواهر می‌فرماید: امر به معروف و نهی از منکر به انکار قلبی تنها تصوّر نمی‌شود زیرا انکار در قلب، امر و نهی نیست... بنابراین باید امر دیگری در این مرتبه امر به معروف معتبر بدانیم که این مرحله نیز در مرتبه امر و نهی قرار گیرد. و آن اظهار عدم رضا به فعل منکر است به قسمی که بدون تلفّظ سخنی، اظهار کراهت در چهره او مشخص شود.۶

علی علیه‌السلام می‌فرماید: «پایین‌ترین درجه نهی از منکر آن است که انسان با گنهکاران با چهره گرفته برخورد کند.»۷

قرآن نیز دستور می‌دهد از گناهکاران دوری و اعراض کنید.۸

ابراز نارضایتی از گناهکار اقسامی دارد مانند: روی گرداندن از او، ترک معاشرت، چهره درهم کشیدن. هر کدام از این امور که بداند مؤثر است، واجب است انجام دهد.

امام فرموده‌اند: مرتبه اول آن که با شخص معصیت کار طوری عمل شود که بفهمد برای ارتکاب او به معصیت، این نحو عمل با او شده است، مثل این که از او روبرگرداند، یا با چهره عبوس با او ملاقات کند، یا ترک مراوده با او کند و از او اعراض کند به نحوی که معلوم شود این امور برای آن است که او ترک معصیت کند.۹

و نیز فرموده‌اند: اگر در این مرتبه درجاتی باشد لازم است با احتمال تأثیر درجه خفیف‌تر، به همان اکتفا کند، مثلاً اگر احتمال می‌دهد که با ترک تکلّم با او مقصود حاصل می‌شود، به همان اکتفا کند و به درجه بالاتر، عمل نکند، خصوصاً اگر طرف شخصی است که این نحو عمل موجب هتک او می‌شود.۱۰

اگر مرتبه اول یعنی ترک معاشرت و ترک تکلّم و امثال این امور نتیجه حاصل شد و فردی که واجب را ترک می‌کند یا مرتکب فعل حرامی می‌گردد از گناه کناره گیری نکرد بر مکلف واجب است که وارد مرحله دوم شود و او را امر به معروف و نهی از منکر کند. در این مرحله نیز مراتبی تصوّر می‌شود.

اول: موعظه و ارشاد

تردیدی نیست که اثر موعظ در بسیاری از افراد از امر و نهی بیشتر است، چون امر و نهی آمیخته با یک نوع علّو و برتری است که امر کننده به عنوان یک دستور، صادر می‌کند از این رو خیلی از افراد حاضر نیستند اطاعت کنند، امّا موعظه و ارشاد جنبه خیرخواهی و عطوفت و محبّت دارد و افراد زودتر می‌پذیرند. برخی به گناه و پیامدهای بدی که به آن مترتب است توجه ندارند. اگر کسی با نرمی و ملاطفت آنها را موعظه کند می‌پذیرند. ذات الهی هنگامی که به حضرت موسی و برادرش‌هارون مأموریت می‌دهد تا برای هدایت فرعون بروند. می‌فرماید: «به نرمی با او سخن بگوئید شاید او متذکر شود یا از خدا بترسد.»۱۱

این درسی است که قرآن به همه می‌دهد که ابتدا در برخورد با افراد گناهکار باید با نرمی و ملایمت وارد شد. حضرت امام نیز فرموده‌اند:

«اگر احتمال دهد که با موعظه و ارشاد و گفتار نرم مقصود حاصل می‌شود همان واجب است و تعدّی از آن جایز نیست.»۱۲

برای اینکه موعظه دارای اثر باشد، زیبنده است اموری رعایت شود.

اول، اینکه موعظه در پنهانی باشد زیرا آشکار و در حضور دیگران فردی را موعظه کردن باعث شکسته شدن شخصیت آن فرد می‌شود چون دیگران به عیب او مطلع می‌شوند.

دوم، آنکه موعظه نیکو و حسنه باشد یعنی با نرمی و ملاطفت و خالی از خشونت و بزرگی جوئی.

سوم، موعظه باید گام به گام باشد. فردی که اطلاعات دینی او ضعیف است نخست باید مبانی دینی را در او تقویت کنیم تا موعظه در او اثر کند. مثلاً اگر نماز نمی‌خواند به او بگوئیم آیا نمی‌دانی نماز ستون دین است و هر کس نماز را ترک کند سایر اعمال او پذیرفته نیست، پس ابتدا باید فکر او را به طرف دین و مذهب توجه داد. وقتی مسائل مقدماتی را پذیرفت آنگاه اهمیت نماز را به او گوشزد کنیم.

اما نسبت به بعضی افراد موعظه غیرمستقیم اثرش بیشتر از موعظه مستقیم است چنانکه گفته‌اند: الکنایة ابلغ من التصریح.

در اینجا به نکته‌ای از تاریخ اشاره می‌کنیم در مورد مردی به نام شقرانی (از یاران امام صادق علیه السلام)، حضرت اطلاع پیدا کرد او گاهی مرتکب کار حرام می‌شود. روزی به او فرمود: ای شقرانی، همانا کار نیکو، هر کسی انجام دهد نیکو است و از تو نیکوتر است به خاطر منزلتی که در نزد ما داری و کار قبیح از هرکس، صادر شود زشت است و از تو زشت‌تر. همین چند جمله کوتاه که حضرت به کنایه فرمود باعث شد که شقرانی برای همیشه آن گناه را ترک کند.۱۳

علی علیه السلام نیز فرموده‌اند: لغزش شخص عاقل را با کنایه تذکر دادن بر او از ملامت صریح، دردناک‌تر است.۱۴

اگر موعظه اثر نکرد واجب است گناهکار را به انجام واجب یا ترک حرام امر و نهی کرد. امام(ره) فرموده‌اند: اگر بداند آنچه ذکر شد [موعظه و ترک معاشرت] اثر ندارد باید به حکم کردن به وسیله امر و نهی منتقل شود و واجب است که از آرام و آسان‌ترین درجه گفتار شروع نماید و اگر تأثیر نکرد به درجه شدیدتر از آن با احتمال تأثیر منتقل شود و تجاوز کردن جایز نیست مخصوصاً اگر مورد، طوری باشد که فاعل منکر با گفتن آن هتک می‌شود.۱۵

نکته‌ای که بسیاری از فقها در مراتب امر به معروف و نهی از منکر به آن عنایت دارند منتقل شدن از مرحله آسان به شدید و شدیدتر است. به عبارت دیگر باید اصل الاسیر فالایسر را در همه حال رعایت نمود. اگر بداند با موعظه می‌توان جلوی منکر را گرفت نباید امر و نهی کند در این مرحله نیز ابتدا باید امر یا نهی ساده باشد اگر اثر نکند با تهدید و خشونت جلو منکر را بگیرد. امام راحل می‌فرمایند:

اگر از بین بردن منکر و برپا داشتن معروف متوقف بر غلیظ نمودن گفتار و شدت به خرج دادن در امر و تهدید و ترساندن بر مخالفت آن باشد جایز است بلکه با اجتناب از دروغ واجب است.۱۶

آخرین مرحله امر به معروف و نهی از منکر جلوگیری از منکر با زور و قدرت است. مشهور فقها فرموده‌اند: اگر امر و نهی مؤثر نشد و مکلف قدرت بر دفع منکر دارد واجب است که منکر را دفع کند مثلاً در آنجا که افرادی مشغول شرب خمر یا قمار بازی هستند در صورت قدرت، آنها را متفرق کند و آلات لهو و حرام آنها را از بین ببرد. در این مرحله اگر جلوگیری از منکر متوقف بر زدن و وارد کردن آسیب به انجام دهنده منکر باشد، فقها اجازه حاکم شرع را لازم دانسته‌اند.

امام فرموده‌اند: اگر مطلوب با زدن و آسیب رساندن حاصل نشود ظاهر آن است که با مراعات الایسر فالایسر و الاسهل فالاسهل جایز باشد و سزاوار است که از فقیه جامع الشرایط اذن گرفته شود بلکه این اذن گرفتن در حبس کردن و ایجاد [جرح] بر او هم سزاوار است.۱۷

دلیل بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر گرچه منجر به زدن و آسیب رساندن شود روایات زیادی در این باره وجود دارد که در تایید این مورد به ما رسیده است. امام باقر علیه السلام می‌فرماید: با دلهایتان اعمال خلاف آنها را انکار کنید و با زبانتان آن را اعلام کنید و با سیلی به صورت آنها بزنید و در راه انجام امر الهی از سرزنش هیچ سرزنش کننده نترسید.۱۸

اما موردی که باید آمر رعایت کند این است که اشاعه فحشاء و بازگو کردن گناه از گناهان بزرگی است که اسلام به شدت از آن نهی کرده و خداوند متعال وعده عذاب به آن داده است.

«کسانی که دوست می‌دارند زشتی‌ها و گناهان قبیح در میان افراد با ایمان اشاعه یابد عذاب دردناکی در دنیا و آخرت دارند.»۱۹

علی علیه السلام می‌فرماید:

کسی که پرده از روی اسرار برادر مسلمانش بردارد خداوند عیوب اسرار او را برملا می‌کند.۲۰ بنابراین آمر به معروف و ناهی از منکر حق ندارد هرگز گناهی که کسی مرتکب شده برای دیگران نقل کند و حیثیت او را از بین ببرد و باید توجه داشت که مراد از فحشاء تنها کارهای منافی عفت و فساد اخلاق نیست، فحشاء در لغت به گفته راغب در مفردات رفتار و گفتاری است که زشتی آن بزرگ باشد.۲۱

مطلب دیگر اینکه اسلام از تجسس منع کرده زیرا کنجکاوی و تجسّس چه بسا آبرو و حیثیت افراد را خدشه دار می‌کند علاوه بر این که باعث کینه و نفاق هم می‌شود. همانگونه که قرآن مجید می‌فرماید:

«ای مؤمنین از بسیاری از گمان‌ها پرهیز کنید زیرا بعضی از گمانها گناه است و هرگز [در کار دیگران] تجسّس نکنید.»۲۲

و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز می‌فرماید:

«جستجو کردن از عیب دیگران از زشت‌ترین عیوب و بدترین گناهان است.»۲۳

پس آمر به معروف و ناهی از منکر حق ندارد برای اصلاح فرد، بدون اجازه، وارد منزل یا محل کار شخص گردد یا از اعمال گذشته او تفحّص و کنجکاوی نماید حتی در آنجا که با اجازه حاکم شرع به منزل کسی می‌رود که وی را به دادگاه احضار کند نمی‌تواند در زندگی او به جستجو و تفحّص بپردازد. این رفتار نه تنها سبب اصلاح فرد می‌شود بلکه وی را به اسلام و نظام اسلامی بدبین می‌نماید. برخی افراد در اثر آگاهی نداشتن به شرایط امر به معروف و نهی از منکر و کیفیت آن چه بسا برای انجام یک عمل واجب مرتکب چندین کار حرام می‌گردند، در کار خصوصی فرد جستجو می‌کنند به اسباب و وسایل شخصی او به عنوان کشف جرم دست می‌زنند، برای اقرار به گناهان گذشته به او فشار می‌آورند و عیب او را برای دیگران بازگو می‌کنند. همه اینها از گناهان بزرگ است که قرآن مجید و احادیث رسیده از معصومین به شدت از آن نهی کرده‌اند.

از جمله گناهان بزرگ، اهانت و سرزنش دیگران است که در بعضی موارد باعث حدّ و یا تعزیر می‌گردد یعنی اگر فردی که به او توهین شده علیه کسی که توهین کرده. ادعای کیفر و مجازات کند در صورت اثبات می‌توان سرزنش کننده را مجازات کند. فردی که مرتکب گناهی شده نمی‌توان در پرتو امر به معروف و نهی از منکر، او را مورد توهین و سرزنش قرار داد. کلمات زشت و ناروا مانند بی‌دین، بدبخت، بی‌شعور، فاسق، توهین به مسلمان است و خداوند هرگز به توهین بندگان خود گرچه گناهکار باشند راضی نمی‌باشد.

اما در مورد امر دوم (حفظ نظام خانواده )، باید رفتار شما به گونه‌ای باشد که خانه به محیط جنگ و دعوا تبدیل نگردد. باید با ایجاد همدلی، محیطی گرم و صمیمی به وجود آورد تا افراد خانه با علاقه و احترامی که برای یکدیگر قائل هستند به نظرات و اعتقادات یکدیگر احترام بگذارند و مواظب باشید که برخوردتان به گونه‌ای نباشد که باعث دلشکستن و بی‌احترامی به والدین گردد چرا که خداوند برای والدین ارزش و احترام خاصی قائل است؛ همانگونه که در قرآن کریم فرموده است:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِی عامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ۲۴

و ما انسان را درباره‌ی پدر و مادرش سفارش کردیم، مادرش او را حمل کرد، در حالی که هر روز ناتوان‌تر می‌شد، (و شیر دادن) و از شیر گرفتنش در دو سال است، (به او سفارش کردیم که) برای من و پدر و مادرت سپاس گزار، که بازگشت (همه) فقط به سوی من است.

با توجه به آنچه ذکر شد باید دقت نمود تا در حل اختلافاتی که یک طرف آن والدین هستند محتاطانه برخورد نمود. موفق باشید.


پی‌نوشت‌ها:

۱. بقره/ ۸۹.
۲. نهج البلاغه، حکمت ۱۵۴.

۳. نهج البلاغه، خطبه ۲۰۱، ص ۴۲۲، ترجمه محمد دشتی.

۴. تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۴۵۴.

۵. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج ۶، ۲۷۶.
۶. جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۳۶۸.
۷. میزان الحکمه عمان و وسائل الشیعه حر عاملی، ج ۱، ص ۴۱۳، باب ۶ از ابواب امر و نهی.
۸. انعام/ ۶۷.
۹. توضیح المسائل حضرت امام، مسأله ۲۸۰۵.
۱۰. توضیح المسائل حضرت امام، مسأله ۲۸۰۶.
۱۱. طه/۴۴.
۱۲. تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۴۵۴.
۱۳. سفینة البحار، ج ۴، ص ۴۶۷.
۱۴. غرر الحکم، ج ۱، ص ۳۴۸.
۱۵. تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۴۵۴.
۱۶. تحریر الوسیله، ج۱، ص ۴۵۵.
۱۷. ترجمه تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۳۱۹، مترجم علی اسلامی، ناشر دفتر انتشارات اسلامی.
۱۸. وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۰۳، ابواب الامر و النهی، باب ۳، حدیث ۱.
۱۹. نور/ ۱۹.
۲۰. شرح غرر و درر، ج ۵، ص ۳۶۸، ح ۸۲۹۵، به نقل از اخلاق در قرآن، آیت الله مکارم، ج ۳، ص ۳۶۳.
۲۱. مفردات راغب، ماده فحش.
۲۲. حجرات/ ۱۲.
۲۳. شرح غررالحکم، ج ۵، ص ۳۷۱، حدیث ۸۷۹۹، به نقل از اخلاق در قرآن، ج ۳، ص ۳۵۰.
۲۴. لقمان/ ۱۴.

با افراد متجاهر به فسق و تارک نماز و حرام خوار و ... که جزء فامیل و بستگان هستند، چگونه رفتار کنیم؟ منظور رفتار خوب است یا بی‌اعتنایی و صحبت نکردن و ... ؟

پاسخ: شرایط متفاوت است، اگر ترک معاشرت موجب می­شود اشخاص مورد نظر دست از خلاف خود بردارند، لازم است از معاشرت با آنان خودداری نمائید. و الاّ گفتگو و رفت و آمد با آنان اشکال ندارد، بخصوص اگر موجب هدایت آنها شود ولی تصرف در اموال آنها در صورتی جایز است که علم به وجود مال حرام درآنچه مورد تصرف است، نباشد. و با مراعات شرایط و مراتب امر به معروف و نهی از منکر آنان را امر و نهی نمائید.

- مستفاد از استفتائات حضرت امام خمینی(س)، بخش امر به معروف و نهی از منکر، ج ۱، ص ۴۸۵ -۴۸۴ چاپ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم .

وظیفه من در مقابل مادری که با توصیه خواهر و برادرانم کاری جز فحش و ناسزا گفتن به من و همسرم ندارد، چیست؟

پاسخ: رابطه عاطفی صحیح میان پدر و مادر از یک سو و فرزندان از سوی دیگر، از بزرگ‌ترین عوامل استواری خانواده و جامعه بشری است و می‌تواند به طور طبیعی شیرازه خانواده را از سستی و گسیختگی حفظ کند. با توجه به این سنت اجتماعی و به حکم فطرت، لازم است که آدمی حرمت حقیقی پدر و مادر خود را نگه دارد؛ زیرا اگر این سنت در اجتماع جریان نیابد و فرزندان با پدر و مادر خود بیگانه وار رفتار کنند، امنیت و عاطفه از بین می‌رود و جامعه از هم می‌گسلد. خداوند در آیه‌ای از قرآن نیز به این مهم این گونه اشاره کرده است:

وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْسانًا إِمّا یبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَریمًا * وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانی صَغیرًا.

و پروردگارت مقرر داشت که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. هرگاه هر دو یا یکی از آن دو سالخورده شوند، کمترین اهانتی به آنها روا مدار. با ایشان درشتی مکن و با محبت و احترام سخن بگو. بال‌های تواضع خویش را در برابرشان از [روی] محبت و لطف بگستر و بگو پروردگارا، همان گونه که مرا در خردی پرورش دادند، مشمول رحمت قرارشان ده.

این آیه، پس از فرمان به عبادت خدا، به اهمیت احسان به پدر و مادر تأکید کرده است. بر این اساس، نیکی به والدین، پس از عبادت خدا، از مهم‌ترین واجبات دینی است؛ چنان که رنجاندن والدین، پس از شرک به خدا، از بزرگ‌ترین گناهان محسوب می‌شود.

به کار بردن کلمه «اف» که حالتی از انزجار، تنفر و نارضایتی است، به هنگام برخورد با پدر و مادر حرام است. همچنین «نَهْر» یعنی رنجاندن و با داد و فریاد و درشتی سخن گفتن و نیز تکبر و ترک دعا در حق آنها حرام است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«اف گفتن، کمترین بی احترامی به والدین است و اگر خدای تعالی کمتر از این را سراغ داشت، از آن نهی می‌کرد».

بنابراین در اینکه ما مجاز به بد گویی و بد رفتاری با آنان نیستیم شکی نیست اما در مواردی که حق با آنان نیست و شرایطی که در سوال ذکر کردید شما باید ابتدا خواهر و برادر و سپس مادر خود را امر به معروف و نهی از منکر نمایید، با آنها از راه ملایمت و مهربانی وارد شوید، ریشه مشکلات را شناسایی کنید ببینید علت اصلی این اختلافات چیست، آنگاه با مشورت با افراد با تجربه راهکارهای مناسبی جهت حل قضیه بیابید، برای امر به معروف اولین و مهمترین نکته رعایت سعه صدر و قول آرام و ملایم است.

وظیفه ما جوانان در زمان غیبت امام زمان، عجل الله تعالی فرجه، نسبت به امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

پاسخ: از آنجا که غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)، هرگز به معنای تعطیلی احکام اسلام نیست، از اینرو همه افراد جامعه اسلامی در قبال تمامی احکام و مقرراتی که خداوند متعال برای آنها مقرر ساخته است؛ مسؤول‌اند. به عنوان مثال در بعد تکالیف فردی موظف به خواندن نماز و گرفتن روزه و انجام اعمال حج (درصورت داشتن شرائط خاص آن) می‌باشند و در بعد وظایف اجتماعی هم وظیفه دارند تا تکالیفی را که ازجمله آنهاست اقامه امر به معروف و نهی از منکر به جای آورند.
منتهی نکته بسیار مهمی که در این زمینه حائز اهمیت است آن که همه مکلفین باید قبل از اقدام به انجام یک تکلیف از شرایط و خصوصیات آن به حد کافی علم و آگاهی حاصل نمایند تا در مرحله عمل از حد و حدود خاص آن تعدی ننمایند بلکه هر یک از آنها رابر طبق چارچوب‌های مشخص شده در تعالیم حیات بخش اسلامی انجام دهند. به عنوان مثال در مورد همین موضوع امر به معروف و نهی از منکر ده‌ها مطلب بسیار اساسی هست که باید مکلف از کم و کیف آنها آگاه باشد که به عنوان نمونه مختصرا اشاره‌ای می‌کنیم:
الف) اهمیت و ارزش امر به معروف و نهی از منکر چه بسا اگر افرادی به نقش بسیار حساس این امر توجه ننمایند و با سهل‌انگاری و بی‌تفاوتی با آن برخورد کنند برای جامعه مشکلاتی پیش می‌آید که کیان آن را به خطر می‌اندازد. در راستای توجه به این نکته است که در آیات و روایات فراوانی لزوم اقامه آن به تعابیر مختلفی گوشزد شده است. در آیه ۱۰۴ آل عمران می‌فرماید: «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ باید جمعی در میان شما باشند که دعوت به کار نیک و امر به معروف و نهی ازمنکر نمایند و آنها رستگارانند.
و حضرت علی، علیه السلام، درضمن یکی از کلمات قصار نهج البلاغه در این باره می‌فرمایند:
و ما اعمال البر کلها و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنفثة فی بحر لجی. (۴) تمام کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر همچون آب دهان در برابر دریای پهناور است.
خلاصه از مجموعه این دسته از آیات و روایات چنین معلوم می‌شود که امر به معروف یک تکلیف واجبی است که اولا در بین مجموعه واجبات از جایگاه خاصی برخوردار است ثانیا بی‌توجهی به آن، سبب ایجاد گرفتاری‌های مهمی در جامعه می‌گردد که از جمله آنها این است که اشرار تسلط بر مقدرات جامعه پیدا می‌کنند و مردم هر چه دعا کنند به مرحله اجابت نمی‌رسد. (۵)
ب) شرایط امر به معروف و نهی ازمنکر همانطور که برای به نتیجه رسیدن هر کاری شرایط خاصی لازم است برای انجام مناسب ونتیجه بخشی امر به معروف و نهی ازمنکر هم شرط‌هایی ذکر شده است که عمده آنها چهار چیز است:
۱- خود امر کننده به معروف ونیکی و نهی کننده از منکر و بدی، عالم به معروف و منکر باشد یعنی دقیقا بداند که چه کاری از نظر شرع مقدس معروف است تا به آنها امر کند و چه چیزهای منکر است تا از آنها دیگران را باز دارد.
۲- شرایط زمانی و مکانی ووضعیت مخاطب به گونه‌ای باشد که فرد احتمال تاثیر امر و نهی را بدهد به عبارت دیگر فرد تشخیص دهد که درچنین موقعیتی امر و نهی کردن به طرف مقابل مؤثر خواهد بود و او را از کار بد بازداشته و به انجام کار نیک وادار خواهد نمود وگرنه بدون وجود چنین احتمالی امر به معروف و نهی از منکر وجوبی ندارد.
۳- شرط دیگر آن است که امر ونهی کننده بداند هنوز این فرد بنای تکرار کار منکر را دارد وگرنه اگر او از انجام کار بد پشیمان شده و تصمیم گرفته است که دیگر به سراغ آن کار نرود برای امر و نهی کننده زمینه امر و نهی باقی نمی‌ماند.
۴- در ضمن باید امر و نهی کننده بداند که این کار او ضرر جانی و حیثیتی برای مؤمنی و یا خود او در پی نخواهد داشت وگرنه باز تکلیف از او ساقط خواهد بود مگر اینکه آن منکر یا ترک معروف یک مساله بسیار مهمی باشد که در آن صورت حتی تحمل ضرر جانی هم واجب می‌شود که تفصیل آن در کتاب‌های فقهی مطرح است.
این نکته را نیز باید در نظر داشت که امرکننده به «معروف» و بازدارنده از «منکر» در صورتی می‌تواند به نتیجه مطلوب دست یابد و مخاطب خود را تحت تاثیر قرار دهد که خود به معروف عمل کند و از منکر دوری جوید.
ج) مراتب امر به معروف و نهی ازمنکر برای امر به معروف و نهی از منکر مراتبی ذکر شده است که با وجود احتمال برآورده شدن مقصود از مرتبه پایین، جائز نیست که به مراتب بالاتر عمل شود. این مراتب عبارتند از:
۱- اول با قلب، یعنی؛ شخص معصیت کننده طوری عمل شود که او متوجه شود که آمر به معروف و ناهی از منکر قلبا از کار او ناراحت است. مثل اینکه روی خود را برگرداند یا چهره‌اش را عبوس کند و رفت و آمد با او را کم سازد یا حداقل نمی‌تواند عکس العمل نشان دهد، در قلب خود از آن کار ناراحت باشد.
۳- مرتبه دوم امر و نهی با زبان: یعنی وقتی کارهای قبلی مؤثر نشد واجب است که اهل معصیت را با زبان نهی کند و یا به ترک کننده معروف با زبان امر کند.
اما جائز نیست که در امر و نهی ازفحش و دروغ و اهانت و ... استفاده کند مگر اینکه معصیت او یک امرمهمی باشد مثل قتل و جنایت... که اینجاها جلوگیری بهر نحوی جائز خواهد بود.
۳- مرتبه سوم توسل به زور یا به اصطلاح مرتبه ید (دست) است که دراین مورد اغلب لازم است با اجازه و تحت نظر فقیه جامع الشرائط و حاکم شرعی انجام گیرد چرا که چه بسا اقدام‌های خودسرانه سبب بروز تنش و هرج و مرج در سطح جامعه خواهد شد که توضیح کامل هر یک از این مراتب و شرائط خاص آنها در رساله‌های علمیه مراجع و کتاب‌های فقهی و رساله‌هایی که به طور مستقل در این باره به نگارش درآمده آورده شده که علاقه مندان می‌توانند به آنها مراجعه کنند و ...
نتیجه آنکه در دوره غیبت هم مکلفین موظفند از طریق کسب اطلاع از کم و کیف و شرائط و خصوصیات احکام نسبت به انجام و اقامه آنها اقدامات لازم را به عمل آورند و نگذارند این امور به فراموشی سپرده شود این تنها به مساله امر به معروف... اختصاص ندارد و مسلمانان در تمامی احکام دینی از چنین وظیفه‌ای برخوردارند. والسلام پی‌نوشتها:
۱. نهج البلاغه کلمات قصار شماره ۳۷۴.
۲. لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم شرارکم ثم تدعون فلایستجاب لکم. (نامه ۴۷ نهج البلاغه صفحه ۴۲۲ صبحی صالح).

آیا می‌شود حجاب را اجباری کرد؟ یا دیگران را وادار به رعایت شئونات دینی کرد؟

پاسخ: اجبار کردن دیگران به رعایت بعضی از شؤون دینی آخرین مرحله امر به معروف است. امر به معروف و نهی از منکر یکی از مهم‌ترین فروع دین شمرده شده است و دارای ضوابط و شرایط و مراتبی است که بدون رعایت یک مرتبه و مرحله، عمل به مراتب و مراحل بالاتر حرام بوده و جایز نیست. تفصیل این شرائط و مراتب را می‌توانید در رساله‌های عملیه جستجو کنید.
اما دولت اسلامی حق دارد امکانات عمومی را به رعایت قوانین اسلامی مشروط نماید و در گزینش‌ها، و سپردن کارها و ... افراد عامل به احکام دین را مقدم بدارد.

آیا پوشش برای زنان فقط در نماز واجب است یا در هر زمان و در معرض دید نامحرم؟ در صورت امکان مستنداتی را نیز عنوان نمائید؟

پاسخ: حجاب برای زنان مسلمان مطلقا امری است واجب و بر فرد، فرد زنان مسلمان لازم است که خود را از نامحرمان بپوشانند و به زمان خاصی اختصاص ندارد، لذا وجوب حجاب در نماز یکی از مصادیق است.
"قل للمؤمنین یغضوا من ابصارهم و یحفظوا فروجهم ذلک ازکی لهم ان الله خیر بما یصنعون-۳۰- و قل للمؤمنان یغضضن من ابصارهن و یحفظن فروجهن و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها ولیضربن بخمرهن علی جیوبهن و لا یبدین زینتهن -۳۱-." "به مومنان بگو چشم‌های خود را "از نگاه به نامحرمان" فرو گیرند، و عفاف خود را حفظ کنند؛ این برای آنان پاکیزه‌تر است؛ خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است!
و به زنان با ایمان بگو چشم‌های خود را "از نگاه‌های هوس آلود" فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند، و زینت خود را -جز آن مقدار که نمایان است- آشکار ننمایانند و "اطراف" روسری‌های خود را بر سینه خود افکنند "تا گردن و سینه با آن پوشانده شود" و زینت خود را آشکار نسازند.)۱ آثار بی‌عفتی و بی‌حجابی:
از آن جهت که امر و نهی اسلامی در جای خود.۲ ثابت شده است که بر مبنای مصلحت و مفسده تشریع شده است، و رعایت حجاب و عفاف هم یکی از دستورات مسلم قرآنی است لذا ترک آن موجب مفسده و رعایت آن موجب پاکدامنی)۳ جامعه می‌گردد و ترک آن موجب مفسده است. زیرا اگر مثلا یک خانم زیبائی‌هایی را که باید بپوشاند از نامحرمان نپوشاند، مردان هوسباز را تحریک نموده و باعث ایجاد فساد می‌گردد. لذا در احادیث از نگاه‌های هوس آلود به تیر مسموم تعبیر شده است:
"قال النبی (ص) النظر سهم مسموم من سهام ابلیس فمن ترکها خوفا من الله اعطاه ایمانا یجد حلاوته فی قلبه." "رسول خدا (ص) فرموده است: نگاه به نامحرمان تیری از تیرهای مسموم شیطان است، هر کس آنرا به خاطر خدا ترک کند خدا ایمانی عطا نماید که شیرینی آنرا در جان خود احساس نماید.)۴ تذکر:
بی‌حجابی از جهت آنکه عامل تحریک افراد هوسباز می‌گردد، و هوسبازی موجب اخلال در سلامت اخلاقی جامعه است، بر حکومت است که جهت حفظ نظام اجتماعی از بی‌حجابی یا بدحجابی جلوگیری نماید زیرا حفظ سلامت اخلاقی اجتماع بر عهده دولت است که برخاسته از آیات و روایات منجمله آیات امر به معروف و نهی از منکر.۵ در نتیجه دستورات همان دستور اسلام است.
۱. سوره نور، آیه ۳۱-۳۰. ترجمه آقای مکارم.
۲. در علم اصول.
۳. ذلک ازکی لهم، یعنی "رعایت حجاب و عفاف" برای آنان پاکیزه تر است.
۴. مستدرک وسائل، ج ۱۴، باب ۸۱.
۵. آل عمران، آیات ۱۰۴، ۱۱۰، ۱۱۴.

جهت صله رحم به منزل اقوام که می‌رویم مواجه با منکرات هستیم از جمله ماهواره، با توجه به تاکیدات ائمه معصومین(ع) راجع به صله رحم آیا ترک اقوام و نزدیکان مجاز است یا خیر؟ راجع به شرکت در مجالس جشن و عروسی که با ارگ همراه است چه نظری دارید؟نظر مقام معظم رهبری را بفرمائید.

پاسخ: در این موارد باید سعی کنید در گناه واقع نشوید و با حفظ موازین و شرایط مقرره امر به معروف و نهی از منکر نمائید، صله ارحام مطلقاً واجب است و رفت و آمد را قطع نکنید.
جواب از طریق تماس تلفنی با دفتر مقام معظم رهبری

شرایط شرعی امر به معروف و نهی از منکر به طور خلاصه چیست؟

پاسخ: الف) کسی که امر یا نهی می‌کند خودش عالم به معروف و منکر باشد یعنی بداند چیزی که طرف مقابل ترک کرده شرعا واجب است انجام دهد مانند نماز و همین طور چیزی که فرضا انجام می‌دهد شرعا حرام است مانند قمار.
ب) شخص گناهکار اصرار بر ادامه کار خود داشته باشد.
ج) احتمال تأثیر بدهد.
د) ضرر مهم جانی یا مالی برای امر کننده یا نهی کننده در کار نباشد.
بعد از شرایط شرعی این فرضیه به نکته‌ای اخلاقی می‌رسیم. شخصی که قصد دارد امر به معروف و نهی از منکر کند شایسته است برای ارتقاء قدرت تأثیر علاوه بر نیت پاک عامل به گفتار خود باشد. به تعبیر دیگر پند دهنده باید اول نفس خود را پند دهد. اگر پند پذیر شد، پند وی در دیگران موثر واقع خواهد شد و در غیر این صورت باید در همان مورد، اصلاح را از درون خود شروع کند.
این خطاب پر عتاب باید آویزه گوش هر پند دهنده‌ای باشد که: «ای ایمان آورندگان! چرا چیزی می‌گوئید که به آن عمل نمی‌کنید؟ خدا سخت به خشم می‌آید که چیزی بگوئید و بدان عمل نکنید» (یا ایها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون، کبر مقتا عند الله ان تقولوا ما لا تفعلون)(صف، آیات ۲ و ۳)
دانشت هست، کار بستن کو؟
خنجرت هست، صف شکستن کو؟
(حکیم سنائی)
این سفارش‌ها و تاکیدها از آن جهت است که تأثیر گفتار و رفتار فرد نیک اندیش و درستکار، بس مؤثرتر است.
با این وجود، در صورتی که شخص کاملا عامل نیست، اگر در محیط و اطراف وی گناهی صورت گیرد، با تحقق شرایط باز هم باید این فریضه را انجام دهد یعنی باید از ارتکاب گناه به نحو احسن جلوگیری کند.
راهکار نهائی در این شرایط عبارت از این است که تصمیم جدی بگیریم در زمینه‌هائی که رفتارمان منطبق با گفتارمان (درست) است این فریضه را انجام دهیم مثلا اگر دروغگو نیستیم دیگران را از دروغ باز داریم، و در زمینه‌هائی که مطابقتی بین گفتار و کردار ما هست حداقل تصمیم به اصلاح رفتار خود بگیریم (توبه کنیم) و آنگاه دیگران را پند دهیم و کلا در نظر داشته باشیم که با تحقق شرایط چهارگانه امر به معروف و نهی از منکر همه افراد جامعه موظف به اجرای آن هستند، چه نیکوکار و چه غیر نیکوکار.

خداوند در سوره بقره (آیة الکرسی) می‌فرماید: در دین هیچ اجباری نیست و هیچ کس مجبور نیست که اسلام را بپذیرد پس چرا امر به معروف و نهی از منکر واجب است؟

پاسخ: «لا اکراه» در اصل پذیرش دین است نه در پذیرش احکام آن، لذا فرموده است: «لا اکراه فی الدین» و الا معنی ندارد که کسی یک سیستم حقوقی یا اعتقادی را بپذیرد و یا عضو یک حزب یا سازمان شود ولی به مقررات آن پایبند نباشد.

توضیح آن که شناخت معنای دقیق «لا اکراه فی الدین»، منوط به نگرشی جامع به آیات قرآن و مجموعه معارف آن است. مسلم است که در اسلام، احکام اجباری فراوانی وجود دارد؛ مانند «حدود» و قوانین اجتماعی. این محدوده نیز، مشتمل بر احکام اکراهی فراوانی است. مسلما کسانی که حد بر آنان جاری می‌شود، راضی به آن نیستند و... . ازاین‌رو باید در فهم ابتدایی از جمله «لا اکراه فی الدین» تجدید نظر کرد.
معنای ظاهری این آیه آن است که اصل پذیرش دین، قابل اکراه و اجبار نیست؛ یعنی، نمی‌توان کسی را به زور به پذیرش آیینی وادار نمود و یا عقیده‌ای را از او سلب کرد. بنابراین «عقیده» قابل تحمیل نیست؛ ولی این محدوده غیر از محدوده احکام است.
توضیح این که: کلیه نظام‌های فکری، برای خود نظامی اجتماعی را نیز طراحی می‌کنند. در نظام‌های اجتماعی، اکراه و اجبار از ابزارهای پیش‌بینی شده در کلیه نظام‌ها است؛ یعنی، در هر نظامی در مقوله‌های اجتماعی و حقوقی آن، جبر قانونی وجود دارد و بدون آن، جامعه قابل اداره و کنترل نیست. نظام‌های قضایی و نیروهای انتظامی در همه نظام‌ها، امری مقبول و معقول هستند. بنابراین بایستی محدوده عقیده را از محدوده عمل و حقوق جدا کرد. در حیطه «عقیده» اجبار راهی ندارد؛ ولی در حیطه عمل، آنچه که به نظم عمومی جامعه (Public order) مربوط می‌شود رفتارهای اجتماعی تحت نظارت و کنترل در آمده و احیانا با آن برخورد می‌شود. چنان که در تمامی جوامع قوانین و مقرراتی وضع می‌شود و همگان ملزم به رعایت آن می‌باشند. با این تفاوت که در برخی جوامع، تنها به رفاه عمومی و آسایش جسمی افراد جامعه توجه دارند و هر چه که اختلال در آسایش بدنی باشد، خلاف قانون شمرده می‌شود ولی در جامعه اسلامی افزون بر آسایش بدنی به حفظ ارزش‌های معنوی نیز توجه شده است و آنچه تأثیر سویی بر معنویت افراد جامعه دارد، خلاف قانون شمرده می‌شود.
از جمله اموری که پی‌آمدهای ناخوشایندی در زندگی اجتماعی افراد دارد منکرات است. به همین جهت شارع مقدس، برای دور نگه داشتن جامعه از پی‌آمدهای سوء آنها امر به معروف و نهی از منکر را در سطح جامعه واجب کرده است.
با مروری به شرایط و آداب امر به معروف و نهی از منکر روشن می‌شود که نهی از منکر در منکرات آشکار واجب است و آمر به معروف و ناهی از منکر، حق تجسس و تفتیش و دخالت در زندگی افراد را ندارد. خواست اسلام آن است که ظاهر جامعه از هر گناهی پیراسته باشد، اما داوری درباره درون انسان و یا کارهای ناشایستی که برخی مرتکب می‌شوند ولی آنها را نهان می‌دارند با خداست.
بنا بر آنچه گفته شد، افزون بر این که در پذیرش شریعت اسلام اجباری نیست، پس از پذیرش آن نیز کسی حق تفتیش عقاید و تجسس در امور شخصی افراد را ندارد اما در صورتی که رفتار شخص در اجتماع با قوانین اجتماعی اسلام ناهماهنگ باشد همانند همه نظام‌های جهان، اسلام حق برخورد را با او برای خود با شیوه‌های گوناگون محفوظ می‌دارد.

گاهی در عروسی‌ها به پخش نوارهای موسیقی -که بعضی از آنها از صدا و سیما هم پخش می‌شود- می‌پردازند؛ آیا نیروی انتظامی و یا بسیج و یا نهاد دیگری، می‌تواند آنها را از این عمل باز دارند و نهی از منکر کنند؟

پاسخ: همه مراجع {اگر از نوع موسیقی حرام باشد، گوش دادن به آن جایز نیست و نهادهای یاد شده وظیفه دارند ارشاد و نهی از منکر کنند و صرف پخش شدن آن از رسانه صدا و سیما، دلیلی بر جواز آن نیست؛ ولی صداهای مشکوک اشکال ندارد} آیت‌الله مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۲ و ۱۷۱۲؛ آیت‌الله صافی، جامع‌المسائل، ج ۲، س ۱۴۶۲ و ۱۴۵۹ و ج ۱، س ۱۰۱۶ و ۱۰۰۷؛ آیت‌الله تبریزی، استفتاءات، س ۱۰۷۱ و ۱۰۵۹؛ آیت‌الله فاضل، جامع‌المسائل، ج ۱، س ۹۴۷ و ۹۴۶ و ۹۹۵؛ آیت‌الله خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۱۵۴ و ۱۰۶۶ و ۱۱۳۹؛ آیت‌الله سیستانی، موسیقی ش ۱۳ و ۲۲؛ آیت‌الله بهجت، توضیح‌المسائل، م ۱۶۰۸ و متفرقه م ۲۰؛ آیت‌الله نوری، استفتاءات، ج ۱ س‏۱۰۱۱ و ۱۰۱۵.

وظیفه مردم در قبال بدحجابی و مفاسد موجود در جامعه چیست؟

پاسخ: همه مراجع{ وظیفه هر فردی امر به معروف ونهی از منکر است؛ ولی باید به شرایط و مراتب آن توجه داشته باشد }آیت‌الله مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۱۵۴؛ آیت‌الله خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۸۶ و ۱۲۷۷؛ امام، استفتاءات، ج ۱، امر به معروف، س ۱۸؛ آیت‌الله تبریزی، استفتاءات، س ۹۷۳ و ۹۷۹؛ آیت‌الله فاضل، جامع‌المسائل، ج ۱، س ۹۴۶؛ آیت‌الله صافی، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۴۶۲؛ دفتر آیت‌الله وحید، آیت‌الله سیستانی، آیت‌الله نوری و آیت‌الله بهجت.

هر گاه نهی از منکر باعث نگاه به زنان بدحجاب و آرایش کرده شود، آیا باز هم واجب است؟

پاسخ: همه مراجع{ نهی از منکر، ملازم با نگاه کردن نیست و نگاه‌های قهری و اتفاقی، اشکال ندارد }آیت‌الله مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۸؛ آیت‌الله خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۸۵ و ۱۰۶۷؛ آیت‌الله تبریزی، استفتاءات، س ۱۵۸۵ و ۹۷۴؛ دفتر آیت‌الله وحید، آیت‌الله سیستانی، آیت‌الله نوری، آیت‌الله صافی، آیت‌الله فاضل، امام و آیت‌الله بهجت

اگر پدر و مادر انسان مرتکب گناه شوند، آیا نهی از منکر آنان بی‌احترامی محسوب نمی‌شود؟

پاسخ: همه مراجع{ خیر، نهی از منکر آنان - با فراهم بودن شرایط آن - بر فرزند واجب است البته سعی کند این کار را با سخن نرم و اخلاق نیک، انجام دهد و این امر، بی‌احترامی به آنان محسوب نمی‌شود و اگر تأثیر نکرد، وظیفه دیگری ندارد }امام، استفتاءات، ج ۱، امر به معروف، س ۱۸؛ آیت‌الله فاضل، جامع‌المسائل، ج ۱، س ۹۳۷؛ آیت‌الله خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۸ و دفتر همه مراجع.

آیا آمر به معروف باید عامل به معروف باشد؟

پاسخ: عامل بودن خود آمر به معروف از شرایط امر به معروف نیست ولی از نظر اخلاقی شایسته است آمر به معروف عامل به آن نیز باشد،(۱).
(۱) (جامع‌المسائل آیت‌الله فاضل)

در شرایط زیر آیا امر به معروف واجب می‌شود یا خیر؟ ۱) اگر نگاه به صورت تصادفی و برای یک لحظه به بانوی بدحجاب بیفتد ؟ ۲) کسی که نگاهش به زمین است و معمولا بخشی از لباس نامناسب بانوان بدحجاب رو می‌بیند؟ ۳) کسی که در حال رانندگی، راننده‌ی بانوی بدحجابی را می‌بیند؟ یا پیاده‌ی بد حجابی؟

پاسخ: ۱و۲.اگر شرایط امربه معروف و نهی از منکر باشد،انجام این فریضه با رعایت شرایطش واجب است.
۳.یکی از شرایط امر به معروف و نهی از منکر این است که بداند شخص معصیت کار بنا دارد که معصیت خود را تکرار کند، پس اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح بدهد که تکرار نمی‏‌کند واجب نیست.پس اگر اصرار بر نگاه حرام و به عمد داشته باشد باید او را نهی از منکر نمود.

آیا امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی هم واجب است و ترک آن حرام ؟

پاسخ: درفضای مجازی هم اگر شرایط امربه معروف و نهی از منکر باشد نباید امر و نهی ترک شود.
استفتا از دفتر مقام معظم رهبری در قم برگرفته از سایت گفتگوی دینی:www.askdin.com

در دانشگاه‌ها، روابط پسر و دختر غوغا می‌کند ؛ وظیفه ما نسبت به آنان چیست؟

پاسخ : همه مراجع: بر هر فردی واجب است، ضمن دوری از ابتلا به مفاسد، در صورت تمکّن و تحقق شرایط نهی از منکر، به این فریضه اقدام کند.
شرایط امر به معروف و نهی از منکر:
۱. آمر و ناهی باید معروف و منکر را بشناسد.
۲. احتمال دهد امر و نهی او تأثیر دارد.
۳. امر و نهی مفسده‌ای (ضرر جانی، مالی مهم و آبرویی ) نداشته باشد.
۴. تارک معروف و عامل منکر، بر ادامه شیوه خود اصرار داشته باشد.

آیا بر کسی که از احکام شرعی و راه و روش امر به معروف آگاهی ندارد، امر به معروف واجب است؟

پاسخ : همه مراجع: بله واجب است؛ ولی ابتدا باید شرایط و مسائل امر به معروف را یاد بگیرد تا دچار اشتباه نگردد. امام، تحریر الوسیله، ج ۱، القول فی شرایط وجوبهما، م ۸ و توضیح‌المسائل، م ۲۷۹۱ ؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج ۱، م ۱۲۷۱، الرابع ؛ بهجت، توضیح‌المسائل، م ۱۶۰۸ ؛ مکارم، استفتاءات، ج ۲، س‏۱۳۸۳ ؛ دفتر: خامنه‌ای، وحید، تبریزی، نوری، صافی و فاضل. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

اگر کسی عملی را مرتکب شود که مرجع تقلید شخص دیگری آن را حرام می‌داند ؛ ولی به نظر مرجع تقلید خودش جایز است ؛ آیا باید او را از آن عمل نهی کند؟

پاسخ : همه مراجع: خیر، نهی از منکر در این مورد واجب نیست. صافی، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۴۷۵ ؛ امام، تحریر الوسیله، ج ۱، القول فی شرایط وجوبهما، م ۲ ؛ وحید، منهاج الصالحین، ج ۲، م ۱۲۷۱، الرابع ؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج ۱، م ۱۲۷۱، الرابع ؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج ۱، م ۱۲۷۱، الرابع و دفتر: خامنه‌ای، بهجت، نوری، مکارم و فاضل. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

برخی از بستگان و خویشاوندان ما به طور کلی به نماز و روزه و سایر واجبات توجهی ندارند و اموالشان نیز حرام و یا مشکوک است و هیچ گونه نصیحت و موعظه‌ای در آنها اثر نمی‌کند ؛ آیا معاشرت با آنان جایز است؟

پاسخ : همه مراجع: معاشرت با آنان اشکال ندارد ؛ به ویژه اگر باعث هدایت آنان بشود و تا هنگامی که یقین ندارید غذای مورد استفاده، از مال حرام است، تصرف در آن جایز است. امام، استفتاءات، ج ۱، امر به معروف، س ۳ ؛ فاضل، جامع‌المسائل، ج ۱، س ۹۳۱ ؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷ و ۱۰۶۸ ؛ مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۱۵۶ ؛ تبریزی، استفتاءات، س ۲۱۹۱ و دفتر: وحید، بهجت، سیستانی، صافی و نوری. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

شرایط امر به معروف و نهی از منکر کدام است؟

پاسخ :
۱. آمر و ناهی باید معروف و منکر را بشناسد.
۲. احتمال دهد امر و نهی او تأثیر دارد.
۳. امر و نهی مفسده‌ای (ضرر جانی، مالی مهم و آبرویی ) نداشته باشد.
۴. تارک معروف و عامل منکر، بر ادامه شیوه خود اصرار داشته باشد. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

بعضی از گناهان (مانند بدحجابی و... ) به حدی است که اگر بخواهم تمام وقتم را برای آن سپری کنم، باز هم نمی‌توانم به تکلیف خود عمل کنم و از کار و زندگی می‌افتم ؛ در این صورت تکلیف چیست؟

پاسخ : همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر، تا جایی که باعث ضرر مالی قابل توجّه یا سختی و اختلال در زندگی نشود، واجب است. مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۱۶۰ ؛ تبریزی، استفتاءات، س ۹۷۹ ؛ صافی، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۴۵۹ ؛ امام و فاضل، توضیح‌المسائل مراجع، م ۲۷۹۱ ؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج ۱، شرائط وجوب الامر بالمعروف، الخامس ؛ نوری، توضیح‌المسائل، م ۲۷۸۹ ؛ بهجت، توضیح‌المسائل، ۱۶۰۸، چهارم ؛ دفتر: وحید و خامنه‌ای. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

برای اینکه اطلاع پیدا کنیم که در اتاق خوابگاه‌ها، گناه (نه توطئه بر ضد نظام ) انجام می‌شود یا نه، آیا جایز است تفحّص کنیم؟

پاسخ : همه مراجع: خیر، این کار حرام است. تبریزی، استفتاءات، س ۲۲۱۸ ؛ فاضل، جامع‌المسائل، ج ۱، س ۲۱۹۳ ؛ وحید، توضیح‌المسائل، م ۲۰۷۳ ؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۳۹۳. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

آیا کسی که خودش به معروف عمل نمی‌کند و مرتکب گناه می‌شود ؛ حق دارد دیگران را امر و نهی کند؟

پاسخ : همه مراجع: آری، بر او هم واجب است که با تحقّق شرایط، امر به معروف و نهی از منکر کند. البته باید بداند که اگر بخواهد سخنش در قلب دیگران جای گیرد و تأثیر بگذارد، با عمل و رفتار خود می‌تواند، به این هدف دست یابد. امام، تحریر الوسیله، ج ۱، شرایط الامر بالمعروف، الشرط الرابع، م ۲ ؛ وحید، منهاج الصالحین، ج ۲، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۵ ؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج ۱، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۵ ؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج ۲، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۵ ؛ صافی، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۴۵۸ و دفتر: خامنه‌ای، بهجت، نوری، مکارم و فاضل. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

در فریضه امر به معروف و نهی از منکر، آیا یک بار تذکر دادن کافی است، یا باید چندین بار تکرار کند؟

پاسخ : همه مراجع: اگر در تکرار تذکّر، احتمال اثر می‌دهد، باید تکرار کند. دفتر: همه مراجع. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

هر گاه نهی از منکر باعث نگاه به زنان بی‌موالات و آرایش کرده شود، آیا باز هم واجب است؟

پاسخ : همه مراجع: نهی از منکر، ملازم با نگاه کردن نیست و نگاه‌های قهری و اتفاقی، اشکال ندارد. مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۸ ؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۸۵ و ۱۰۶۷ ؛ تبریزی، استفتاءات، س ۱۵۸۵ و ۹۷۴ ؛ دفتر: وحید، سیستانی، نوری، صافی، فاضل، امام و بهجت. (رساله دانشجویی، سید مجتبی حسینی)

امر به معروف و نهی از منکر چه شرایطی دارد و وظیفه در این مورد چیست؟

پاسخ : وظیفه در مواردی که شرایط امر به معروف و نهی از منکر جمع باشد همان امر به معروف است و شرایط آن به طور خلاصه عبارت است از:
الف) کسی که می‌خواهد امر و نهی کند بداند آنچه شخص مکلف به جا نمی‌آورد واجب است به جا آورد (مثل نماز) و آنچه به جا می‌آورد باید ترک کند (مثل قمار) و به عبارت دیگر کسی که امر و نهی می‌کند باید عالم به معروف و منکر باشد.
ب ) احتمال بدهد که امر و نهی او در آن شخص تأثیر می‌کند پس اگر بداند تأثیر نمی‌کند. امر و نهی واجب نیست.
ج ) بداند شخص معصیت کار بنا دارد که معصیت خود را تکرار کند. پس اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح بدهد که تکرار نمی‌کند واجب نیست او را نهی نماید.
د ) در امر و نهی مفسده‌ای نباشد. پس اگر بداند یا گمان کند که اگر امر یا نهی کند ضرر جانی یا آبرویی یا مالی قابل توجه به او می‌رسد واجب نیست امر به معروف نماید ولی اگر احتمال صحیح بدهد که چنین ضررهایی به او می‌رسد واجب نیست بلکه اگر امر و نهی موجب ضررهای مذکور به یکی از متعلقان او یا یکی از مؤمنین بشود باز هم امر و نهی واجب نیست، (توضیح المسائل مراجع ج ۲ ص ۶۱۹ و استفتا از دفتر آیت الله سیستانی).

در مجلسی که غیبت می‌کنند، تکلیف ما چیست؟ آیا باید امربه معروف و نهی از منکر کنیم یا نه؟ شرایط چیست؟

پاسخ : امر به معروف و نهی از منکر در جایی است که طرف می‌داند گناه می‌کند و اگر نداند که گناه می‌نماید وظیفه ما «ارشاد جاهل» یعنی بیان حکم الهی است. اما این که در مجالس گناه مانند غیبت چه باید کرد بستگی به شرایط دارد یعنی اگر می‌توانیم باید جلوی گناه را بگیریم و اگر نمی‌توانیم باید حتی الامکان از آن خارج گردیم. جهت اطلاع از شرایط و نحوه انجام امر به معروف و نهی از منکر به اواخر توضیح المسائل حضرت امام خمینی«ره» (بحث شرایط امر به معروف و نهی از منکر) مراجعه نمایید.

در زمان حکومت اسلامی، اگر نیروی انتظامی در برخورد با مفاسد اجتماعی از خود جدیت نشان ندهد، وظیفه مردم چیست؟ آیا باید بر اساس فریضه امر به معروف و نهی از منکر اقدام کنند؟

پاسخ : همه مراجع (به جز بهجت ): بر همه مکلفان، امر به معروف و نهی از منکر واجب است و اگر نیروی انتظامی به این فریضه عمل نکند، تکلیف از دیگران ساقط نمی‌شود ؛ بلکه با فراهم بودن شرایط آن، بر سایرین نیز واجب است البته چنانچه نیاز به اقدام و برخورد فیزیکی باشد، این امر بدون اجازه حاکم شرع جایز نیست. امام و فاضل، توضیح المسائل مراجع، م ۲۸۲۴ ؛ صافی، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۴۵۵ و ۱۴۵۶ ؛ نوری، توضیح المسائل، م ۲۸۱۱ ؛ مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۳ ؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۴ و ۱۰۶۳ ؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج ۱، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۳ ؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج ۱، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۳ ؛ وحید، منهاج الصالحین، ج ۲، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۳.
آیةاللَّه بهجت: بر همه مکلفان، امر به معروف و نهی از منکر واجب است و اگر نیروی انتظامی به این فریضه عمل نکند، تکلیف از دیگران ساقط نمی‌شود ؛ بلکه با فراهم بودن شرایط آن، بر سایرین نیز واجب است. در جایی که منجر به جراحت بشود، نهی از منکر جایز نیست و اجازه مجتهد جامع شرایط نیز بنا بر احتیاط واجب کفایت نمی‌کند. بهجت، توضیح المسائل، م ۱۶۱۱.

بیشتر وقت‌ها در عروسی‌ها به پخش نوارهای موسیقی می‌پردازند که بعضی از آنها از صدا و سیما هم پخش می‌شود؛ آیا نیروی انتظامی و یا بسیج و یا نهاد دیگری می‌توانند آنها را از این عمل باز دارند و نهی از منکر کنند؟

پاسخ :همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، گوش دادن به آن جایز نیست و نهادهای یاد شده وظیفه دارند ارشاد و نهی از منکر کنند. صرف پخش شدن آن از صدا و سیما، دلیلی بر جواز آن نیست؛ ولی صداهای مشکوک اشکال ندارد. مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۲ و ۱۷۱۲؛ صافی، جامع المسائل، ج ۲، س ۱۴۶۲ و ۱۴۵۹ و ج ۱، س ۱۰۱۶ و ۱۰۰۷؛ تبریزی، استفتاءات، س ۱۰۷۱ و ۱۰۵۹؛ فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۹۴۷ و ۹۴۶ و ۹۹۵؛ خامنه‌ای، اجوبةالاستفتاءات، س ۱۱۵۴ و ۱۰۶۶ و ۱۱۳۹؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش ۱۳ و ۲۲؛ بهجت، توضیح المسائل، م ۱۶۰۸ و متفرقه م ۲۰؛ نوری، استفتاءات، ج ۱ س ۱۰۱۱ و ۱۰۱۵.
تبصره. امر به معروف و نهی از منکر، متوقف بر تشخیص موضوع و تحقق شرایط آن است و تعرض به خانه‌های مردم، جایز نیست و نیروهای انتظامی باید مطابق مقررات عمل کنند.

در آیه ۱۰۴سوره آل عمران آمده از میان شما گروهی ویژه مسئول امر به معروف و نهی از منکر شوند، این به این معنا نیست که اگر علم به این کار را نداریم بر ما واجب نیست؟

پاسخ : این سخن شما گرچه در جای خود صحیح است و یکی از شرایط امر به معروف ونهی از منکر همین است که شخص امر یا نهی کننده باید عالم به معروف و منکر باشد یعنی بداند چه چیز از نظر اسلام خوب و پسندیده و کدام عمل ناروامی باشد اما این شرط از این ایه استفاده نمی‌شود بلکه از ایات و روایات دیگر فهمیده می‌شود و اگر برداشت شما از کلمه منکم است طبق انچه در تفسیر امده من در این جا به معنی بعض است و مقصود بیان این است که امر به معروف گرچه در اصل بر گردن همه مردم مسلمان واجب است اما واجب کفایی است یعنی اگر یک نفر یا چند نفر ان را به عهده گرفتند از عهده بقیه افراد ساقط می‌شود مثلا اگر کسی که نماز نمی‌خواند یا نعوذ بالله شراب می‌خورد یک نفر یا چند نفر رفتند و اورا امر یا نهی کردند تکلیف از عهده بقیه ساقط است مانند تجهیزات میت که وقتی یک نفر انجام داد تکلیف اداشده است بلی اگر هیچ یک از افراد جامعه این کار‌ها را نکنند انگاه همه مسول وگناهکارند.

معنای امر به معروف و نهی از منکر چیست؟ شرایط و مراحل آن کدام است؟ و چه روش‌هایی دارد؟

پاسخ استاد فلاح زاده: معروف یعنی شناخته‌شده و منکر یعنی ناشناس؛ آنچه را که دین به رسمیت می‌شناسد و قبول دارد، اینها معروف است؛ آنچه را که دین به رسمیت نمی‌شناسد و انکار می‌کند و نهی می‌کند، اینها منکر است؛ یا به تعبیر خیلی ساده‌تر، همه‌ی خوبی‌ها در حوزه‌ی دین، اینها معروف است و تمام زشتی‌ها و بدی‌ها منکر است؛ و در اصطلاح فقهی به مجموعه‌ی واجبات و مستحبات، معروف گفته می‌شود و محرمات و مکروهات، منکر است. گرچه در مرحله‌ی اول، امر به واجبات و نهی از محرمات و معاصی و گناهان مطرح است؛ اما امر به مستحبات و نهی از اعمال مکروه، آن هم مستحب و خوب است.
اما امر به معروف و نهی از منکر شرایط و مراحلی دارد؛ شرط اول این است که باید معروف‌ها و منکرها را بشناسد؛ نیاز نیست این شناخت به تفصیل و با جزئیات باشد؛ بلکه باید قبل از آنکه کسی را امر به معروف و نهی از منکر کنیم، اجمالاً بدانیم کاری که این شخص ترک کرده است، واجب و معروف بوده که بر ما واجب و لازم می‌شود تا او را امر کنیم به انجام آن؛ یا اینکه باید بدانیم کاری را شخص قصد دارد انجام دهد حرام است تا بتوانیم او را نهی کنیم. بنابراین باید هم معروف‌ها و هم منکرها را بشناسیم تا زمانی که نهی می‌کنیم دچار اشتباه نشویم. گاهی وقت‌ها انسان خیال می‌کند کاری که شخصی انجام می‌دهد حرام است، درصورتی‌که حرام نیست. بنابراین مرحله‌ی اول، آگاهی اجمالی خود شخص به معروف‌ها و منکرها است. یعنی از نظر دینی باید بداند که چه کارهایی معروف و چه کارهایی منکر است.
شرط دوم این است که احتمال تأثیر در طرف مقابل وجود داشته باشد؛ امر به معروف و نهی از منکر برای این است که به معروف عمل شود و معروف اقامه شود، منکر برچیده شده و ترک شود. بنابراین ما وقتی امر به معروف می‌کنیم باید احتمال بدهیم که این کار تأثیر دارد، از نظر احکام دینی فرد آمر یا ناهی یا باید بداند که امر و نهی‌اش مؤثر است یا لااقل احتمال بدهد که تأثیر می‌گذارد. اما اگر می‌دانیم که امر و نهی ما اثر ندارد یا نمی‌دانیم اثر دارد یا نه، واجب نیست که امر به معروف و نهی از منکر کنیم.
شرط سوم این است که امر و نهی مفسده‌ای نداشته باشد؛ مفسده به این معنا که ضرر جانی، مالی و آبرویی نداشته باشد؛ اگرچه فرموده‌اند که منظور از ضرر مالی در اینجا، ضرر جزئی نیست، بلکه ضرر معتنابه است.
شرط چهارم اینکه شخص گناهکار بر استمرار گناه، اصرار و سماجت داشته باشد.
اما مراحل امر به معروف و نهی از منکر:
مرحله‌ی نخست، مرحله‌ی قلبی است؛ یعنی شخص وقتی ببیند افراد دیگر به معروفی عمل می‌کنند یا اینکه منکری را ترک کرده‌اند خوشحال شود. همچنین اینکه از ترک شدن معروف یا ارتکاب منکر توسط دیگران ناراحت شود؛ این مرحله‌ی قلبی امر به معروف و نهی از منکر است.
مرحله بعد، امر به معروف و نهی از منکر عملی است. بخش اول مرحله‌ی عملی، ترک مراوده با گناهکار است. گناهکار یعنی کسی که معروف را ترک می‌کند یا منکر را مرتکب می‌شود. ترک مراوده یعنی با او رفت‌وآمد نداشته باشد، به او احترام نکند. بخش دوم مرحله‌ی عملی تذکر لسانی است؛ یعنی با زبان به او بگوید و امر و نهی کند. بخش سوم مرحله‌ی عملی هم توسل به زور و قدرت است؛ یعنی اجبار طرف به انجام واجب و ترک حرام که این مرحله وظیفه‌ی عمومی نیست. (وظیفه‌ی نیروهای امنیتی است.)
اما درباره‌ی روش‌های امر به معروف و نهی از منکر؛ روش‌های امر به معروف و نهی از منکر برمی‌گردد به همان مراحلی که گفتیم. روش اول عبارت است از ترک مراوده با گناهکار. ترک مراوده یعنی که انسان در رفتارش با افراد گناهکار یک غرض دینی داشته باشد. گاهی وقت‌ها او طوری رفتار کند که فرد گناهکار جذب شود و گناه نکند یا واجب را عمل کند. گاهی وقت‌ها رفت‌وآمد را ترک کند، یعنی با گناهکار به‌گونه‌ای رفتار کند که گناه نکند. در احکام مربوط به نماز جماعت مسجد آمده که مستحب است انسان به کسی که در مسجد به نماز جماعت حاضر نمی‌شود سلام نکند، با او رفت‌وآمد نداشته باشد، از او زن نگیرد، به او زن ندهد و در کارها با او مشورت نکند؛ چون شرکت در نماز جماعت و حضور برای نماز مستحب است. فرموده‌اند که شما رفت‌وآمدتان و احترامتان و روابطتان و خریدوفروشتان هدفمند باشند؛ یعنی بین افراد گناهکار و غیرگناهکار فرق بگذارید. می‌خواهید یک قرارداد ببندید، با یک آدم درستکار قرارداد ببندید. می‌خواهید همکار شوید، می‌خواهید دوست و رفیق باشید، می‌خواهید خانه بخرید و همسایه بشوید، حساب کنید و ببینید که طرفتان در رابطه با مسائل دینی چقدر مقید است؟ اگر یک فرد بهتری را پیدا می‌کنید با او این‌گونه روابط را داشته باشید که نتیجه‌اش این است که فرد گناهکار در جامعه خودبه‌خود منزوی شود. تا او ببیند که وقتی مردم با او شریک اقتصادی نمی‌شوند، از مغازه‌ی او خرید نمی‌کنند، به او احترام نمی‌کنند، به او منصب و پست و مقام نمی‌دهند، در گزینش‌ها دیگرانی را که اهل صلاح و خیر و معروف هستند مقدم می‌دارند؛ خودبه‌خود می‌فهمد که دیگر جایگاه چندانی ندارد، جذب مسائل دینی خواهد شد و اهل معروف می‌شود.
روش دوم این است که ما به‌هرحال تذکر بدهیم. یعنی کسی را که معروفی را ترک می‌کند و واجبی را انجام نمی‌دهد، امر کنیم؛ یعنی دستور بدهیم به اینکه آن کار واجب را انجام دهد. مثلاً ما می‌دانیم که کار کردن و اشتغال برای کسب درآمد حلال و تأمین نفقه و مخارج خودمان و افراد واجب‌النفقه واجب است، یک کسی تنبلی می‌کند و سرکار نمی‌رود و جیره‌خوار دیگران شده است، باید او را امر کرد.

آیا امر به معروف و نهی از منکر والدین و بزرگترها صحیح است؟ به‌طورکلی تذکر دادن به افراد بزرگ‌تر از خود درصورتی‌که احتمال دلخوری می‌رود چگونه است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اینکه آیا پدر و مادر یا امثال پدر و مادر که از انسان بزرگ‌تر هستند یا در سطح بالاتری از مقام هستند را هم باید امر به معروف و نهی از منکر کنیم یا نه، فقط افراد هم‌سطح خودمان یا پایین‌تر را، هیچ‌گاه در احکام شرعی چنین تفکیکی نیامده است. بلکه یک شرایط و یک مراتب و مراحلی ذکر کرده‌اند. بنابراین در امر به معروف و نهی از منکر فرقی بین افراد نیست ولی به‌هرحال راه درست این است که نسبت به بزرگ‌ترها به یک نوع شیوه باید برخورد کرد و نسبت به کوچک‌ترها به شیوه‌ای دیگر. در امر و نهی پدر و مادر، چون هرگونه بی‌احترامی حرام است خیلی باید مراعات کرد. نکته‌ی بعدی این است که احتمال تأثیر بدهیم، ممکن است پسری یا دختری به پدر خودش تذکر بدهد یا دختری به مادر خودش تذکر بدهد و آن‌ها گوش ندهند؛ خب یک شیوه‌ی دیگری باید در پیش گرفت؛ مثلاً روش غیرمستقیمی که آن‌ها متوجه کار خطایشان بشوند و دیگر مرتکب منکر نشوند و به وظیفه و معروف عمل کنند. امر به معروف و نهی از منکر، قوم و قبیله، مقام بالاتر، مقام پایین‌تر، پدر و مادر و امثال این‌ها را نمی‌شناسد، ولی شیوه‌هایش ممکن است متفاوت باشد.

اگر امر به معروف و نهی از منکر موجب دلخوری شود، تکلیف چیست؟

پاسخ استاد فلاح زاده: حالا باید ببینیم دلخوری به چه معناست؟ اگر دلخوری واقعاً این است که از ما دلخور می‌شوند، ولی دیگر گناه نمی‌کنند، خب دلخور بشوند، مسأله‌ای نیست. مثل اینکه بعضی می‌پرسند که اقوام و بستگان، مراسم جشن دارند و در آن جشن موسیقی حرام دارند، بزن‌وبرقص است؛ ما شرکت کنیم چطور است؟ اگر شرکت نکنیم ناراحت می‌شوند، خب دلخور بشوند، فردا پس‌فردا می‌روید با آن‌ها صحبت می‌کنید ان‌شاءالله دلخوری‌شان مرتفع می‌شود؛ این که دلیل نمی‌شود که آدم مرتکب گناه شود، به خاطر اینکه دیگران دلخور نشوند. این دلیل یا مجوزی نمی‌شود برای ترک امر به معروف و نهی از منکر. اما یک‌وقت است که آن‌ها دلخور می‌شوند و گوش هم نمی‌دهند، یعنی امر به معروف هم اثری در آن‌ها ندارد و فرد آمر هم احتمال تأثیر نمی‌دهد، خب در اینجا امر به معروف واجب نیست.

آیا یک پسر جوان می‌تواند یک زن جوان را امر به معروف و نهی از منکر کند؟ به‌ویژه در مورد موضوع حجاب این مسأله چگونه است؟ به‌طور کلی وظیفه‌ی ما در قبال امر به معروف و نهی از منکر بدحجابی چیست؟

پاسخ استاد فلاح زاده: حجاب یک واجب الهی است و از ضروریات دین است. همه‌ی مسلمان‌ها قبول دارند که حجاب لازم و واجب است و اگر کسی حجاب را مراعات نکرد، یعنی ترک واجب کرده است. خب اگر این کار را ادامه می‌دهد، یعنی بدحجاب است و در خیابان می‌رود، امر کردن او به حجاب و نهی کردن او از این بدحجابی واجب است، اما با وجود شرایطی. در اسلام نفرموده‌اند اگر شخص، جوان است یا مخاطبش، زن جوان است، امر و نهی واجب نیست. این شرط نیست، ولی فرموده‌اند اولاً احتمال تأثیر بدهد و ثانیاً نباید در امر و نهی‌اش گناه کند. یعنی ممکن است گاهی امر به این معروف، لازمه‌اش این باشد که به زن بی‌حجاب نگاه کند، این جایز نیست، یا این‌که تأثیری ندارد؛ یعنی اگر پسر جوانی به یک خانمی تذکر بدهد و اثری نکند، یا اینکه مفسده‌ای دارد؛ مثلاً ممکن است او در انظار عمومی جواب بدهد و موجب آبروریزی بشود یا دیگران بگویند تو چه کاری به دختر مردم داری؟ یا اینکه آبروی آن جوان درخطر باشد، این یعنی مفسده وجود دارد و در این موارد جایز نیست. بنابراین اگر مفسده‌ای نبود و احتمال می‌دهد که امر کردن او تأثیر دارد، در این صورت با مراعات مسائل شرعیِ نگاه و عفاف، امر کردن و نهی کردن واجب است.

چرا بعضی افراد به کسانی که بدحجاب هستند امر و نهی نمی‌کنند؟

پاسخ استاد فلاح زاده: حجاب یک واجب الهی است و از ضروریات دین است. همه‌ی مسلمان‌ها قبول دارند که حجاب لازم و واجب است و اگر کسی حجاب را مراعات نکرد، یعنی ترک واجب کرده است. خب اگر این کار را ادامه می‌دهد، یعنی بدحجاب است و در خیابان می‌رود، امر کردن او به حجاب و نهی کردن او از این بدحجابی واجب است، اما با وجود شرایطی. در اسلام نفرموده‌اند اگر شخص، جوان است یا مخاطبش، زن جوان است، امر و نهی واجب نیست. این شرط نیست، ولی فرموده‌اند اولاً احتمال تأثیر بدهد و ثانیاً نباید در امر و نهی‌اش گناه کند. یعنی ممکن است گاهی امر به این معروف، لازمه‌اش این باشد که به زن بی‌حجاب نگاه کند، این جایز نیست، یا این‌که تأثیری ندارد؛ یعنی اگر پسر جوانی به یک خانمی تذکر بدهد و اثری نکند، یا اینکه مفسده‌ای دارد؛ مثلاً ممکن است او در انظار عمومی جواب بدهد و موجب آبروریزی بشود یا دیگران بگویند تو چه کاری به دختر مردم داری؟ یا اینکه آبروی آن جوان درخطر باشد، این یعنی مفسده وجود دارد و در این موارد جایز نیست. بنابراین اگر مفسده‌ای نبود و احتمال می‌دهد که امر کردن او تأثیر دارد، در این صورت با مراعات مسائل شرعیِ نگاه و عفاف، امر کردن و نهی کردن واجب است.

آیا امر به معروف و نهی از منکر باید در ملاء عام باشد یا در خفا؟

پاسخ استاد فلاح زاده: مهم این است که تأثیر بگذارد. زیرا امر و نهی برای محقق شدن غرضی است؛ بنابراین اگر جری شده است و چنانچه در خفا بگوییم اثر ندارد و در ملأ عام امر کنیم اثر می‌کند، باید در ملأ عام (با حفظ شرایط و مراحل) باشد. اگر هم در خفا امر کنیم اثر می‌گذارد، فقط به خودش بگوییم.

در مسأله برهنه شدن در عزاداری، آیا امر به معروف و نهی از منکر واجب است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: پیش‌تر در احکام عزاداری - اوایل محرم امسال - اجمالاً گفتیم که این توصیه‌ی حضرت آقا بوده است به برخی از مداحان که به‌هرحال افراد در عزاداری لخت نشوند یا امر به لخت شدن نکنند و توصیه نکنند که لخت شوند. گفتیم این فتوای فقهی نیست و معنای حرمت هم ندارد و حال اگر در هیئتی مفسده‌ای هم نداشت، حرام نیست؛ بنابراین اگر شما تشخیص می‌دهید که بله این مفسده دارد، خب نهی از آن واجب است؛ اما اگر وقتی گفتیم فی‌نفسه حرام نیست و توصیه‌ی حضرت آقا است؛ حال اگر افرادی لخت شدند در عزاداری و مفسده‌ای هم نداشت، اینجا نهی از آن واجب نیست، چون منکر حساب نمی‌شود.
بنده یک توضیحی در این‌باره عرض بکنم که دیگر بحث فقهی نیست. این مسئله که بیان شد، بسیاری از مسئولین هیئت‌ها، مرثیه‌سرایان و واعظان و مداحان، این‌ها نه‌تنها توصیه به برهنه شدن نکردند، بلکه گفتند چون شنیده‌ایم توصیه‌ی رهبر معظم انقلاب این بوده است، ما به جان دل می‌شنویم و بر دیده می‌نهیم و این کار را ترک کردند و این اثر را داشت؛ بعضی هم به‌هرحال رعایت نکردند؛ حالا آن‌هایی که رعایت نکردند با توضیحی که عرض کردم، اگر مفسده‌ای بر این کارشان مترتب نبوده، نمی‌توانیم بگوییم مرتکب گناه و حرام شده‌اند. باید دقت کنیم یک‌جوری نباشد که خدای ناکرده یک مسئله‌ای که بیان می‌شود، یا یک حکم فقهی است یا توصیه‌ای است که در اینجا عرض کردیم، موجب اختلاف بشود و افراد این هیئت به افراد آن هیئت بد بگویند، یا این مداح به مداح دیگری بد بگوید، این‌ها که خواسته‌ی رهبری نیست.خواسته‌ی حضرت آقا این است که همه زیر یک بیرق باشند. در عزاداری همه زیر علم امام حسین علیه‌السلام باشند و برای او عزاداری کنند؛ عزاداری مطلوب و عزاداری که موجب تقرب است؛ عزاداری که هرچه باشکوه‌تر باشد؛ کسی به دنبال این نیست که خدای ناکرده، عزاداری سید و سالار شهیدان کم‌رنگ بشود و شکوه و عظمتش کاسته بشود. هیچ‌گاه کسی دنبال این نیست و اگر کسی دنبال این باشد خطا می‌کند. عزاداری حضرت سیدالشهدا باید با همان شکوه و عظمتی که در طول تاریخ بوده است محفوظ بماند، اما از یک‌سری کارهای خرافی، کارهایی که دشمنان از آن کارها سوءاستفاده می‌کنند، از آن کارها باید دوری کرد. بنابراین چنین مسئله‌ای که مطرح‌شده نباید خدای ناکرده موجب تفرقه و دودستگی باشد. ان‌شاءالله که همه عزادار واقعی حضرت اباعبدالله الحسین علیه‌السلام باشند و امیدواریم که این عزاداری‌ها مورد قبول حق‌تعالی قرار بگیرد و موجب تقرب الهی هم باشد.

اگر کسی امر به معروف و نهی از منکر را قبول نداشته باشد، آیا مرتد از اسلام است یا خیر؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اولاً بعضی از افراد مسلمان که گاهی شاید بگویند ما امر به معروف و نهی از منکر را قبول نداریم، این گفتنشان به این معنا نیست که آن اصل را قبول ندارند، بلکه شاید به رفتار و شیوه‌ی بعضی از کسانی که درست به این واجب عمل نمی‌کنند اعتراض دارند و می‌گویند این چه امر به معروف و نهی از منکری است. بنابراین با این حرف کسی مرتد نمی‌شود. ارتداد در صورتی است که شخصی واقعاً ضروری دین را منکر شود، امر به معروف و نهی از منکر ضروری دین است، ولی انکار آن به نظر حضرت آقا در شرایطی که به انکار توحید یا نبوت برگردد موجب ارتداد است و اگر شخص همین‌جوری می‌گوید امر به معروف و نهی از منکر را قبول ندارم و به انکار توحید یا نبوت برنمی‌گردد، او مرتد نیست. به انکار توحید و نبوت هم بینجامد، یعنی اینکه واقعاً خدا و نبوت را قبول ندارد که اینها را منکر می‌شود. بنابراین اگر در آن حد باشد مرتد است و اگر در آن حد نباشد مرتد نیست. ثالثاً این‌که اصلاً او این حرف‌ها را زده، اما شما شبهه دارید که آیا این اعتقاد را دارد یا نه و آیا به انکار توحید و نبوت برمی‌گردد یا نه؛ در اینجا هم او بر حکم اسلام است و مرتد محسوب نمی‌شود.

اگر فرزندان مطیع والدین نباشند، والدین تا چه مرحله‌ای می‌توانند امر و نهی کنند؟

پاسخ استاد فلاح زاده: سؤالی پیش‌تر داشتیم در خصوص اینکه آیا فرزند می‌تواند پدر و مادر را امرونهی کند نسبت به معروف و منکر؛ جواب دادیم بله، اما باوجود شرایط و مراعات مراتب و به‌گونه‌ای که بی‌احترامی نباشد و تأثیرگذار باشد. اینجا هم همین است یعنی پدر و مادر هم می‌توانند و لازم است فرزند را امرونهی کنند ولی مقام امر به معروف و نهی از منکر تا همان حد تذکر لسانی باشد.اما دقت داشته باشید امر به معروف و نهی از منکر گاهی وقت‌ها به این معنا نیست که خودمان مستقیماً به فرد بگوییم. گاهی حتی طرف را باید ببرند مشاوره، این خودش می‌شود نهی از منکر و امر به معروف، یا پدر می‌بیند فرزندش در نمازخواندن کوتاهی می‌کند و به او تذکر می‌دهد اما اثر ندارد، خب باید با یک مشاوره‌ای صحبت کند. خود همین امر به معروف است، یعنی ما راهی را پیش بگیریم که شخص گناهکار، گناه نکند و کسی که واجب را ترک می‌کند، دیگر ترک نکند؛ این می‌شود امر به معروف و نهی از منکر. حالا حتماً لازم است کتک بزنند؟! در قبل گفته شد که آن مرحله‌ی استفاده از قوه‌ی قهریه وظیفه‌ی عمومی نیست.

کسی که بد اخلاق است و نمی‌تواند درست امر به معروف کند آیا بر او این امر واجب است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اولاً باید در پی اصلاح اخلاق خود باشد. ثانیاً به‌گونه‌ای امرونهی کند که ناراحت نشوند. ثالثاً حالا اگر هم ناراحت شد ولی تأثیر داشت یعنی طرف مقابل را از گناه بازمی‌داشت و به واجب وامی‌داشت که به وظیفه عمل کند و گناه نکند خب حالا ناراحت هم بشود، چون مفسده‌ای ندارد، ضرر جانی ندارد، ضرر مالی ندارد، ضرر آبرویی ندارد، بله امر به معروف و نهی از منکر بر چنین فردی هم واجب است. ولی باید سعی کند با اخلاق خوش، برخورد کند، طوری که مؤثر باشد و البته اخلاق خودش را هم اصلاح کند.

آیا فراگیری یک گناه مثل بدحجابی یا اصلاح صورت، امر به معروف را در آن مورد ساقط می‌کند؟

پاسخ استاد فلاح زاده: نه تنها باعث نمی‌شود که تکلیف ساقط شود، بلکه سنگین‌تر هم می‌شود. چون اگر گناه فردی بود و یک نفر انجام می‌داد خب این آثار سوئی روی جامعه و افراد جامعه ندارد اما اگر خدای ناکرده شیوع پیدا کرد و فراگیر شد، افراد زیادی مرتکب می‌شوند، اینجا تکلیف سنگین‌تر می‌شود. بنابراین فراگیری و عادی شدن گناه در جامعه مجوزی برای ترک امر به معروف و نهی از منکر نیست ولی گاهی وقت‌ها به خاطر این شیوع، اثر نمی‌کند و باید شیوه‌های دیگری پیش گرفت. حالا ممکن است گروهی باهم متحد بشوند شیوه‌های مختلفی را اجرا کنند. گاهی نشر یک کتاب، گاهی نوشتن یک مقاله، گاهی فرستادن پیامک و گاهی به واعظ شهر می‌گوییم در منبر بگوید گاهی برنامه‌ای در تلویزیون پخش بشود، گاهی فیلمی بسازند و پخش کنند تا اثر کند. همه این‌ها راه‌های مختلفی برای امر به معروف و نهی از منکر است. متأسفانه همین‌که گفته می‌شود امر به معروف ذهن می‌رود سراغ یکسری گناهان شایع و علنی جامعه و همچنین گفتنِ به زبان. گفتنِ به زبان تنها یکی از راه‌های امر به معروف و نهی از منکر است شیوه‌های مختلفی در این عصر برای جلوگیری از گناه موجود است.
اولاً کثرت یک گناه خودش موجب عسر و حرج به‌طور مطلق نیست. ثانیاً عسر و حرج در اینجا شخصی است نه نوعی و نمی‌تواند مجوز باشد یا دلیل باشد که عسر و حرج است، پس امر به معروف نکنیم در آن مورد. البته اگر خود شخص تشخیص می‌دهد که امر به معروف و نهی از منکر برایش موجب عسر و حرج است و نمی‌تواند یا بسیار مشقت دارد یا ضرری دارد، در آن صورت واجب نیست. اما اگر صرفاً یک گناهی زیاد شده ولی نمی‌دانیم موجب عسر و حرج می‌شود یا نه و از آن‌طرف هم گفته‌اند امر کردن و نهی کردن احتمال تأثیر دارد، واجب است امرونهی بشود.

آیا در فضاهایی که برخی گناهان دیگر قبح اجتماعی ندارد، برای مثال بی‌حجابی در برخی از مناطق؛ آیا می‌توان گفت برخورد ما با مردم این مناطق، می‌شود همچون برخورد مسلمانان با قبیله‌های بی‌حجاب در صدر اسلام باشد که طبق روایتی نهی از این منکر در مورد آنها

پاسخ استاد فلاح زاده: وقتی به این مسأله در روایت اشاره شده، سرّش هم گفته شده است، فرموده‌اند آن‌چه که آن‌ها گوش نمی‌دهند، یعنی تأثیر ندارد: «لا یتناهون» یعنی نهی شما در آنها تاثیری ندارد، یعنی دیگر احتمال تأثیر وجود ندارد؛ بنابراین فرقی نمی‌کند؛ گناه شیوع پیدا کرده باشد یا نه، اگر نهی از منکر شما اثر ندارد که آنها گوش بدهند و گناه نکنند، بله واجب نیست بگویید؛ اگر از این جهت تأثیر نمی‌کند، بله مثل آنهاست و وجوب ندارد؛ اما اینکه کلاً بگوییم چون که گناه شیوع پیدا کرده، بنابراین بر ما واجب نیست، نه اینچنین نیست، اگر نهی از منکر مؤثر باشد واجب است.

دفعات امر به معروف و نهی از منکر در یک مورد مشخص تا چند مرتبه باید باشد؟

پاسخ استاد فلاح زاده: تا مرتبه‌ای که انسان بتواند اقدام کند و تأثیرگذار باشد، ممکن است یک‌بار بگوییم و اثر نکند، دوباره بگوییم، یا ده بار بگوییم، به چند نفر بگوییم که بگویند، آن‌وقت اثر می‌کند و اگر ما در توانمان هست که اقدام کنیم واجب است؛ اما اگر آن‌قدر گفته‌ایم که دیگر توانایی نداریم یا احتمال نمی‌دهم تأثیر داشته باشد، دیگر واجب نیست.

آیا امر به معروف و نهی از منکرِ افرادی که از نظر اعتقادی و ایمانی در مراحل پایینی قرار دارند و ممکن است امر به معروف موجب شود فرد دست از همان ایمان حداقلی نیز بکشد ولی درعین‌حال عملشان به جامعه لطمه هم می‌زند، واجب است یا نه؟

پاسخ استاد فلاح زاده: مسئله بسیار ظریفی است، سؤال کردند یک کسی ایمانش ضعیف است گناه هم مرتکب می‌شود گناهش هم بر جامعه تأثیر سوء دارد، اگر ما بخواهیم جلویش را بگیریم ایمان حداقلی که دارد از دست می‌دهد از آن‌طرف اگر این گناه را هم مرتکب بشود ضرر برای اجتماع دارد. گرچه اگر امر و نهی ما ضرر داشته باشد به این معنا که طرف اعتقادش از دست می‌رود و دست از دین‌داری می‌کشد خب نباید امرونهی کرد؛ از آن‌طرف می‌گویند گناهش تأثیر سوء در اجتماع دارد اینجا تزاحم اهم و مهم است و کار را یک‌کم مشکل می‌کند. تشخیص هم مشکل می‌شود که آدم تشخیص بدهد آیا واقعاً آن ضرر مهم‌تر است یا اینکه یک نفر ایمانش را از دست بدهد و فدای این بشود که گناه در جامعه رواج پیدا نکند و اثر سوء نداشته باشد. اما اگر آن مورد خیلی اهمیت ندارد چون ایمان افراد خیلی مهم است، اینجا نباید او را امرونهی کرد تا خدای ناکرده اعتقادش از دست نرود.اما امر به معروف و نهی از منکر فقط با گفتن نیست بله گاهی اگر مستقیماً بگویی او لج می‌کند نه‌تنها این واجب را ترک کرده واجب‌های دیگر را هم ترک می‌کند اما یک‌وقت است که اگر شما نگویید بلکه یک فرد دیگری بگوید یا غیرمستقیم گفته شود یا نامه ناشناس نوشته شود یا به دوستش که خیلی قبولش دارد بگویید تا او انتقال دهد بهتر است. خلاصه آرام‌آرام متوجهش کنید و مسئله را بگویید. وظیفه همین است یعنی به شیوه‌های مختلف که مؤثر باشد عمل کنید.

اگر شخصی خودش مبتلا به گناهی باشد، آیا می‌تواند در آن مورد، دیگری را نهی از منکر کند؟

پاسخ استاد فلاح زاده: نه‌تنها می‌توانید بلکه بعضی از موارد باید حتماً امر به معروف و نهی از منکر کنید ولو خودتان عامل نباشید. اگرچه در کتب فقهی از جمله در تحریرالوسیله‌ی حضرت امام رحمه‌الله آمده است که «ینبغی بآمر به المعروف و ناهی عن المنکر» و یک سری صفاتی را ذکر کردند از جمله اینکه خودش عامل به آن معروف باشد و خودش تارک آن منکر باشد، اما این‌ها جزء شرایط پسندیده است و شرط لازم نیست و بهتر است که این‌طور باشد. این‌گونه نیست چون خودش گناه کرده آن تکلیف از او برداشته شود. مثلاً بعضی‌ها می‌پرسند اگر کسی مشروب خورده آیا دیگر نباید نماز بخواند؟ خب اگر نماز نخواند می‌شود دو گناه یکی مشروب‌خواری و دیگری ترک نماز. بنابراین نماز را باید بخواند. حالا ممکن است این نماز قبول نشود اما وظیفه را باید انجام بدهد. بنابراین اگر خودش هم عامل نیست ولی موردی را می‌بیند که دیگری مرتکب گناه می‌شود ضمن اینکه وظیفه خودش این است که گناه نکند، تکلیف و وظیفه هم دارد که درصورتی‌که شرایطش وجود داشته باشد، امر به معروف و نهی از منکر کند.

محدوده امر به معروف چیست و آیا مستحبات را نیز دربرمی‌گیرد؟

پاسخ استاد فلاح زاده: امر به معروف و نهی از منکر گاهی واجب است و گاهی مستحب، امر به واجبات مثل امر به اصل نماز واجب و نهی از منکرات مثل نهی از دروغ این‌ها واجب است، اما امر به مستحبات مثل‌اینکه به کسی بگوییم نماز اول وقت بخوان یا بیا برای نماز جماعت به مسجد برویم این‌ها مستحب است. همچنین نهی از مکروهات هم ثواب دارد. بنابراین در مستحبات و مکروهات هم امرونهی هست ولی تکلیف واجب نیست و در آنجا مستحب است.

اگر آمر به معروف بداند مورد تمسخر واقع می‌شود تکلیف چیست؟

پاسخ استاد فلاح زاده: صرف تمسخر مجوز برای ترک امر به معروف و نهی از منکر کافی نیست، مگر اینکه موجب آبروریزی شود. یک‌وقتی مسخره می‌کند و گوش نمی‌دهد یعنی اثر نمی‌کند،خب گفته شده یکی از شرایط امر به معروف و نهی از منکر تأثیرگذاری است یعنی احتمال بدهد تأثیر دارد. اگر مسخره می‌کند و اثر ندارد واجب نیست. اما یک‌وقتی مسخره می‌کنند ولی آبروی ما درخطر نیست و اثر هم دارد بله واجب است امرونهی کنید.

با توجه به اینکه تذکر دادن و امر به معروف و نهی از منکر مقدماتی می‌خواهد که اگر رعایت نشود ممکن است نتیجه‌ی عکس دهد و عامه‌ی مردم نیز توان آن را ندارند، آیا باز امر به معروف و نهی از منکر واجب است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: بله نسبت به برخی از منکرات و نهی کردن از آن‌ها و بعضی از معروف‌ها یکسری مقدمات لازم است اما نسبت به همه این‌طور نیست و در تمام تکالیف واجب قدرت شرط است، یعنی فرد بتواند تکلیف را انجام دهد. مثلاً نماز را همه می‌توانند انجام دهند چون دارای مراتب و مراحلی است. روزه بر کسی که توانایی روزه ندارد واجب نیست. حج بر کسی که مستطیع نیست واجب نیست. جهاد بر کسی که توانایی جسمی ندارد و نمی‌تواند به جبهه برود واجب نیست. لذا شرط اساسی در امر به معروف و نهی از منکر این است که توانایی داشته باشد اما اگر واقعاً توانایی دارد و می‌تواند پس مقدمات لازم است و باید آن مقدمات را فراهم کند و امرونهی کند. اگر نمی‌تواند واجب نیست.

اگر دختر محجبه‌ای یک دوست بدحجاب دارد و امر به معروف او اثر ندارد، آیا باید با او قطع رابطه کند؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اگر ترک رابطه با او اثر داشته باشد به این معنا که اصلاح می‌شود و حجابش را مراعات می‌کند و اثر دارد بله واجب است. گاهی وقت‌ها نیز برعکس است و گرم گرفتن و محبت کردن و بعد تذکر دادن بیشتر اثر می‌کند و باید از این راه وارد شد. بنابراین اگر ترک مراوده اثر دارد و او حجابش را بعد از این مراعات می‌کند به این خاطر، ترک مراوده شما واجب است، اما اگر اثر ندارد و برای شما هم مفسده‌ای ندارد رفت‌وآمد با او اشکالی ندارد.

آیا لحن در امر به معروف باید آمرانه باشد یا می‌توان از الفاظی مثل لطفاً و خواهش می‌کنم هم استفاده کرد؟

پاسخ استاد فلاح زاده: گرچه تعبیر امرونهی است اما به‌هرحال شخصی که می‌خواهد دیگری را امرونهی کند این جایگاه را دارد و جایگاهش بالاتر از فرد گناهکار است این ولایت را اجمالاً دارد که می‌تواند او را امر یا نهی کند اما این به این معنا نیست که در همه‌جا باید آمرانه برخورد کرد. اتفاقاً در احکام فقهی آمده است نظر حضرت آقا هم همین است اگر شما خواهش کنید درخواست کنید و با سخن لیّن و نرم بگویید نه آمرانه، اثر دارد نه‌تنها جایز است بلکه گاهی واجب است از این طریق وارد شوید. اگر تشخیص دادیم که احترام کنیم و از او درخواست کنیم و تعابیر محترمانه بکار ببریم و از او تعریف کنیم بعد این گناهش را تذکر بدهیم اثر می‌کند، باید همین شیوه را پیش بگیریم.

آیا امر به معروف واجب فوری است؟ اگر به تأخیر افتاد و فرد از دسترس خارج شد، تکلیف چیست؟

پاسخ استاد فلاح زاده: دقت داشته باشید که امر به معروف، نسبت به معروف آینده است؛ همین‌طور نهی ازمنکر نیز نسبت به منکر آینده است. اینکه یکی از شرایط امر به معروف و نهی از منکر این است که شخص گناهکار، اصرار بر گناه داشته باشد، به این معنا است که تکرار معروف و منکر در آینده ملاک است. یعنی فرد خاطی قصد دارد که گناه خود را تکرار کند. بنابراین اگر کسی مثلاً نماز صبحش قضا شده است، اما ما می‌دانیم که ایشان فردا صبح نمازش را می‌خواند و سعیش بر این است که نمازش قضا نشود؛ این شرایط که امر به معروف ندارد. یا اینکه کسی دروغی گفته است، ولی ما می‌دانیم که او دیگر دروغ نمی‌گوید، یا غیبتی کرده است، اما ما می‌دانیم که دیگر این کار را نمی‌کند یا ادامه نمی‌دهد؛ در این‌گونه موارد اصلاً امر به معروف و نهی از منکر معنا ندارد. بنابراین امر به معروف، نسبت به معروفی است که فرد در آینده می‌خواهد ترکش کند و نهی از منکر نسبت به منکری است که فرد در آینده قصد دارد مرتکبش شود. فلذا واجب فوری بودن به این معنا است که باید آن غرض امر به معروف و نهی از منکر حاصل شود؛ یعنی معروف عملی شود و از منکر جلوگیری کند. حالا اگر فردی در مرحله‌ی مقدمات انجام منکر قرار دارد و ممکن است مثلاً ??روز دیگر بتواند منکر را انجام دهد، خب در اینجا اگر شما تا ?? روز فرصت دارید که به او تذکر دهید، اشکالی ندارد که نهی از منکر را به تأخیر بیندازید. اما یک وقتی هست که فرد خطاکار چاقو به دست گرفته و می‌خواهد شخصی را بکشد، خب اینجا مسئله می‌شود واجب فوری و اگر شما از انجام این قتل جلوگیری نکنی، یک آدم بی‌گناه کشته می‌شود. یا اینکه کسی الان نشسته و پشت سر هم غیبت می‌کند؛ یا اینکه خانمی حجابش را مراعات نکرده و این عدم مراعاتش ادامه‌دار است؛ اینجا دیگر نمی‌توانیم بگوییم که بگذار فردا تذکر بدهم؛ البته یک وقت است که می‌گوییم اگر الان تذکر بدهیم اثر ندارد؛ در اینجا هم وجوب فوری برداشته می‌شود؛ در عین حال اگر بدانیم که مثلاً فردا یا پس فردا یا ?? روز دیگر تذکر بدهیم، نسبت به عدم انجام گناهان آینده اثر دارد؛ در اینجا بله، اگر در نهی از منکر تأخیر بیندازید اشکال ندارد؛ به این دلیل که تأخیر تذکر در عدم انجام گناهان آینده اثر دارد و نه تذکر و نهی از منکر فوری. بنابراین اجمالاً معلوم شد که نه می‌توانیم بگوییم که امر به معروف و نهی از منکر، واجب فوری است و نه می‌توانیم بگوییم که واجب تأخیری است؛ در مواردی که اگر امر به معروف فوراً انجام نشود، غرض از دست می‌رود و معروف عملی نمی‌شود و منکر انجام می‌شود، فوراً باید اقدام کرد؛ اما اگر فرصت هست که در آینده تذکر داد و اثر بگذارد، آن وقت امر به معروف وجوب فوری ندارد.
اما درباره قسمت بعدی سؤال که پرسیده‌اند اگر فوراً امر و نهی نکردیم و فرد از دسترس خارج شد، تکلیف چیست؟ پاسخ این است که شما فعلاً تکلیفی ندارید، مگر اینکه روزی او را پیدایش کنید و در دسترس باشد؛ در این صورت اگر امر به معروف و نهی از منکر آن موقع شما، وجوب فوری داشته و شما اقدام نکرده‌اید و کار را گذاشته‌اید برای آینده و سپس او از دسترستان خارج شده است، در این صورت شما مرتکب ترک واجب شده‌اید؛ اما اگر تشخیصتان این بوده که اگر الان بگویم فایده‌ای و اثری ندارد و صبر کردید و بعداً هم او مفقود شده و دیگر در دسترس شما نبوده است، در اینجا دیگر شما گناهی مرتکب نشده‌اید.

آیا امر به معروف فردی که در حریم شخصی خود گناه می‌کند واجب است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اگر ما به طریق صحیح فهمیدیم که فردی می‌خواهد گناهی را تکرار کند یا یک گناهی را می‌خواهد انجام بدهد، ولی هنوز انجام نداده؛ در اینجا نهی از منکر واجب است، ولو اینکه گناه او مخفی بوده و خودش سعی می‌کند کسی نفهمد. بنابراین آن گناهی که انجام شده، دیگر نهی از منکر ندارد، اما اگر باز می‌خواهد تکرار کند، اگر بتوانیم باید جلوی گناه او را بگیریم، آن هم تا حد تذکر زبانی بر ما واجب است.

آیا دعوت یک فرد غیرمسلمان به اسلام یا دعوت یک فرد غیرشیعه به مذهب تشیع امر به معروف محسوب می‌شود؟

پاسخ استاد فلاح زاده: بله، چه امر به معروفی بالاتر از این؟ گاهی وقت‌ها این کار نهی از منکر هم هست؛ مثلاً شخصی غیرمسلمان است و خیلی از واجباتی که در دین اسلام واجب شمرده شده و وظیفه‌ی دینی است را ترک کرده و برخی از اعمالی که در دین اسلام حرام شمرده شده است را مرتکب می‌شود، زیرا متدین به این دین نیست. باید توجه داشت که غیرمسلمان هم مکلف به این تکالیف است و بالاتر از همه‌ی اینها، اصل اعتقاد و اقرار او به توحید و نبوت یعنی اسلام، واجب بسیار مهمی است و او ترک کرده است و ما اگر بتوانیم او را امر کنیم که مسلمان بشود مهمترین امر به معروف و نهی از منکر است. همچنین مثلاً شخصی پیرو مکتب اهل بیت علیهم‌السلام نیست و چون این طریق را ما حق می‌دانیم و به‌خاطر اینکه در این طریق نیست ممکن است برخی واجبات را ترک کند یا برخی از کارهایی که در سایر مذاهب مشروع شمرده شده و در مکتب اهل بیت علیهم‌السلام نامشروع است را مرتکب شود، بنابراین اگر دعوتش کردیم به مسیر حق و پیروی از مکتب اهل بیت علیهم‌السلام، خب اینجا جلوی آن گناهان گرفته می‌شود و آن معروف‌ها هم عملی می‌شود. بله این مورد هم از جمله موارد مهم امر به معروف و نهی ازمنکر است، ولی به هر حال نسبت به هر معروف و منکری باید از شیوه‌های خاص خودش استفاده کرد.

اگر در محل کار، کسی رشوه بگیرد، آیا گفتن به مسئولین بالاتر، یک معروف است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اولاً وظیفه‌ی شما نهی از منکر است؛ یعنی رشوه دادن و رشوه گرفتن منکر است و هر دوی آنها اهل عذاب و آتش هستند؛ اما اینکه اگر به رئیس اداره بگویید آیا مصداق نهی از منکر است یا نه؟ در جواب باید عرض کنم که برای اینکه جلوگیری بشود از آن حرکت، اگر تشخیص می‌دهید که آن طریق تأثیرگذار است و جلوگیری می‌کند از منکر، بله باید بگویید؛ اما اگر نه، یک وقت است که اگرخودتان بگویید در او اثر می‌گذارد؛ در اینجا نباید گناه کسی را به دیگری گفت، درست است که او گناه کرده، اما نباید به دیگری هم بگویی که او گناه کرده است. فلذا خودتان به او بگویید، اما اگر این گفتن اثر و فایده‌ای ندارد، در این صورت اگر با گفتن به رئیس اداره، جلوی منکر گرفته می‌شود و مفسده‌ای هم پیش نمی‌آید، این کار نه تنها از مصادیق نهی از منکر است، بلکه بر شما واجب است که آن را انجام دهید.

اگر شک داریم که فرد خطاکار، جاهل به حکم است یا عالم به آن، در اینجا آیا تکلیف امر به معروف داریم یا خیر؟ یعنی آیا حکم نهی از منکر در اینجا مصداق نمی‌یابد؟ یا اینکه حکم «ارشاد جاهل» یا «تنبیه غافل» مصداق می‌یابد؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اتقاقاً «ارشاد جاهل» از مصادیق امر به معروف است؛ چون جاهل، جاهل به وظیفه است و چون جاهل است، یا واجبی را ترک می‌کند یا منکری را مرتکب می‌شود. اما اگر فردی، جاهل به حکم بود و جهل او باعث ترک واجبی یا ارتکاب منکری نمی‌گردید، در اینجا بر ما واجب نیست که او را راهنمایی کنیم یا ارشاد کنیم. مثلاً یک نفر هست که نه باغی دارد و نه مزرعه‌ای؛ اگر این فرد جاهل به احکام مضارعه و مساقات باشد، آیا بر ما واجب است که او را ارشاد کنیم و احکام مضارعه و مساقات را به او بگوییم؟ خیر، چون ندانستن این احکام، نه باعث ترک واجبی از او می‌شود و نه باعث ارتکاب گناهی. پس ارشاد جاهل در این موارد نیست، بلکه ارشاد جاهل درموردی است که شخص، حکم را نمی‌داند و به خاطر ندانستن این حکم واجبی را ترک می‌کند یا منکری را مرتکب می‌شود. بنابراین این از مصادیق امر به معروف و نهی از منکر است یا این‌که از مقدمات امر به معروف و نهی از منکر است. چرا که در احکام امر به معروف آمده است که اگر کسی اقدام به کاری کرد که آن کار مقدمه‌ی ورود به منکری است، یا اقدام به کاری کرد که آن کار در آینده منجر به ترک وظیفه می‌شود، در اینجا جلوگیری از آن مقدمه واجب است. در اینجا اگر دانستن حکم سبب می‌شود که آن فرد گناه نکند و ندانستن حکم سبب گناه کردن او می‌شود، باید او را از باب مقدمه‌ی واجب ارشاد کرد و این ارشاد می‌شود امر به معروف. لذا اگر ما یقین نداریم که کاری که فرد انجام نمی‌دهد بر او واجب است یا نه، و همچنین اگر یقین نداریم عملی را که فردی انجام می‌دهد بر او حرام است یا نه، در این موارد نهی از منکر بر ما واجب نیست. یعنی اگر نمی‌دانیم، بر ما واجب نیست.

منظور دقیق از احتمال تأثیر امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

پاسخ استاد فلاح زاده: منظور از احتمال تأثیر، آن صرف‌الوجود نیست، عدد بالای صفر هم نیست بلکه ما در بحث شکیات نماز نیز این مسئله را داریم که اگر کسی شک در رکعات داشته باشد مثلاً اگردر رکعات نماز چهار رکعتی شک داشت در برخی از موارد یک وظیفه‌ای دارد و باید انجام بدهد و نمازش هم صحیح است ولی اگر مقداری فکر کند این شک مستقر شد، یعنی پنجاه‌پنجاه ماند، این معنای شک است. اگر یک‌طرف شک بیشتر شد مثلاً یک‌طرف شصت و نقطه مقابلش چهل می‌شود، یعنی من شصت درصد احتمال می‌دهم که در رکعت سوم باشم، چهل درصد احتمال می‌دهم رکعت دوم باشم، می‌گویند بنا را برطرف محتمل بگذار یعنی آن‌طرفی که از پنجاه به بالا است. احتمال تأثیر اینجا معنایش همین است یعنی از نقطه پنجاه‌پنجاه برود بالا یعنی مثلاً شصت درصد، هفتاد درصد احتمال می‌دهد ولی یقین ندارد و صد درصد نیست، تردید هم ندارد اما اگر تردید داشت و پنجاه‌پنجاه بود، امربه‌معروف و نهی از منکر واجب نیست ولی اگر مفسده‌ای نداشته باشد جایز است و اشکال ندارد. اما اگر پنجاه‌پنجاه بود و امر ونهی نکرد روز قیامت معاقب نیست (کیفر نمی‌شود) چون احتمال تأثیر می‌داد پس احتمال معنایش نقطه صفر و بالاتر نیست و از پنجاه‌درصد به بالا می‌شود احتمال تأثیر. احتمال تأثیر برای این است که غرض امر به معروف و نهی از منکر تحقق پیدا کند. امر به معروف برای این است که عمل به معروف در جامعه محقق شود و نهی از منکر هم برای آن است که منکر در جامعه برچیده و ترک شود و افراد گناه نکنند. اگر ما احتمال تأثیر ندهیم، یعنی امر و نهی ما وقت تلف کردن باشد، ممکن است که امر و نهی واجب نباشد. بنابراین احتمال تأثیر شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر است و نه شرط جواز آن؛ گاهی وقت‌ها امر و نهی واجب است، گاهی جایز است، گاهی حرام است. اگر ما احتمال می‌دهیم که امر و نهی اثر می‌کند، خب واجب است. یک‌وقت یقین نداریم ولی احتمال می‌دهیم اثر دارد، خب اینجا هم واجب است. یک‌وقت نمی‌دانیم اثری دارد یا نه و از طرف دیگر مفسده‌ای دارد یا نه، اینجا امر به معروف و نهی از منکر جایز است و اشکالی ندارد ولی واجب نیست؛ و همچنین جایی که می‌دانیم اثر ندارد آنجا ممکن است بگوییم استحباب هم ندارد؛ جواز هم ممکن است نداشته باشد.

اگر همسر نسبت به نماز کاهل باشد، تکلیف من چیست؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اگر واقعاً کاهل نماز است یعنی گاهی می‌خواند و گاهی نمی‌خواند شما وظیفه دارید مرحله اول ترک مراوده کنید، ترک مراوده یعنی اینکه مثل قبل احترامش نکنید، مثل قبل تحویلش نگیرید مثل قبل برایش خرید نکنید، اگر چه نفقه واجب است ولی هدایا و امثال آن راکم کنید یا اگر تحویلش بگیرید تأثیر می‌گذارد این‌گونه کنید که هدیه بیشتری برایش بخرید، طلایی برایش بخرید ایامی که مسافرت می‌روید سوغاتی برایش بیاورید، تعریفش کنید تا ان‌شاءالله اثرگذار باشد. شما تا این مرحله و فقط تا تذکر لسانی و گفتن وظیفه دارید. حال فرق نمی‌کند همسر باشد، فرزند باشد، پدر و مادر باشد ولی خب با مراعات مراحلی که گفته شده است به شیوه‌ای که مؤثر واقع شود عمل کند.

آیا امر به معروف و نهی از منکر با حالت خودبرتربینی صحیح است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: خیر صحیح نیست، هم در روایات وارد شده هم در فتاوای فقها، در تحریر الوسیله حضرت امام رحمه‌الله نیز آمده است. نظر حضرت آقا هم همین است که اصلاً کسی که آمربه‌معروف و ناهی از منکر است اولاً نباید خودش را بالاتر از طرف مقابل بداند و تعبیر این است که گاهی یک کسی گناهی هم مرتکب می‌شود بر ما هم واجب است جلوگیری کنیم از گناهی که انجام می‌دهد اما یک‌وقت می‌بینیم او یک اوصاف پسندیده‌ای دارد که نزد خداوند مقرب است. یک عده خاصی معصوم هستند، ممکن است طرف آدم بسیار خوبی باشد اما حالا یک گناهی هم انجام داده یا می‌خواهد انجام دهد نباید بنده که آمربه‌معروف و ناهی از منکر هستم خودم را برتر از او بدانم، این صفت، صفت خوبی نیست. دوم اینکه درباره اظهار فخرفروشی یا این‌گونه کارها فرموده‌اند که تحقیر دیگری حرام است و نباید این کار را کرد. بنابراین امربه‌معروف و نهی از منکر طوری نباشد که یعنی ما داریم می‌گوییم که مثلاً ما چنین کارهایی را انجام می‌دهیم پس تو چرا انجام نمی‌دهی بعد هم بخواهیم جلوی دیگران آبرویش را ببریم و او را کوچک کنیم، تحقیرش کنیم. این جایز نیست مگر اینکه گناه، گناه بسیار بزرگی باشد و جز از این راه نمی‌شود جلوگیری کرد و اهمیت آن بیشتر از این تحقیر باشد که این‌ها هم تشخیصش کمی دشوار است.

اگر بر اثر امر به معروف و نهی از منکر دل کسی بشکند، آیا نهی‌کننده از این بابت مسئول است و باید جبران کند؟

پاسخ استاد فلاح زاده: دل شکستن اگر به این معناست که او اذیت می‌شود، آزار دادن دیگران ولو برای امر به معروف و نهی از منکر جایز نیست، مگر اینکه آن گناه، گناه بسیار بزرگی باشد یا آن معروفی که ترک می‌کند خیلی مهم باشد و راه دیگری هم نداشته باشیم. در این حالت ممکن است بگوییم خب دلش هم بشکند عیبی ندارد، ولی دیگر گناه نکند، اینجا دل شکستنی است که چاره‌ای از آن نیست و از سر عطوفت و مهربانی است. تعابیری نسبت به امر به معروف و نهی از منکر داریم که باید آمر به معروف و ناهی از منکر مثل پدری مهربان و طبیبی دلسوز باشد و همان‌طور که ممکن است از روی دلسوزی پدر به فرزندش تندی کند که راه خطا نرود، آمر به معروف هم باید این‌طور باشد، مثل طبیب دلسوزی که تیغ جراحی می‌گذارد و بدن را می‌شکافد، اما نمی‌خواهد به مریضش ستم کند، بلکه از روی دلسوزی است و می‌خواهد بیمارش از بیماری رهایی پیدا کند. آمران به معروف و ناهیان از منکر باید این‌گونه باشند. فلذا ممکن است دل آن شخص هم بشکند، اما دل‌شکستنی که فرد، گناه نمی‌کند و به جهنم نمی‌رود خوب است.

اگر امر به معروف و نهی از منکر باعث کدورت و اختلاف شود آیا باز واجب است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: یکی از شرایط امر به معروف و نهی از منکر این است که مفسده‌ای نداشته باشد؛ یکی از مفسده‌ها، همین اختلاف و دودستگی بین بستگان و خانواده‌ها است. حال ممکن است یک کدورتی پیش بیاید، اما بعدش برطرف بشود؛ اینجا بحث تزاحم اهم و مهم پیش می‌آید. گرچه ایجاد کدورت و بقای کدورت بین مؤمنان صحیح نیست؛ اما گاهی وقت‌ها کدورتی جزئی پیش می‌آید ولی آن گناهی که مرتکب می‌شود یا واجبی که ترک می‌کند، آن‌قدر مهم است که حالا بگوییم کدورت هم پیش می‌آید اشکالی ندارد. مثل اینکه گاهی برخی مجالسی دارند، مجالس شادی و حد و مرز شرعی را مراعات نمی‌کنند؛ بزن‌وبکوب است، رقص است؛ امثال این‌ها است؛ اختلاط محرم و نامحرم است. خب حالا ما می‌دانیم همچنین مجلسی می‌خواهند برگزار کنند؛ اگر ما تذکر دهیم یک کدورتی پیش می‌آید ولی بعد از مدتی برطرف می‌شود و گفتن ما درصورتی‌که اثر داشته باشد یعنی دیگر این کارها را نکنند یا شما رفتی در مجلسشان و دیدی که وضع این است خب اگر تذکر بدهی اثر می‌کند، ولی فعلاً با شما یک‌کمی کدورت پیدا می‌کنند و بعد از مدتی هم برطرف می‌شود. خب این اهمیتش خیلی زیاد است و باید نهی از منکر کرد. اما اگر موجب اختلاف می‌شود اختلاف و دودستگی بسیار ناپسند است و اسلام به‌شدت با آن برخورد کرده است و قرآن و روایات و فتاوا بر این است که وحدت بین مؤمنان محفوظ بماند و از هر کاری که موجب اختلاف و تفرقه است بپرهیزند، اگر واقعاً اختلاف در آن حد است و به‌قول‌معروف نمی‌ارزد به خاطر این واجبی که طرف ترک کرده و ما می‌خواهیم امر کنیم یا منکری که می‌خواهد مرتکب بشود و ما نهی کنیم و این وحدت فدای آن بشود، نباید امربه‌معروف و نهی از منکر کنیم. اما اگر این واجب خیلی مهم است؛ این منکر، منکر بسیار بزرگی است و اگر اختلاف جزئی هم پیش آمد بعداً برطرف می‌شود اینجا باید امرونهی کرد.

آیا در امر به معروف و نهی از منکر، اجازه‌ی شوهر شرط است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: امربه‌معروف و نهی از منکر واجب کفایی است و مثل حج واجب عینی نیست که شخص مستطیع شده باشد، یعنی خانم مستطیع شده و می‌خواهد برود حج و شوهرش اجازه نمی‌دهد که در اینجا اجازه‌ی شوهر و رضایت شوهر شرط نیست؛ چون واجب، واجب عینی است؛ اما امر به معروف و نهی از منکر واجب کفایی است، یعنی مثل دفن میت است؛ اگر یک کسی فوت کرده، خب یک عده جمع می‌شوند او را دفن می‌کنند، خانمی هم می‌خواهد برای تشییع جنازه یا تجهیز میت برود، اما شوهرش به او می‌گوید نرو، اینجا خانم باید حرف شوهرش را گوش کند و نرود. بنابراین اگر لازمه‌ی امر به معروف و نهی از منکر برای زن، خروج از منزل است، اجازه‌ی شوهر برای او شرط است؛ مگر در موردی که واقعاً بعید است و آن اینکه فردی می‌خواهد منکری را مرتکب شود یا واجبی را ترک کند و امر به معروف و نهی از منکر منحصر شده در همین خانم و تنها این خانم است که می‌تواند از منزل خارج شود و جلوی منکر را بگیرد. اینجا دیگر امر به معروف و نهی از منکر واجب عینی است و در این صورت اجازه‌ی شوهر شرط نیست؛ اما اینکه آیا واقعاً امربه‌معروف و نهی از منکر منحصر شده در آن خانم یا نه، این موارد تشخیصش بسیار مشکل است و نادر. فلذا به‌طور کلی خانمی اگر بخواهد برای فراگیری احکام امر به معروف و نهی از منکر یا برای امر به معروف و نهی از منکر از خانه خارج شود، باید از شوهرش اجازه داشته باشد، ولو اجازه‌ی کلی.

اگر حتی یکی از شرایط امر به معروف و نهی از منکر وجود نداشت، آیا امر به معروف حرام می‌شود یا فقط از وجوب می‌افتد؟

پاسخ استاد فلاح زاده: نسبت به شرط اول که علم به معروف و منکر است، اگر واقعاً نمی‌داند که شخص واجب را ترک می‌کند یا مرتکب حرام می‌شود، در اینجا فی‌نفسه وجوب برداشته می‌شود، یعنی اگر امر به معروف و نهی از منکر هم کند اشکالی ندارد. نسبت به شرط دوم، اگر احتمال تأثیر نمی‌دهد، در اینجا هم باز وجوب برداشته می‌شود و می‌تواند امر و نهی کند، اما نسبت به وجود مفسده، یعنی اگر امر و نهی مفسده‌ای پیش آورد، اینجا امر ونهی حرام می‌شود.

آیا در نهی از منکر، تذکر دادن زبانی به فرد انجام‌دهنده منکر و سپس رفتن از محل انجام منکر کافی است؟ یا اینکه باید تا رفع منکر در آنجا ماند و پافشاری کرد؟

پاسخ استاد فلاح زاده: این است که گاهی وقت‌ها باید تذکر داد و رفت؛ چون فرد نهی‌کننده کار ضروری دارد و فرصت ندارد که بایستد و باز تذکر دهد، گاهی وقت‌ها هم شما یک‌بار تذکر داده‌ای، اما اثر نکرده است و احتمال هم نمی‌دهی که اگر بار دوم هم تذکر دهی، مؤثر باشد؛ اینجا دیگر لزومی ندارد که بمانی و دوباره تذکر بدهی. اما گاهی اوقات برای شما این امکان وجود دارد که بمانید و بر تذکرتان پافشاری کنید و در این تکرار تذکر هم احتمال اثر می‌دهید، در این مواقع باید ماند و نهی کرد تا ان‌شاءالله اثر بگذارد.

آیا امر به معروف و نهی از منکر حتما باید حضوری باشد یا نسبت به منکراتی که دور از ماست ولی به طریقی می‌توانیم با آنها مقابله کنیم نیز وظیفه داریم؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا اگر تنها راه جلوگیری از گناه استفاده از ابزارهای هنری باشد استفاده از آنها به عنوان نهی از منکر و یادگیری آن هنر به عنوان مقدمه واجب می‌شود؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا این فریضه حتماً باید به صورت جدّی باشد مثلاً اگر تنها راه تأثیر طنز و مزاح باشد یا خواهش و موعظه باشد واجب می‌شود؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا این فریضه فقط به صورت فردی و تنهایی واجب است یا کمک گرفتن از دیگران برای آن واجب است؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا این فریضه حتماً باید فوری باشد یا اگر تنها راه تأثیر گذاری تدریج باشد رعایت تدریج و حرکت آرام غیر محسوس واجب می‌شود؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا پس از انجام این فریضه باید دقت کنیم که اثر کرد یا نه و لازم است پیگیری کنیم تا مطمئن شویم به نتیجه رسیده‌ایم یا فقط و ظیفه ی گفتن داریم یا اساساً تجسس است و حرام است؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

مرز تبلیغ و تعلیم با امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

رابطه تزکیه و تربیت با امر به معروف ونهی از منکر چیست؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

رابطه مجازات (حدود و تعزیرات) با امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا یادگیری روانشناسی و جامعه شناسی (به عنوان عوامل مؤثر در شناخت جامعه و افراد برای تأثیر گذاری دقیق تر و رفع متناسب منکرات) به عنوان مقدمه امر به معروف و نهی از منکر واجب است؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا اگر نوع خاصی از معماری غالباً موجب رخ دادن منکر باشد (مثل آشپزخانه اوپن و مشرف به محل مهمان های مرد بدون پرده) تغییر آن معماری یا اصلاح آن یا جلوگیری از احداث آن واجب می‌شود؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا اگر بدانیم اخلاق یا روش خاصی که ما داریم هر چند فی نفسه حلال است ولی باعث گناه دیگران شده و تغییر روش ما باعث از بین رفتن یا کاهش آن منکر می‌شود آیا تغییر دادن آن از باب دفع منکر واجب است؟ (مثلاً مدیر مجموعه می‌داند که اگر از انتقادها استقبال

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

اگر جلوگیری از برخی منکرات یا احیای برخی واجبات که مشکل عموم جامعه است جز با فعالیت عمومی با مطبوعات و سایر رسانه‌ها بوسیله تأسیس یا کمک به فعالان رسانه‌ها بوسیله تأسیس یا کمک به فعالان رسانه‌ها وجوب شرعی پیدا می‌کند و آیا اگر چنین وظیفه‌ای به عهد

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا اگر کانون‌های فرهنگی بتوانند با برخی برنامه ریزیها و تدابیر و ایجاد تفریحات سالم به راحتی می‌توانند جلوی بسیاری از گناهان را در محله بگیرند شرعاً مجاز هستند به فعالیت‌های غیر ضروری و بدون ارتباط با این وظیفه بپردازند و فرصت را صرف امور خیر اه

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا این فریضه واجب است به زبان نرم باشد یا بهتر است؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا برای جلوگیری از منکر از فحش و دروغ و اهانت می‌توان استفاده کرد؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا جواز بیان تند در مراتب امر به معروف تلازمی با جواز اهانت و ایذاء در ضمن بیان تند دارد؟ مرز بیان تند با اهانت چیست؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

امر به معروف و نهی از منکر در مسائل اختلافی به فتوای امام حرام است (تحریر الوسیله) اگر عمل مخاطب به فتوای مرجعش احتمال دارد جایز باشد دیدگاه سایر مراجع در این زمینه چیست؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

راه تشخیص مسائل مسلّم بین مراجع و مسائل اختلافی چیست؟ (چون بررسی خود آراء با توجه به تعدد مراجع کار بسیار دشواری است و از طرفی با احتمال اختلافی بودن مسأله حق امر یا نهی نداریم.)

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا استخراج مسائل مسلّم فقهی بین فقها از باب مقدمه نهی از منکر واجب است؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

امام فرموده‌اند امر به معروف و نهی از منکر نسبت به فردی که احتمال معذور بودنش وجود دارد بنابر احتیاط واجب جایز نیست (تحریر الوسیله) منظور از عذر در اینجا چه مواردی است؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

مقام معظم رهبری در مورد نماز نخواندن همسر (در اجوبه الاستفتاءات) فرموده‌اند: «وظیفه شما اصلاح او به هر وسیله ممکن است و باید از هرگونه رفتاریکه حاکی از بد اخلاقی و ناسازگاری باشد پرهیز کنید» آیا نسبت به سایر گناهان و سایر افراد هم این وظیفه وجود دارد؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

آیا حاکم می‌تواند کسی را که خمس بدهکار است، مجبور به پرداخت خمس کند، یا این که بر خود شخص واجب است و اجباری در کار نیست؟

ج - اجباری در کار نیست و اگر کسی به وظیفه عمل نمی‌کند باید او را امر به معروف نمایند.

  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۱۵- سوال ۲۱۱
در شرایط امروز وظیفۀ ما نسبت به امر به معروف افرادی ناشناس که نمی‌دانیم اثر دارد یا نه، چیست؟

ج - در فرض احتمال اثر و اجتماع سایر شرایط واجب است.

  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۲ - سؤال ۱
معاشرت با افرادی که عمل حرامی چون مشروب خواری و ... انجام داده‌اند، چگونه است؟

ج - با مراعات شرایط مقرّره نهی از منکر نمایند و ترک معاشرت یکی از درجات نهی از منکر است.
استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۲- سؤال ۲

شخصی است که مبادرت به خوردن مشروبات الکلی می‌نماید و کارهای منافی با عفّت انجام می‌دهد و به مراجع عالیقدر توهین می‌نماید، از نظر وظیفۀ شرعی، نصیحت و نهی از منکر شده است ولی متأسفانه مؤثر واقع نگردیده؛ تقاضا دارم حکم اللّه را از نظر معاشرت و طهارت و نجاست و حدّ شرعی بیان فرمایید.

جواب: اگر ترک معاشرت موجب می‌شود شخص مشار الیه دست از اعمال خلاف خود بردارد لازم است از معاشرت با او خودداری نمایید و تا ارتداد او ثابت نشود، محکوم به حکم سایر مسلمین است.

  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۳ - سؤال ۴
افرادی در ادارات هستند که انسان احساس می‌کند با انقلاب میانه‌ای ندارند و فقط ظاهر خود را عوض کرده و احتمالا گاهی اوقات هم کارشکنی می‌کنند آیا معرفی اینطور افراد به مقامات ذی صلاح مملکت از نظر شرعی اشکال ندارد؟ رفت و آمد خانوادگی با آنان چه صورتی دارد؟

جواب: در صورتی که کارشکنی بکند بعد از ارشاد معرفی او اشکال ندارد.

  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۴- سؤال ۷
دوستی با کسی که مسلمان است و فرایض دینی خود را نظیر نماز و روزه انجام می‌دهد، ولی اعتقادی به ولایت فقیه و رهبری امام خمینی و به دولت جمهوری اسلامی ایران ندارد و طرز فکر التقاطی دارد، آیا لازم است با مباحثات، امر به معروف و نهی از منکر را انجام داد؟ یا قطع رابطه کنیم؟

جواب: او را ارشاد نمائید.

  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۴- سؤال ۸
یکی از نزدیکان مخفیانه تریاک می‌کشد، تکلیف من نسبت به او چیست؟ لطفا فتوای امام را نسبت به خریدوفروش و کشیدن تریاک بنویسید.

ج - او را ارشاد نمائید خرید و فروش تریاک جایز نیست.


  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۵- سؤال ۹
آیا با اینکه می‌بینیم مردم در آشغالیها و زباله‌ها نان و برنج و گوشت و ... می‌ریزند وظیفۀ ما نسبت به این امور چیست؟ با اینکه اسراف و تبذیر و بی احترامی به نعمت‌های الهی است.

ج - با مراعات شرایط امر به معروف و نهی از منکر نمائید.

  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۵- سؤال ۱۰
مدتی است در مغازۀ دوخته فروشی مشغول به کار هستم، [صاحب] مغازه قسم‌های ناروا و دروغ‌های بیجا برای فروختن جنس خود می‌خورد ، آیا از نظر شرعی اشکال دارد من آنجا کار کنم یا نه؟ در ضمن جای دیگری برای کار کردن ندارم، آیا شریک جرم او هستم یا نه؟

جواب: کار کردن در آنجا اشکال ندارد ولی دروغ گفتن و قسم دروغ حرام است او را نهی از منکر نمائید.

  • - استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۵- سؤال۱۱
شخصی مدّت زیادی با رفت و آمدهای مشکوک و برخورد شبهه آمیز با همسر یکی از اقوام، شوهر او را وادار نموده تا او را طلاق دهد، و پس از عده با او ازدواج کرد ، البتّه این شخص در زمان طاغوت در بین دوستانش مشهور به فساد و فحشاء بوده و توبه هم نکرده، رفت و آمد اقوامش با چنین شخصی چگونه باید باشد؟

جواب: قطع رحم جایز نیست و رفت و آمد اشکال ندارد و با مراعات شرایط مقرّره امر به معروف و نهی از منکر نمایید.

  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۵- سؤال ۱۲
بنده دارای چهار پسر عمو و یک دختر عمو می‌باشم که بطور کلی اهل عبادت نیستند که هیچ، اکثر در آمد آنها از قمار و خریدوفروش مواد مخدر می‌باشد و به مقدسات مکتب من نیز توهین می‌کنند و با حکومت طاغوتی گذشته که منافع آنها را از راه نامشروع تهیه می‌کرد موافق بوده و می‌باشند و حال هم در انتظار حکومت طاغوتی هستند ان شاء اللّه که در خواب هم نخواهند دید آیا من می‌توانم با ایشان آمد و رفت نمایم؟

جواب: قطع رحم نکنید و تا می‌توانید آنها را ارشاد نمائید.

  • استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۶- سؤال ۱۳
اگر زنی در زندگی اولا اطاعت از شوهر نکرد ثانیا برای شوهرش ارزش قائل نبود ثالثا اسرار زندگی را در همه جا فاش نمود رابعا در زندگی مرتب دروغ گفت تکلیف مرد از نظر شرعی با چنین زنی چیست؟

ج - باید او را امر به معروف و نهی از منکر نمائید.
استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۶- پرسش ۱۴

چندین سال است که ازدواج کرده‌ام، خودم خیلی دنبال مسائل دینی و شرعی هستم و مقلّد امام می‌باشم، ولی متأسفانه همسرم زیاد به مسائل دینی اهمیّت نمی‌دهد و بعضی اوقات پس از خیلی سر و صدا یک دفعه نماز می‌خواند و چند دفعه نمی‌خواند و این امر مرا زیاد رنج می‌دهد، در اینجا وظیفۀ من چیست؟ ۱- آیا خوردن غذایی که او درست می‌کند از نظر شرعی جایز است؟ ۲- آیا در این مورد، در روز قیامت، من مسئول نیستم؟ ۳- آیا در اثر بی توجّهی او به دین، باید او را طلاق داد؟

ج - اگر منکر خدا یا رسول یا یکی از ضروریات دین نیست پاک است و باید او را امر بمعروف کنید و اگر مؤثّر نباشد شما معذور هستید و لازم نیست طلاق دهید و اختیار طلاق در دست خود شما است.
استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۶ - سؤال ۱۵

زنی که به مسائل شرعی مثل نماز و دیگر مسائل بی اهمیت باشد بخصوص نماز صبح را هیچ گاه بپانمی دارد، وظیفۀ شرعی شوهر او چیست؟

ج - باید او را امر به معروف نمایید و به خواندن نماز وادارش کنید.
استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۷ - سؤال ۱۶

آیا انسان می‌تواند از نظر شرعی با خویشاوندانی که بی تقوا و بی نماز و ضد انقلاب اند از قبیل پدر، مادر، خواهر و غیره قطع رحم نمایند؟

ج - قطع رحم جایز نیست ولی باید آنها را با مراعات موازین، امر به معروف و نهی از منکر نمایند.

استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۸- سؤال ۱۸

اگر ارحام انسان مرتکب فسق علنی شوند به طوری که معاشرت با آنها انسان را نیز در معرض گناه قرار دهد، آیا بازهم معاشرت با آنان واجب است؟

ج - باید سعی کند در گناه واقع نشود بلکه آنان را ارشاد نماید.
استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۸ - سؤال ۱۹

این جانب پدری دارم که خوش اخلاق نیست و مغرور و خودپرور می‌باشد در حق خانوادۀ خود ظلم روا می‌دارد و من از وقتی که به تکلیف رسیده‌ام در حال مبارزه با پدرم هستم ، اگر جوابش را همان موقع در حضور دیگران بدهم که کار نادرست و ناشایست انجام داده‌ام و اگر تنها با پدرم صحبت نمایم حرفم را قبول نمی‌کند و می‌گوید در مقابل پدرت درشتی نکن، خلاصه نمی‌دانم چه کنم؟ آیا شما صلاح می‌دانید که من این صحبت‌ها را بنمایم یا نه؟

ج - حفظ احترام والدین و مراعات ادب در صحبت با آنان لازم است و در موارد لزوم امر به معروف و نهی از منکر، اگر مأیوس از تأثیر باشید تکلیف ساقط است.

استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۸- سؤال ۲۰

فرزند پدری هستم که هیچ گونه اعتقادی به خدا و پیامبر و معاد ندارد و مسلما نماز هم نمی‌خواند، بلکه در مواردی توهین به آستان قدس خدا و پیامبر می‌کند و با انقلاب فوق العاده بد است اخلاق خانوادگی او- به خاطر این که مادرم و خواهر و برادرانم همه معتقد به مبانی مذهبی هستند- فوق العاده تند و به دور از عواطف پدری است. من تا آنجا که توانستم با محبّت و رفتار ملایم با پدرم صحبت کرده و او را از روشی که در مقابل خدا و پیامبر و در مقابل خانواده پیش گرفته است، نهی کرده‌ام، امّا محبّت و طبع ملایم هم در او کارگر نیست و اکنون وضع خانواده آشفته و هر روز دعوا و ناسزا گویی از طرف پدرم در خانواده شدیدتر شده و من هم با پدرم دعوا کرده و از او قهر نمودم. البتّه متذکّر می‌شوم که من ازدواج کرده و در منزل همسرم زندگی می‌کنم و شوهرم گفته است که راضی نیستم دیگر به خانۀ پدر و مادرت بروم.حال از امام عزیز می‌خواهم تکلیف این جانب را نسبت به پدرم که کافر به همه چیز است روشن کند!

ج - از قطع رحم اجتناب کنید و حتی المقدور در هدایت او کوشش نمایید.
استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۹- سؤال ۲۱

با مجروحانی که بر اثر عدم اعتقاد کامل نماز را برپا نمی‌دارند، به عنوان یک پرستار چگونه باید رفتار کرد؟

ج - وظیفه، امر بمعروف و نهی از منکر است با مراعات مقرّرات آن.

استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۱، ص ۴۸۹ - سؤال ۲۲

افرادی در إدارات هستند که انسان احساس می‌کند با انقلاب میانه‌ای ندارند، و فقط ظاهر خود را عوض کرده و احتمالا گاهی اوقات کارشکنی می‌کنند آیا معرّفی این طور افراد به مقامات ذی صلاح مملکت از نظر شرعی إشکالی ندارد؟ رفت و آمد خانوادگی با آنان چه صورت دارد؟

ج - در صورتی که کارشکنی بکند بعد از إرشاد، معرّفی او إشکال ندارد.
استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۳، ص ۵۸ - سؤال ۱

اصولا اطاعت زن از شوهر خود تا چه حدودی هست؟ مثلا اگر مردی به زن خود هیچ گونه اجازۀ خروج از منزل را ندهد و از روی خودخواهی یا عدم اطّلاع از دین به زن خود أمر و نهی کند زن در این گونه موارد چه وظیفه‌ای دارد؟ و همچنین وظیفۀ زن در قبال شوهر ضد انقلاب خود چیست؟

ج - خروج زن از منزل در غیر موارد وجوب منوط به إذن شوهر است. و در غیر استمتاعات و امور مربوطۀ به آن واجب نیست دستورات شوهر را اطاعت کند. و اگر شوهر مرتکب خلافی می‌شود زن غیر از أمر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ای ندارد.
استفتائات ( امام خمینی ره ) ج ۳، ص ۱۴۸- سؤال ۱۰

اگر کسانی در مسجد غیبت می‌کنند به طوری که انسان در هر موضع بنشیند با غیبت مواجه می‌شود و امر به معروف هم تأثیر ندارد آیا رفتن به مسجد جایز می‌باشد؟

ج: به غیبت گوش ندهید و می‌توانید به مسجد بروید.

استفتائات (بهجت) ، ج ۲، ص ۸۵ - سؤال ۱۷۵۲

آیا ملاک معروف و منکر فقط واجبات و محرمات است یا معروف و منکر عقلی، اخلاقی و عرفی را نیز شامل می‌شود؟

ج: حد وجوب امر به معروف و نهی از منکر، در همان واجبات و محرمات است.
استفتائات (بهجت) ، ج ۳، ص ۱۳۹ - سؤال ۳۸۳۷

آیا در انجام امر به معروف و نهی از منکر قصد قربت شرط است ؟

ج: برای ترتب ثواب بر آن، قصد قربت شرط است.
استفتائات (بهجت)، ج ۳، ص ۱۳۹ - سؤال ۳۸۳۸.

آیا در امر به معروف و نهی از منکر، عدالت شرط است؟

ج. شرط نیست.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۰ - سؤال ۳۸۳۹.

آیا آمر به معروف باید عامل به معروف باشد؟

ج. شرط وجوب نیست، گرچه در صورت عامل بودن تأثیر آن بیشتر است.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۰- سؤال ۳۸۴۰

آیا امر به معروف و نهی از منکر در صورت یأس از تأثیر آن بازهم واجب است؟

ج. در صورت یأس، جواز بلکه رجحان امر به معروف و نهی از منکر در صورت عدم خوف ضرر، خالی از وجه نیست.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۰ - سؤال ۳۸۴۱

منظور از عدم مفسده در امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

ج. مفسده در اینجا عبارت است از ضرر جانی یا آبرویی و یا مالی قابل اعتنایی که در صورت وجود چنین مفسده‌ای امر به معروف و نهی از منکر بر انسان واجب نیست.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۰- سؤال ۳۸۴۲

با وجود مراکز فرهنگی و نظارتی متفاوت در جامعه، آیا می‌توان امر به معروف و نهی از منکر را از خود ساقط دانست؟

ج. با وجود شرایط آن، بر همگان لازم است.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۰- سؤال ۳۸۴۳

آیا کراهت قلبی از انجام منکرات، واجب است؟

ج. واجب است.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۱ - سؤال ۳۸۴۵

آیا اظهار زبانی امر به معروف و نهی از منکر، مراتبی دارد؟

ج. اگر انسان بدون گفتن، به هر وسیله دیگر ناراحتی قلبی خود را به معصیت‌کار نشان دهد و این کار موجب ترک معصیت شود، لازم نیست با زبان امر به معروف و نهی از منکر بنماید، البته اگر هیچ‌گونه اشکال شرعی دیگری در این کار نباشد و اگر چاره‌ای به جز اظهار زبانی نیست، باز باید درجات خفیف‌تر را در اظهار زبانی ملاحظه نماید.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۱ - سؤال ۳۸۴۶

اگر در امر به معروف و نهی از منکر حس کردیم طرف لج بازی می‌کند ولی باز احتمال تأثیر می‌دهیم، وظیفه چیست؟

ج. در صورت تحقق شرایط دیگر، امر به معروف و نهی از منکر واجب است.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۱ - سؤال ۳۸۴۷

آیا لازم است به کسانی که نمازشان را درست نمی‌خوانند، مدام تذکر داده شود؟

ج. تا حدّ اطمینان به عدم تأثیر لازم است؛ با وجود سایر شرایط.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۱ - سؤال ۳۸۴۸

آیا کم‌رویی و خجالت می‌تواند مجوز ترک بعضی از وظایف- مثل امر به معروف و نهی از منکر- باشد؟

ج. خیر.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۲ - سؤال ۳۸۴۹

آیا مرد می‌تواند به افراد نامحرم امر به معروف و نهی از منکر کند؟

ج. با رعایت مسائل شرعی می‌تواند.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۲- سؤال ۳۸۵۰

آیا جایز است اطفال را برای تمرین و عادت دادن به ترک معصیت و یا انجام دادن واجبات ادب کرد.

ج. جایز است، خصوصاً در مراحل آخر، که به انجام واجب و ترک معصیت نزدیک‌تر است که اگر تأدیب نشوند، در بعضی از موارد منجر به ترک واجبات و انجام گناهان از طرف آن‌ها می‌شود.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۲ - ۳۸۵۱

اگر انسان بداند یا شک داشته باشد در صورتی که بخواهد جلوگیری از معصیتی بنماید، منجر به ایجاد جرح یا قتل خواهد شد، وظیفه او چیست؟ و آیا با اجازه مجتهد جامع الشرائط می‌تواند این کار را انجام دهد؟

ج. بنابر اظهر بدون اجازه امام معصوم- علیه السّلام- یا کسی که از طرف آن حضرت مستقیماً نایب مخصوص او است، نباید این کار را بکند. و با اجازه مجتهد جامع الشرائط مورد تأمل است. اما اگر نمی‌داند این کار منجر به مجروح کردن یا قتل می‌شود ولی احتمال این را می‌دهد، بنابر احتیاط واجب باید مستقیماً از طرف امام معصوم- علیه السّلام- یا نایب مخصوص آن حضرت و یا از طرف مجتهد جامع الشرائط اجازه داشته باشد.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۲ - سؤال ۳۸۵۲

آیا کلیّه احکام دیه و قصاص در جریان وظیفه امر به معروف و نهی از منکر چه در مورد آمر و ناهی و چه در مورد طرف مقابل ثابت و جاری می‌باشد؟

ج. با تحقّق شرایط، آنجا که انجام وظیفه باشد، جاری نیست.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۳ - سؤال ۳۸۵۳

آیا تجسس از دختر و پسری که در اماکن عمومی با همدیگر هستند، در مورد محرمیّت و عدم محرمیّت آن دو جایز است؟

ج. در شرایط متعارف، جایز نیست.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۳ - سؤال ۳۸۵۴

گشت‌زنی و نظارت در اماکن عمومی، به عنوان مبارزه و برخورد با مفاسد اجتماعی برای بسیجیان یا غیر آن‌ها، چه حکمی دارد؟

ج. برای ردع از منکرات با وجود شرایط مانعی ندارد.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۳ - سؤال ۳۸۵۵

اگر کسی خواب باشد، لازم است او را برای نماز صبح بیدار کنیم؟

ج. سیره بر بیدار کردن است، اگر مانع خاصّی نیست.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۳ - ۳۸۵۶

اگر به فردی مظنون باشیم که آیا مرتکب عمل منکری می‌شود یا نه، آیا می‌توان به مکالمات تلفنی او گوش داد و یا برخی از صحبت‌های او را ضبط کرد؟

ج. خیر، نمی‌توان.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۳ - سؤال ۳۸۵۷

اگر نهی از منکر مستلزم نگاه به زن نامحرم باشد، آیا نظر کردن واجب می‌شود یا وجوب نهی از منکر در این مورد برداشته می‌شود؟

ج. بدون نظر غیر جایز به او، نهی از منکر کند. استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۴- سؤال ۳۸۵۸

برخی از منکرات در جامعه چنان شیوع یافته که پرداختن به نهی از منکر، تمام وقت انسان را می‌گیرد -مثل برخورد با بدحجابی یا...- در این مورد وظیفه چیست؟ و چه مقدار باید به این مسأله پرداخت؟

ج. با وجود شرایط به حدّ میسور، تا مزاحم با ترک اهمّ (مطلب مهم‌تر) نشود، لازم است.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۴ - سؤال ۳۸۵۹

اگر طلبه‌ای بداند در صورت امر به معروف و نهی از منکر به لباس روحانیت اهانت می‌شود، آیا این عمل بر او واجب است؟

ج. موارد آن مختلف است.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۴ - سؤال ۳۸۶۰

اگر انسان بداند چنان‌چه کسی را در جمعی امر به معروف و نهی از منکر نماید بر وی اثر می‌کند، آیا اگر این عمل منجر به کشف ستر او و بردن آبروی او شود، امر به معروف و نهی از منکر، چه حکمی دارد؟

ج. او را در خلوت تهدید کند که اگر خود را اصلاح نکند در جلوت (در میان جمع) خواهد گفت.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۴- سؤال ۳۸۶۱

اگر یک روحانی در جمعی که عمل حرامی انجام می‌شود، شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر را نبیند، اما سکوت او موجب بدگمانی مردم به وی گردد- چون انتظار برخورد از وی را دارند- تکلیف او چیست؟

ج. باید به گونه‌ای اظهار کند و نبودن شرایط، رافع وجوب است نه جواز آن.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۵- سؤال ۳۸۶۲

آیا نهی از منکر با منکری دیگر- مثل دروغ، تهدید و ارعاب یا...- جایز است؟

ج. اگر منکر دیگر بر وجه محرّم است، خیر، جایز نیست.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۵- سؤال ۳۸۶۳

اگر نهی از منکر مستلزم شکستن نوار موسیقی یا محو کتاب گمراه‌کننده یا تصرف در آنتن ماهواره و... باشد، این عمل چه حکمی دارد؟

ج. از بین بردن وسایل گناه با قدرت و عدم خوف ضرر و خطر، بر همه لازم است و مقصود، فقط از بین بردن امکان استفاده‌ی از آن در حرام است.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۵- سؤال ۳۸۶۴

اگر نهی از منکر مستلزم ورود به خانه یا ملک شخصی او یا تصرف در اموال و جستجوی منزل کسی باشد، آیا این عمل جایز است؟

ج. خیر، جایز نیست.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۵- سؤال ۳۸۶۵

اگر سوار وسیله نقلیه عمومی- مثل اتوبوس، تاکسی- شده و راننده نوار موسیقی گذاشت، وظیفه چیست؟ اگر پیاده شدن باعث حرج باشد آیا لازم است پیاده شویم؟و آیا می‌توان بدون تذکر به او، حواس خود را از شنیدن آن صدا پرت کنیم؟

ج. در موقع حرج باید استماع نکند (گوش ندهد) و سماع (به گوش خوردن صدا) اشکال ندارد.
استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۶- سؤال ۳۸۶۶

وظیفه مسلمین درباره‌ی منکرهایی که گاه در سطح مسئولین و یا در ادارات و سازمان‌های دولتی و غیر دولتی- مثل رشوه، پارتی‌بازی، و...- اتفاق می‌افتد چیست؟

ج. با تحقق شرایط امر به معروف و نهی از منکر با موارد دیگر فرق نمی‌کند.


استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۶- سؤال ۳۸۶۷

آیا می‌توان با فرقه‌هایی هم چون وهابیّت، بهائیّت و... معاشرت کرد تا در طولانی مدت آن‌ها را ارشاد نمود؟

ج. اگر احتمال تأثیرپذیری از آن‌ها نباشد، جایز است.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۶- سؤال ۳۸۶۸

اگر بدانیم کسی هم‌جنس بازی می‌کند، آیا موظفیم به خانواده‌اش بگوییم؟

ج. تا راه ارتداع (بازداشتن او از عمل زشت) در این منحصر نشده است، طرق دیگر انتخاب شود.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۶- سؤال ۳۸۶۹

آیا بر کسی که راه و روش امر به معروف و نهی از منکر را نمی‌داند، واجب است امر به معروف و نهی از منکر کند یا نه؟

ج. در حدّ متیقّن لازم باید امر به معروف و نهی از منکر کند، به نحوی که احتمال تجاوز از حدّ ندهد.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۶- سؤال ۳۸۷۰

کسی که خود مرتکب منکری می‌شود، آیا نهی از منکر از آن منکر بر این فرد واجب است؟

ج. بله، واجب است.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۷- سؤال ۳۸۷۱

اگر شوهر زنی در منزل بی‌بندوبار بوده و مرتکب گناهی شود، وظیفه زن در قبال او چیست؟ و آیا اگر امر به معروف و نهی از منکر زن به روابط زناشویی و خانوادگی آن‌ها تأثیر منفی بگذارد، بازهم این عمل بر او واجب است؟

ج. خیر، اگر موجب مفسده برای او است واجب نیست، ولی نباید در معصیت او را کمک کند.

استفتاءات (بهجت)، ج‌۳، ص: ۱۴۷- سؤال ۳۸۷۲

همسر من با ترانه و موسیقی میانه خوبی دارد، اگر بعد از امر به معروف و نهی از منکر، همسرم اصلاح نشد، می‌توانم با او برخورد جدی کنم؟

ج. اگر اطمینان به عدم تأثیر دارید و یا مفسده در بین است، خیر نمی‌توانید ولی خود شما، نباشد گوش کنید.

استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۳، ص: ۱۴۷- سؤال ۳۸۷۳

پدر و مادری که دچار منکر شده‌اند، چگونه می‌توان، آن‌ها را امر به معروف نهی از منکر کرد، اگر نصیحت تأثیر نکرد، آیا می‌توان به آن‌ها اخم یا تندی کرد؟

ج. اگر شرایط متوفّر نیست، خیر نمی‌توان.
استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۳، ص: ۱۴۷- سؤال ۳۸۷۴

اگر امر به معروف و نهی از منکر مستلزم قطع رحم و قطع رابطه با خویشاوندان باشد، کدام یک مقدم است؟

ج. با فرض انجام وظیفه، شما به طور کلی قطع رابطه نکنید هر چند آن‌ها هم قطع کنند.

استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۳، ص: ۱۴۸- سؤال ۳۸۷۶

اگر در صله رحم و دید و بازدید، محرم و نامحرم رعایت نمی‌شود و یا نوارهای مبتذل پخش می‌شود، وظیفه ما چیست؟

ج. باید آن‌ها را امر به معروف و نهی از منکر کرد و اگر تأثیر نکرد، باید آن مجالس را ترک نمود.

استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۳، ص: ۱۴۸ - سؤال ۳۸۷۷

وظیفه زن در قبال شوهری که ریش می‌تراشد و در مجالس عروسی شرکت می‌کند و طبق احکام شرع رفتار نمی‌کند، چیست؟

ج. اگر قدرت امر به معروف و نهی از منکر دارد، با وجود شرایط، از هر راه ممکن او را امر به معروف و نهی از منکر کند.

استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۴، ص: ۵۹- سؤال ۴۷۶۴

زنی در نماز سهل انگاری می‌کند و آن چه شوهر او را نصیحت یا امر به معروف یا تهدید به طلاق کرده، اثر نکرده است، آیا وظیفه دارد او را طلاق دهد یا با او بسازد؟

ج. اختیار طلاق به دست مرد است، ولی در مورد فرض مذکور، لزوم ندارد.


استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۴، ص: ۸۶- سؤال ۴۸۷۰

اگر مردی همسرش را به حجاب شرعی ملتزم نکند، آیا فاسق محسوب می‌شود؟

ج. اگر امر به معروف و نهی از منکر با شرایطش را انجام ندهد، فاسق محسوب می‌شود.

استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۴، ص: ۱۷۴- سؤال ۵۱۹۷

کمک مالی به کسی که نمی‌دانیم نماز می‌خواند یا خیر، چه حکمی دارد؟ اگر بدانیم نماز نمی‌خواند چطور؟

ج. اگر مسلمان باشند، برای ضروریات زندگی جایز است و امر به معروف آن‌ها هم لازم است.

استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۴، ص: ۲۲۲- سؤال ۵۴۰۵

معاشرت با غیر اهل خمس و قبول هدیه و خوردن غذای آنان چه حکمی دارد؟

ج. معاشرتی که همراه با امر به معروف باشد، مانعی ندارد و در استفاده از اموالشان به مسأله‌ی ۱۴۰۸ رساله رجوع شود.

استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۴، ص: ۲۲۲- سؤال ۵۴۰۶

اگر در اثر امر به معروف و نهی از منکر، ضرر جانی و مالی به شخص وارد شد، آیا آمر و ناهی که ضرر را وارد کرده ضامن است؟

ج. چنان‌چه بدون اذن بوده و مراعات مراتب نهی از منکر نشده، ضامن است.(جهت اطلاع بیشتر به مسأله ۱۶۱۰ و ۱۶۱۱ رساله مراجعه شود.)
استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۴، ص: ۳۲۷- سؤال ۵۶۹۹

در خانواده‌ای که یک یا چند نفر از اعضای آن موسیقی گوش می‌کنند و بقیه با اجبار و قهراً صدای موسیقی به گوش آن‌ها می‌خورد و امر به معروف و نهی از منکر آن‌ها فایده‌ای ندارد، چه حکمی دارد و گناه گوش کردن این نوارها بالاخص در ماه محرم و صفر و رمضان به عهده کیست؟

ج. به گوش خوردن موسیقی، همانند شنیدن آن حرام نیست و گناه عمل حرام اعم از شنیدن موسیقی و... در ماه‌های حرام مضاعف است.
استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۴، ص: ۵۲۱- سؤال ۶۳۱۹

آیا اقتدا به امام جماعتی که قادر بر امر به معروف و نهی از منکر است، ولی این کار را نمی‌کند، جایز است؟

ج. اگر با وجود تمام شرایط وجوب، آن را ترک می‌کند از عدالت ساقط می‌شود و علم به این مطلب لازم است.

استفتاءات (بهجت)؛ ج‌۲، ص: ۲۷۹ - سؤال ۲۵۵۹

اگر امر به معروف و نهی از منکر مستلزم بی‌آبرویی کسی که واجب را ترک کرده و یا فعل حرام را به جا آورده باشد، و موجب کاسته شدن احترام او در برابر مردم گردد، چه حکمی دارد؟

ج: اگر در امر به معروف و نهی از منکر، شرایط و آداب آن رعایت شود و از حدود آن تجاوز نشود، اشکال ندارد.


احکام امر به معروف و نهی از منکر در اجوبه الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای

بنا بر اینکه وظیفه مردم در امر به معروف و نهی از منکر در نظام جمهوری اسلامی، اکتفا به امر به معروف و نهی از منکر زبانی است و مراتب دیگر آن بر عهده مسئولین است، آیا این نظریه، حکم از طرف دولت است یا فتوا؟

ج: فتوای فقهی است.
استفتائات آیت الله خامنه‌ای

آیا در مواردی که راه جلوگیری از وقوع منکر منحصر به ایجاد مانع بین فعل حرام و فاعل آن، و آن هم متوقف بر کتک زدن وی یا زندانی کردن و سخت گرفتن بر او و یا تصرّف در اموال وی هرچند با تلف کردن آن باشد، می‌توان بدون کسب اجازه از حاکم، اقدام به آن از باب نهی از منکر نمود؟

ج: این موضوع حالات و موارد مختلفی دارد، به‌طور کلی مراتب امر به معروف و نهی از منکر، اگر متوقف بر تصرّف در نفس یا مال کسی که فعل حرام را بجا آورده نباشد، احتیاج به کسب اجازه از کسی ندارد، بلکه این مقدار بر همه مکلّفین واجب است. ولی مواردی که امر به معروف و نهی از منکر متوقف بر چیزی بیشتر از امر و نهی زبانی باشد، اگر در سرزمینی باشد که دارای نظام و حکومت اسلامی است و به این فریضه اسلامی اهمیت داده می‌شود، احتیاج به اذن حاکم و مسئولین ذیربط و پلیس محلی و دادگاه‌های صالح دارد.
استفتائات آیت الله خامنه‌ای

اگر نهی از منکر در امور بسیار مهم مانند حفظ نفس محترمه، متوقف بر کتک زدنی که منجر به زخمی شدن مهاجم و احیاناً قتل او باشد، آیا در این موارد هم اذن حاکم شرط است؟

پاسخ به زودی بارگذاری خواهد شد.

کسی که می‌خواهد شخصی را امر به معروف و نهی از منکر نماید، آیا باید قدرت بر آن را داشته باشد؟ در چه زمانی امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب می‌شود؟

ج: آمر به معروف و نهی کننده از منکر باید عالم به معروف و منکر باشد، و همچنین بداند که فاعل منکر عمداً و بدون عذر شرعی مرتکب آن می‌شود، و زمانی اقدام به امر ونهی واجب می‌شود که احتمال تأثیر امر به معروف و نهی از منکر در مورد آن شخص داده شود، و ضرری برای خود او نداشته باشد، و در این مورد باید تناسب بین ضرر احتمالی و اهمیت معروفی را که به آن امر می‌نماید یا منکری که از آن نهی می‌کند، ملاحظه نماید. در غیر این صورت، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست.

استفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۵۷

اگر یکی از اقوام انسان مبادرت به ارتکاب معصیت کند و نسبت به آن لاابالی باشد، تکلیف ما نسبت به رابطه با او چیست؟

ج: اگر احتمال بدهید که ترک معاشرت با او موقتا موجب خودداری او از ارتکاب معصیت می‌شود، به عنوان امر به معروف و نهی از منکر واجب است، و در غیر این صورت، قطع رحم جایز نیست.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۵۸

آیا ترک امر به معروف و نهی از منکر بر اثر ترس از اخراج از کار، جایز است؟ مثلاً با اینکه می‌بیند مسئول یکی از مراکز آموزشی که با طبقه جوان در دانشگاه ارتباط دارد، مرتکب اعمال خلاف شرع می‌شود و یا زمینه ارتکاب گناه در آن مکان را فراهم می‌آورد. اگر او را نهی از منکر نماید ترس آن دارد که از طرف مسئول مقدمات اخراج او از کار فراهم شود.

ج: به‌طور کلی اگر خوف دارد که در صورت اقدام به امر به معروف و نهی از منکر ضرر قابل توجهی متوجه خود او شود، انجام آن واجب نیست.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۵۹

اگر در بعضی از محیطهای دانشگاهی معروف ترک شود و معصیت رواج پیدا کند و شرایط امر به معروف و نهی از منکر هم وجود داشته باشد و امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر شخصی مجرّد باشد که هنوز ازدواج نکرده است آیا به خاطر مجرّد بودن، امر به معروف و نهی از منکر از او ساقط می‌شود یا خیر؟

ج: اگر موضوع و شرایط امر به معروف و نهی از منکر محقق باشد، تکلیف شرعی و وظیفه واجب اجتماعی و انسانی همه مکلفین است، و حالت‌های مختلف مکلّف مانند مجرّد یا متأهل بودن در آن تاثیر ندارد، و به صرف اینکه مکلّف مجرد است، تکلیف از او ساقط نمی‌شود.
اجوبۀ الاستفتائات آیت اللا خامنه‌ای - سؤال ۱۰۶۰

اگر شخصی دارای نفوذ و موقعیت اجتماعی خاصی باشد که اگر بخواهد می‌تواند بر معترضین به خود ضرر وارد سازد، و شواهدی هم دلالت کند

ج: اگر ترس از ضرر منشأ عقلایی داشته باشد، مبادرت به امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست، بلکه تکلیف از شما ساقط می‌شود. ولی سزاوار نیست کسی به مجرد ملاحظه مقام کسی که واجب را ترک کرده و یا مرتکب فعل حرام شده و یا به مجرد احتمال وارد شدن ضرر کمی از طرف او، تذکر و موعظه به برادر مؤمن خود را ترک کند.
استفتائات آیت الله خامنه‌ای- سؤال ۱۰۶۱

گاهی در اثنای امر به معروف و نهی از منکر مواردی پیش می‌آید که شخص گناهگار بر اثر عدم آگاهی از واجبات و احکام اسلامی ، با نهی از منکر، نسبت به اسلام بدبین می‌شود، و اگر هم او را به حال خود رها کنیم، زمینه فساد و ارتکاب گناه توسط دیگران را فراهم می‌کند، تکلیف ما در این موارد چیست؟

ج: امر به معروف و نهی از منکر با رعایت شرایط آن یک تکلیف شرعی عمومی برای حفظ احکام اسلام و سلامت جامعه است، و مجرّد توهم اینکه موجب بدبینی فاعل منکر یا بعضی از مردم نسبت به اسلام می‌گردد، باعث نمی‌شود که این وظیفه بسیار مهم ترک شود.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۶۲

اگر مأمورانی که از طرف دولت وظیفه جلوگیری از فساد را بر عهده دارند، در انجام وظیفه خود کوتاهی کنند، آیا خود مردم می‌توانند اقدام به این کار کنند؟

ج: دخالت اشخاص دیگر در اموری که از وظائف نیروهای امنیتی و قضایی محسوب می‌شود، جایز نیست، ولی مبادرت مردم به امر به معروف و نهی از منکر با رعایت حدود و شرایط آن، اشکال ندارد.

اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۶۳

آیا وظیفه افراد در امر به معروف و نهی از منکر این است که فقط به امر به معروف و نهی از منکر زبانی اکتفا کنند؟

ج: با توجه به اینکه در زمان حاکمیت و اقتدار حکومت اسلامی می‌توان مراتب دیگر امر به معروف و نهی از منکر را که بعد از مرحله امر و نهی زبانی هستند، به نیروهای امنیتی داخلی (پلیس) و قوه قضائیه واگذار کرد، به‌خصوص در مواردی که برای جلوگیری از ارتکاب معصیت چاره‌ای جز اعمال قدرت از طریق تصرّف در اموال کسی که فعل حرام انجام می‌دهد یا تعزیر و حبس او و مانند آن نیست، در چنین زمانی با حاکمیت و اقتدار چنین حکومت اسلامی، واجب است مکلفین در امر به معروف و نهی از منکر به امر و نهی زبانی اکتفا کنند، و در صورت نیاز به توسل به زور، موضوع را به مسئولین ذیربط در نیروی انتظامی و قوه قضائیه ارجاع دهند و این منافاتی با فتاوای امام راحل(قدّس‌سرّه) در این رابطه ندارد. ولی در زمان و مکانی که حاکمیت و اقتدار با حکومت اسلامی نیست، بر مکلفین واجب است که در صورت وجود شرایط، جمیع مراتب امر به معروف و نهی از منکر را با رعایت ترتیب آنها تا تحقق غرض انجام دهند.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۶۴

بعضی از رانندگان از نوارهای موسیقی غنا و حرام استفاده می‌کنند و علی‌رغم نصیحت‌ها و راهنمایی‌ها آن را خاموش نمییکنند ، خواهشمندیم نحوه برخورد مناسب با این موارد و این افراد را بیان فرمایید، آیا برخورد شدید با آنان جایز است یا خیر؟

ج: با تحقق شرایط نهی از منکر، بر شما بیشتر از نهی زبانی از منکر واجب نیست، و در صورتی که مؤثر واقع نشود، واجب است که از گوش‌دادن به غنا و موسیقی حرام اجتناب کنید، و اگر به‌طور غیر ارادی صدای موسیقی حرام و غنا به گوش شما برسد، چیزی بر شما نیست.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۶۵

من در یکی از بیمارستانها به کار مقدس پرستاری مشغولم، گاهی در بعضی از قسمت‌های محل کارم ملاحظه می‌کنم که تعدادی از بیماران به نوارهای موسیقی مبتذل و حرام گوش می‌دهند

ج: محو محتویات باطل برای جلوگیری از استفاده حرام از نوار، جایز است، ولی این کار منوط به اجازه مالک یا حاکم شرع است.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۶۶

از بعضی از منازل صدای موسیقی شنیده می‌شود که معلوم نیست جایز است یا خیر، و گاهی صدای آن بلند است به‌طوری که باعث اذیت و آزار مؤمنین می‌شود، وظیفه ما در برابر آن چیست؟

ج: تعرض به داخل خانه‌های مردم جایز نیست، و امر به معروف و نهی از منکر متوقف بر تشخیص موضوع و تحقق شرایط آن است.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۶۷

امر و نهی زنانی که حجاب کامل ندارند، چه حکمی دارد، و در صورتی که انسان هنگام نهی زبانی از تحریک شهوت خود بترسد، چه حکمی دارد؟

ج: نهی از منکر متوقف بر نگاه با ریبه به زن نامحرم نیست، و بر هر مکلفی واجب است که از حرام اجتناب کند، به‌خصوص زمانی که مبادرت به انجام فریضه نهی از منکر می‌کند.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای- سؤال ۱۰۶۸

وظیفه فرزند در برابر پدر و مادر و یا زن در برابر شوهرش، اگر خمس یا زکات اموال را نپردازند، چیست؟

ج: بر آنان واجب است که هنگام مشاهده ترک معروف یا انجام حرام توسط پدر و مادر یا شوهر، به امر به معروف و نهی از منکر در صورت تحقق شرایط آن مبادرت کنند، ولی تصرّف در اموال آنان اشکال ندارد، مگر آنکه یقین به وجود خمس یا زکات در خصوص مالی که مصرف می‌کنند، داشته باشند، که در این صورت واجب است که از ولیّ امر خمس و زکات نسبت به آن مقدار اجازه بگیرند.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۶۹

روش مناسبی که بهتر است فرزند در برابر پدر و مادری که بر اثر عدم اعتقاد کامل به تکالیف دینی، به آنها اهمیت نمی‌دهند، اتخاذ نماید، کدام است؟

ج: واجب است که با زبان نرم و مراعات احترام ایشان به عنوان پدر و مادر، آنان را امر به معروف و نهی از منکر کند.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۷۰

برادر من مسائل شرعی و اخلاقی را رعایت نمی‌کند و تاکنون نصیحت در او تأثیری نداشته است، وظیفه من هنگام مشاهده رفتارهای او چیست؟

ج: واجب است از اعمال خلاف شرع وی اظهار تنفر کنید و او را به هر روش برادرانه‌ای که مفید و مؤثر می‌دانید، موعظه کنید، ولی قطع رحم، جایز نیست.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۷۱

رابطه با اشخاصی که در گذشته مرتکب اعمال حرامی مانند شرب خمر شده‌اند، چگونه باید باشد؟

ج: معیار وضعیت فعلی اشخاص است، اگر از آنچه انجام داده‌اند، توبه کرده باشند، معاشرت با آنان مانند معاشرت با سایر مؤمنین است. ولی کسی که در حال حاضر هم مرتکب حرام می‌شود، باید او را از طریق نهی از منکر از آن کار منع کرد، و اگر از انجام فعل حرام اجتناب نمی‌کند مگر با دوری جستن از او، قطع رابطه و ترک معاشرت با وی از باب نهی از منکر واجب می‌شود.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۷۲

با توجه به هجوم مستمر فرهنگ غربی که در تضاد با اخلاق اسلامی است، و رواج بعضی از عادتهای غیراسلامی ، مثل به گردن آویختن صلیب طلایی توسط بعضی از مردان، و یا استفاده بعضی از زنان از مانتو با رنگ‌های زننده، و یا استفاده بعضی از مردان و زنان، از زیورآلات و عینک‌های تیره و ساعت‌هایی که جلب نظر می‌کند و استفاده از آنها نزد عرف مردم قبیح است، و عده‌ای از آنها حتی بعد از امر به معروف و نهی از منکر هم اصرار بر کار خود دارند، امیدواریم حضرتعالی روشی را که باید در برابر این افراد در پیش گرفت، بیان فرمایید.

ج: پوشیدن طلا یا آویختن آن به گردن بر مردان مطلقاً حرام است، و پوشیدن لباسهایی که از نظر دوخت یا رنگ یا غیر آن تقلید و ترویج فرهنگ مهاجمِ غیر مسلمانان در نظر عرف محسوب می‌شود، جایز نیست. همچنین استفاده از زیورآلاتی که استعمال آن تقلید از فرهنگ تهاجمی دشمنان اسلام و مسلمین محسوب شود، جایز نیست، و بر دیگران واجب است که در برابر اینگونه مظاهر فرهنگی تقلیدی از بیگانگان مبادرت به نهی از منکر زبانی کنند.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۷۳

گاهی مشاهده می‌کنیم که دانشجوی دانشگاهی و یا کارمندی مرتکب فعل حرام می‌شود، حتی بعد از تذکرات و راهنمایی‌های مکرر هم از کار خود دست برنمی‌دارد، بلکه بر انجام کارهای زشت که باعث ایجاد جو فاسد در دانشگاه است، اصرار می‌ورزد، نظر شریف جنابعالی درباره اِعمال بعضی از مجازاتهای اداری مؤثر مثل ثبت در پرونده آنها چیست؟

ج: با مراعات نظام داخلی دانشگاه اشکال ندارد، و بر جوانان عزیز لازم است که مسأله امر به معروف و نهی از منکر را جدی گرفته و شرایط و احکام شرعی آن را به دقت بیاموزند و این اصل را عام و فراگیر نموده و روش‌های اخلاقی و مؤثر را برای تشویق فعل معروف و جلوگیری از ارتکاب محرمات به کار بگیرند، و از استفاده از آن برای اغراض شخصی باید خودداری نمایند و بدانند که این راه بهترین و مؤثرترین روش برای ترویج کار خیر و جلوگیری از شرّ است. خداوند شما را به آنچه رضای او در آن است، موفق بدارد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۷۴

آیا جواب ندادن به سلام کسی که فعل حرام انجام می‌دهد، برای تنبیه او جایز است؟

ج: جوابِ سلامِ مسلمان شرعاً واجب است، ولی اگر بر خودداری از جواب سلام به قصد نهی از منکر، عرفاً نهی و منع از منکر صدق کند، جایز است.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای- سؤال ۱۰۷۵

اگر برای مسئولین به‌طور قطعی ثابت شود که بعضی از کارمندان ادارات در خواندن نماز کوتاهی کرده و یا اصلاً نماز نمی‌خوانند و نصیحت و راهنمایی هم تأثیری نداشته باشد، در برابر اینگونه افراد چه وظیفه‌ای دارند؟

ج: در عین حال واجب است که از تأثیر مداومت بر امر به معروف و نهی از منکر با رعایت شرایط آن غفلت نکنند، در صورت ناامیدی از تأثیر امر به معروف نسبت به آنان، اگر بر حسب مقررات قانونی محروم ساختن اینگونه افراد از مزایای شغلی مجاز باشد، باید در مورد آنان اجرا شود و به آنان تذکر هم داده شود که این محرومیت بر اثر سستی و کوتاهی‌شان در انجام این فریضه الهی اتخاذ شده است.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای- سؤال ۱۰۷۶

خواهرم مدتی است با مردی ازدواج کرده که نماز نمی‌خواند و چون همیشه در جمع ما حضور دارد، مجبور به صحبت و معاشرت با وی هستم و گاهی بنا به درخواست خودش او را در بعضی از کارها کمک می‌کنم، سؤال من این است که آیا شرعاً برای من سخن گفتن با وی و معاشرت و یاری کردن او جایز است؟ و نسبت به او چه تکلیفی دارم؟

ج: بر شما به جز مداومت بر امر او به معروف و نهی وی از منکر، در صورت تحقق شرایط آن، چیزی واجب نیست، و معاشرت و یاری کردن او اگر سبب تشویق بیشتر او بر ترک نماز نباشد، اشکال ندارد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۷۷

اگر رفت و آمد و معاشرت علمای اعلام با ظالمین و سلاطین جور باعث کاهش ظلم‌شان شود، آیا جایز است یا خیر؟

ج: اگر برای عالم در این موارد ثابت شود که ارتباط او با ظالم منجر به منع ظلم او می‌شود و در نهی وی از منکر مؤثر است و یا مسأله مهمی مستلزم اهتمام و پیگیری آن نزد ظالم باشد، اشکال ندارد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۷۸

چند سالی است که ازدواج کرده‌ام و به مسائل شرعی و امور دینی اهمیت فراوانی می‌دهم و مقلد امام راحل(قدّس‌سرّه) هستم ولی متأسفانه همسرم به مسائل دینی اهمیت چندانی نمی‌دهد، گاهی بعد از مشاجره لفظی، یک بار نماز می‌خواند، ولی باز دوباره ترک می‌کند و این رفتار او مرا بسیار رنج می‌دهد، وظیفه من در برابر او چیست؟

ج: وظیفه شما فراهم نمودن زمینه اصلاح او به هر وسیله ممکن است، و باید از هرگونه خشونت که حاکی از بداخلاقی و ناسازگاری شما باشد، خودداری کنید، و اطمینان داشته باشید که شرکت در مجالس دینی و رفت و آمد با خانواده‌های متدیّن تأثیر بسیار زیادی در اصلاح او دارد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۷۹

اگر مرد مسلمانی با استناد به قرائنی اطلاع پیدا کند که همسرش با اینکه چندین فرزند دارد، به‌طور پنهانی مرتکب اعمال خلاف عفت می‌شود ولی دلیل شرعی برای اثبات آن مثل شاهدی که حاضر به شهادت دادن باشد، در اختیار ندارد. با توجه به اینکه فرزندان او تحت تربیت چنین زنی هستند، رفتار وی با او چگونه باید باشد؟ در صورت شناسایی فرد یا افرادی که مرتکب این عمل شنیع و مخالف احکام الهی شده‌اند، با توجه به اینکه ادلّه قابل ارائه به دادگاه شرعی بر علیه شان وجود ندارد، چگونه باید با آنان برخورد کرد؟

ج: واجب است از سوء ظن و استناد به قرائن و شواهد ظنی اجتناب شود، و در صورت احراز ارتکاب فعلی که شرعاً حرام است، جلوگیری از آن از طریق تذکر و نصیحت و نهی از منکر واجب است، و اگر نهی از منکر مؤثر نباشد، در صورت وجود دلائل اثبات کننده، می‌توان به مراجع قضایی مراجعه کرد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۸۰

آیا دختر می‌تواند پسر جوانی را راهنمایی کرده و با رعایت موازین اسلامی به او در درس و غیر آن کمک کند؟

ج: در فرض سؤال اشکال ندارد، ولی باید از فریب و وسوسه‌های شیطانی جداً پرهیز شود، و احکام شرع در این رابطه مانند خلوت نکردن با اجنبی مراعات گردد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۸۱

اگر کارکنان ادارات و مؤسسات در محل کار خود ارتکاب تخلفات اداری و شرعی را توسط مسئولین مافوق مشاهده کنند چه وظیفه‌ای دارند؟ اگر کارمندی خوف داشته باشد که در صورت مبادرت به نهی از منکر ضرری از طرف مسئولین بالاتر متوجه او شود، آیا تکلیف از او ساقط می‌شود؟

ج: اگر شرایط امر به معروف و نهی از منکر وجود داشته باشد، باید امر به معروف و نهی از منکر کنند، در غیر این صورت تکلیفی در آن مورد ندارند. همچنین با وجود خوف از ضرر قابل توجه هم تکلیف از آنان ساقط می‌شود، این حکم در مواردی است که حکومت اسلامی حاکم نباشد. ولی با وجود حکومت اسلامی که اهتمام به اجرای این فریضه الهی دارد، بر کسی که قادر بر امر به معروف و نهی از منکر نیست، واجب است که نهادهای مربوطه را که از طرف حکومت برای این کار اختصاص یافته‌اند، مطلع نماید و تا کنده شدن ریشه‌های فاسد که فسادآور هم هستند، موضوع را پیگیری کند.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای- سؤال ۱۰۸۲

اگر در یکی از اداره‌های دولتی اختلاس از بیت المال صورت بگیرد و این اختلاس استمرار داشته باشد و شخصی این توانایی را در خود ببیند که اگر مسئولیت آن اداره را بر عهده بگیرد، می‌تواند این وضع را اصلاح کند، و این کار هم فقط از طریق دادن رشوه به یکی از کسانی که مسئول آن هستند، امکان پذیر است، آیا دادن رشوه برای جلوگیری از اختلاس در بیت المال، که در حقیقت دفع افسد به فاسد است، جایز است یا خیر؟

ج: وظیفه اشخاصی که از تخلفات قانونی مطلع می‌شوند، نهی از منکر با رعایت شرایط و ضوابط شرعی آن است، و توسل به رشوه و راه‌های غیرقانونی برای هر عملی هرچند به منظور جلوگیری از فساد، جایز نیست. البته، با فرض وقوع چنین عملِ خلافِ شرع و قانون در کشوری که نظام اسلامی بر آن حاکم است، وظیفه مردم به مجرد عجز شخصی از امر به معروف و نهی از منکر ساقط نمی‌شود، بلکه واجب است که به نهادهای مربوط اطلاع داده و موضوع را پیگیری نمایند.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۸۳

آیا منکرات امور نسبی هستند تا با مقایسه محیط دانشگاه مثلاً با محیطهای بدتر از آن، نهی از منکر نسبت به بعضی از منکرات ترک شود و جلوی آن به دلیل اینکه نسبت به سایر منکرات حرام و منکر محسوب نمی‌شود، گرفته نشود؟

ج: منکرات از این جهت که منکر هستند، فرقی بین آنها نیست، ولی در عین حال ممکن است که بعضی از آنها در مقایسه با منکرات دیگر دارای حرمت شدیدتری باشد. به هرحال نهی از منکر برای کسی که شرایط آن را احراز کرده، یک وظیفه شرعی است و ترک آن جایز نیست، و در این حکم بین منکرات و محیطهای دانشگاهی و غیر دانشگاهی تفاوتی وجود ندارد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۸۴

مشروبات الکلی که در حوزه‌های مأموریتی متخصصینِ بیگانه که گاهی در بعضی از مؤسسات کشور اسلامی کار می‌کنند یافت می‌شود و آن را در منازل یا محل اختصاصی سکونت خود تناول می‌کنند، و همچنین آماده کردن گوشت خوک و خوردن آن توسط آنان چه حکمی دارد؟ و ارتکاب اعمال منافی عفت و ارزشهای حاکم بر مردم، توسط آنان دارای چه حکمی است؟ مسئولین کارخانه‌ها و اشخاصی که با آنان در ارتباط هستند، چه تکلیفی دارند؟ بعد از اعلام به مسئولین کارخانه‌ها و نهادهای مربوطه در آن استان، اگر هیچ گونه اقدامی انجام ندهند، تکلیف چیست؟

ج: بر مسئولین مربوطه واجب است که به آنان دستور دهند که از تظاهر به اموری مثل شرابخواری، خوردن گوشت‌های حرام خودداری کنند و آنان را از خوردن علنی آنها منع نمایند. ولی اموری که با عفت عمومی منافات دارد، به هیچ وجه نباید به آنان اجازه انجام آن داده شود. به هر حال، از طرف مسئولین مربوطه باید تدابیر مناسبی در این باره اتخاذ شود.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۸۵

بعضی از برادران برای امر به معروف و نهی از منکر و نصیحت و ارشاد به مکانهایی می‌روند که ممکن است زنان بی حجاب در آنجا حضور داشته باشند، آیا از آنجا که برای امر به معروف به آنجا رفته‌اند، نگاه کردن به زنهای بی حجاب برای آنان جایز است؟

ج: نگاهِ اول اگر بدون قصد باشد، اشکال ندارد، ولی نگاه عمدی به غیر از صورت و دست‌ها تا مچ جایز نیست، هرچند به قصد امر به معروف باشد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۸۶

وظیفه جوانان مؤمن در دانشگاه‌های مختلط در برابر مفاسدی که در بعضی از آن مکانها مشاهده می‌کنند، چیست؟

ج: بر آنان واجب است که ضمن دوری جستن از ابتلا به مفاسد، در صورت تمکن و تحقق شرایط امر به معروف و نهی از منکر مبادرت به انجام این فریضه کنند.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۰۸۷

اگر یکی از طلاب علوم دینی قصد داشته باشد تبلیغ را شغل خود قرار دهد، آیا با این فرض می‌تواند در سفر نماز خود را تمام بخواند و روزه هم بگیرد؟

ج: اگر عرفاً تبلیغ و ارشاد یا امر به معروف و نهی از منکر شغل و کار او محسوب شود، در سفر برای انجام آن کارها حکم مسافری را دارد که به خاطر شغل و کارش سفر می‌کند، و اگر زمانی برای کاری غیر از ارشاد و تبلیغ مسافرت کرد، در آن سفر مانند سایر مسافران نمازش شکسته است و روزه او صحیح نیست.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۶۵۴

شرکت در جشن‌هایی که زنان و مردان در آن‌ها مبادرت به رقص و نواختن موسیقی به طور جداگانه می‌کنند چه حکمی دارد؟ ۱. شرکت در جشن‌هایی که زنان و مردان در آن‌ها مبادرت به رقص و نواختن موسیقی به طور جداگانه می‌کنند چه حکمی دارد؟ ۲. آیا شرکت در عروسی‌هایی که در آن‌ها مبادرت به رقص و نواختن موسیقی می‌شود، جایز است؟ ۳. آیا نهی از منکر در مجالسی که در آن‌ها رقص انجام می‌شود، در صورتی که امر به معروف ونهی از منکر در شرکت کنندگان تأثیری نداشته باشد، واجب است؟

ج. شرکت در مجلس معصیت اگر مستلزم ارتکاب حرام مانند گوش دادن به موسیقی لهوی مناسب با مجالس لهو و گناه باشد و یا مفسده‌ای بر آن مترتّب شود یا حضور در آن تأیید گناه محسوب شود، جایز نیست و امّا تکلیف امر به معروف و نهی از منکر با عدم احتمال تأثیر ساقط است.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۴۲۷

اگر مرد نامحرمی وارد جشن عروسی شود و در آنجا زن بدون حجابی حضور داشته باشد و مرد بداند که نهی از منکر در او تأثیری ندارد، آیا واجب است مجلس را ترک کند؟

ج: اگر خروج از مجلس معصیت به عنوان اعتراض مصداق نهی از منکر باشد، واجب است.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۴۲۸

آیا جایز است دانشجویان یکی از مراکز آموزشی گزارش‌هایی از منکراتی را که مشاهده می‌کنند به مسئولین فرهنگی ارائه دهند تا از ارتکاب آنها جلوگیری شود؟

ج: اگر گزارشها راجع به امور علنی باشد و عنوان تجسّس و غیبت بر آنها صدق نکند، اشکال ندارد و بلکه در صورتی که جزء مقدمات نهی از منکر باشد واجب است.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۳۹۰

آیا تجسّس در امور شخصی و غیر شخصی مؤمنین به دلیل امر به معروف و نهی از منکر، در صورتی که از آنان ارتکاب حرام یا ترک معروف مشاهده شود، جایز است؟ اشخاصی که برای کشف تخلفات مردم تجسّس می‌کنند با اینکه مکلف به این کار نیستند، چه حکمی دارند؟

ج: مبادرت به امر بررسی و تحقیق قانونی نسبت به کار اداری کارمندان و غیر آنان توّسط مأموران رسمی تفحّص و تحقیق در چارچوب ضوابط و مقرّرات قانونی اشکال ندارد ولی تجسس در کار دیگران و یا تحقیق دراعمال و رفتار کارمندان برای کشف اسرار آنان در خارج از حدود و ضوابط قانونی برای آن مأموران هم جایز نیست.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۳۹۳

آیا سخن گفتن از اسرار شخصی و امور خصوصی و سرّی در برابر مردم جایز است؟

ج: کشف و بیان امور خصوصی و شخصی در برابر دیگران اگر به نحوی مربوط به افراد دیگر هم باشد و یا موجب ترتّب مفسده شود جایز نیست.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۳۹۴

جوانان مؤمن تصمیم گرفته‌اند که به منظور امر به معروف، هفته‌ای یک یا دو روز نماز را در پارک‌ها اقامه کنند

ج: نماز خواندن در پارک ‌های فعلی و غیر آن اشکال ندارد و به صرف احتمال غصب توجهی نمی شود.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۳۸۰

زن شوهرداری در عروسی‌ها بدون اطلاع شوهرش در برابر بیگانگان می‌رقصد و این عمل را چندین بار تکرار کرده و امر به معروف و نهی از منکر شوهرش در او اثر نمی‌کند، تکلیف چیست؟

ج. رقص زن در برابر بیگانگان مطلقاً حرام است و خارج شدن از منزل بدون اجازه شوهر هم فی نفسه حرام است و موجب نشوز و محرومیت از استحقاق نفقه نیز می‌گردد.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۱۷۴

مخالفت با قوانین و مقررات راهنمایی و رانندگی و به طور کلی همه قوانین دولتی چه حکمی دارد؟ و آیا موارد ترک عمل به قوانین از موارد امر به معروف و نهی از منکر محسوب می‌شوند؟

ج: مخالفت با قوانین و مقررات و دستورات دولت اسلامی که به طور مستقیم توسط مجلس شورای اسلامی وضع شده و مورد تأیید شورای نگهبان قرار گرفته‌اند و یا با استناد به اجازه قانونی نهادهای مربوطه وضع شده‌اند، برای هیچکس جایز نیست و در صورت تحقّق مخالفت توسط فردی در این خصوص، بر دیگران تذکر و راهنمایی و نهی از منکر لازم است (البته با وجود شرایط نهی از منکر).
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۱۹۸۷

آیا اقتدا به امام جماعتی که می‌تواند امر به معروف و نهی از منکر کند، ولی انجام نمی‌دهد، جایز است؟

ج: مجرد ترک امر به معروف و نهی از منکر که ممکن است بر اثر عذر مقبولی نزد مکلّف باشد، به عدالت ضرر نمی‌زند و مانع اقتدا به او نیست.
اجوبۀ الاستفتائات آیت الله خامنه‌ای - سؤال ۵۶۱

آیا امر به معروف و نهی از منکر وظیفه حکومت اسلامی است یا آحاد مردم ؟

جواب: امر به معروف و نهی از منکر در صورت اجتماع شرایط وظیفه هر فرد مسلمان به حد خودش می‌باشد.
کتاب استفتائات سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی، سؤال ۸۲۶

اگر بستگان انسان یا دیگران به شیوه غیرصحیح وضو می‌گیرند آیا از باب امر به معروف و نهی از منکر واجب است به آنها یادآوری کنیم تا صحیح وضو بگیرند؟

جواب: اطلاع دادن عمل بسیار خوب و مستحب است ولی واجب نیست، مگر آن که بگوییم از باب ارشاد جاهل لازم است.
کتاب استفتائات سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی، سؤال ۸۲۷

اگر بفهمیم شخصی که به مسجد می‌آید برای هدف نامشروع خود به مسجد می‌آید وظیفه امام جماعت و شخص نمازگزار چیست ؟

جواب: امام جماعت و مأمومین در این خصوص وظیفه‌ای ندارند مگر آن که ببینند که از او عمل نا مشروع در مسجد صادر شده باشد که نهی از منکر واجب می‌شود با رعایت شروط آن، ولی متولی می‌تواند در صورتی که تولیت مطلق داشته باشد از ورود آن شخص به مسجد ممانعت کند به شرط آنکه با مصلحت مسجد منافات داشته باشد.
کتاب استفتائات سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی، سؤال ۸۲۸

شرکت در محافل عروسی که نوار موسیقی گذاشته می‌شود چه حکمی دارد ؟

جواب: در صورتی که بتواند نهی کند باید به هر صورت ممکن ولو با خروج خود از مجلس نهی کند و علی ایّ حال باید خارج شود، و اگر نتواند و از شرکت نکردن ضرر مهمی می‌بیند و یا حرجی باشد، می‌تواند به اندازه ضرورت بماند.
کتاب استفتائات سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی، سؤال ۱۶۱۲

کدامیک از موارد زیر که در مجالس عروسی انجام می‌شود حرام و کدام حرام نمی‌باشد؟ رقص زن برای زن؟ برای مردان محرم؟

جواب: نسبت به امور مذکوره از قبیل ترانه چه از خواننده یا نوار موسیقی و نی و تنبک و چنگ و ساز و سایر آلاتی که در مجالس لهو و عیاشی متعارف است حرام می‌باشد و در صورت وجدان شرائط نهی از منکر بمقدار لازم و ترک این گونه مجالس وظیفه است و جمیع اقسام رقص که ذکر نمودید، حرام است.
کتاب استفتائات سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی، سؤال ۱۶۲۹

رفتن دختر به مراکز تفریحی و تربیت بدنی که معمولاً در معرض دید و تماشای نامحرم قرار می‌گیرد بدون اجازه پدر جایز است یا خیر ؟

جواب: جایز نیست و بر پدر و مادر واجب است از باب نهی از منکر او را منع کنند.
کتاب استفتائات سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی، سؤال ۱۶۶۰

در منطقه ما بیشتر زن‌ها روسری خود را وسط سر قرار می‌دهند و موهای جلوی سر آنها پیدا است،و این را یک عرف می‌دانند حکمش چیست ؟

جواب: برای زن‌ها واجب است تمامی موهای سر خود را بپوشانند، و برای مردان هم حرام است که به موهای آنان نگاه کنند اگر احیاناً بیرون باشد، و لازم است حتی المقدور آن‌ها را نهی کرد.
کتاب استفتائات سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی - سؤال ۱۷۲۳

اگر زنی در مقابل نامحرم جوراب نازک بپوشد چه حکمی دارد و نقش امر به معروف و نهی از منکر در این مورد به چه نحو است؟

جواب: در صورتی که پای او را نامحرم ببیند حرام است و لازم است به او تذکر داد و از این عمل نهی کرد، البته در صورتی که ضرری متوجه انسان نشود و احتمال تاثیر بدهد.
کتاب استفتائات سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی - سؤال ۱۷۲۴

وظیفه ما نسبت به ناهنجاری‌هایی که در اجتماع اتفاق می‌افتد چیست؟

پاسخ: بسمه تعالی: هر کسی منکری را ببیند اگر بتواند باید نهی کند البته در صورتیکه احتمال تأثیر بدهد.
سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی

اگر مردی همسرش را به حجاب شرعی ملتزم نکند آیا فاسق محسوب می‌شود؟

پاسخ: بسمه تعالی: ترک نهی از منکر از گناهان کبیره است و انجام ندادن آن با تمکن از عمل موجب فسق می‌گردد.
سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی

شرکت نکردن در مجالس عروسی که نوعا همراه با لهو و لعب است باعث دشمنی و خصومت بین فامیل می‌شود، وظیفه چیست؟

پاسخ: بسمه تعالی: واجب است شرکت نکند تا افراد عاصی از فعل حرام خود پشیمان گردند.
سایت آیت الله سید محمد حسینی شاهرودی

آیا غیبت کننده را رد کردن موقع شنیدن واجب است یا نه؟

ج: بلی ردّ کردن واجب است مگر اینکه با محذور شرعی مواجه شوی. بطوری که در رساله‌ای خودمان در آخر امر به معروف و نهی از منکر از منهاج الصالحین گفته‌ایم.
سایت آیت الله سید محمد سعید حکیم

اگر دزدی را در یک دکانی ببینم آیا بر من واجب است صاحب مغازه را آگاه کنم تا او را بگیرد و یا اینکه دزد را از دزدی کردن نهی کنم؟

ج: اگر بر تو ضرری از نهی کردن دزد نمی‌رسد واجب است بر تو از باب امر به معروف و نهی از منکر و از باب نصیحت به برادر دینی او را نهی کنی.
سایت آیت الله سید محمد سعید حکیم

کسی که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) و یکی از امامان معصوم را انکار می‌کند آیا کشتن آن جایز است و حکم آن چگونه است اگر آن شیعه باشد، و یا اینکه حرام بودن این عمل را نمی‌داند؟

ج: حکم شرعی آن کشتن است ولی انجام دادن آن در زمان فعلی به جهت مشکلات زیاد خوب نیست.
سایت آیت الله سید محمد سعید حکیم «www.alhakeem.com»

اگر انسان بداند که از امر به معروف و نهی از منکر شخصی که تارک آنها است متأثّر نخواهد شد ولی احتمال می‌دهد و یا گمان می‌کند این گفتن در بعضی از شنوندگان اثر گذارد آیا امر به معروف و نهی از منکر در این صورت واجب می‌شود؟

ج: بلی امر به معروف و نهی از منکر در این صورت واجب می‌شود همانطوری که در رساله‌مان (منهاج الصالحین) گفته‌ایم.
سایت آیت الله سید محمد سعید حکیم «www.alhakeem.com»

اگر کسی که نیکی را ترک می‌کند و هم چنین آنکه کار بد می‌نماید، خودش به بد بودن کارش داناست، آیا نصیحت کردن و راهنمائی آن واجب است؟

ج: اگر احتمال ترتیب اثر (گوش فرا دادن) و یا فائده‌ای بر نصیحتش بدهد واجب است مگر اینکه بترسد که از امر به معروف ضرری عاید گردد.
سایت آیت الله سید محمد سعید حکیم «www.alhakeem.com»

آیا مؤمن حق دارد که قطع ارتباط کند با خواهرانی که کشف حجاب می‌کنند و حجاب شرعی نمی‌پوشند و هم چنین از برادرانی که بر خوردن شراب و یا ترک نماز و یا به ظالم‌ها در ظلم کردنشان کمک می‌نمایند؟

ج: بلی به جهت بد شمردن بد (انکار منکر) قطع ارتباط نمودن با آنها جایز است.
سایت آیت الله سید محمد سعید حکیم «www.alhakeem.com»

آیا جایز است که از مؤمن به جهت اینکه او را از گناه کردن باز داری قطع ارتباط نمائی؟

ج: اگر این کار او را از گناه باز دارد جایز است.
سایت آیت الله سید محمد سعید حکیم «www.alhakeem.com»

آیا مرد اجازه دارد که حجاب را به همسر و فرزندان خود تحمیل کند؟

پاسخ: مرد نمی‌تواند همسر خود را مجبور کند به رعایت کردن حجاب ولی می‌تواند او را از بیرون رفتن منع کند حتی با حجاب. پس می‌تواند شرط کند که اگر حجاب کامل پوشید حق دارد خارج شود. و اما در مورد فرزندان بالغ نمی‌تواند آنها را مجبور کند و تنها از راه تبلیغ صحیح و ارشاد و امر به معروف باید آنها را وادار نماید.
پرسش و پاسخ به نقل از سایت آیت الله سیستانی «www.sistani.org».

آیا امر به معروف و نهی از منکر با وجود احتمال تأثیر و ایمنی از ضرر در مورد کسی که از دوستدران اهل بیت نیست و یا کافر است، واجب است؟

پاسخ: بلی، اگر همه شرایط فراهم باشد واجب است. و از جمله شرایط آن است که شخص در ارتکاب منکر ویا ترک واجب، معذور نبوده باشد و جاهل مقصر و معذور نیست پس اورا نخست باید ارشاد و راهنمایی کرد سپس اگر مخالفت ورزید مورد امر و نهی قرار داد. و این، در صورتی است که منکر از چیزهایی نباشد که شارع مقدّس به هیچ وجه راضی به وقوع آن نیست مثل فساد در روی زمین و آدم کشی و خونریزی و امثال آن و گرنه جلو آنگونه کارها باید گرفته شود هر چند که کننده، جاهل قاصر بوده باشد.
پرسش و پاسخ به نقل از سایت آیت الله سیستانی «www.sistani.org».

آیا شاعری می‌تواند مجلس شعر خوانی (شب شعر) برای خود ترتیب دهد در حالی که او می‌داند در چنان مجلسی بانوانی برای شنیدن اشعار او بی‌حجاب و نیمه برهنه حضور خواهند یافت؟

پاسخ: این کار در حد ذات خود مانعی ندارد اما بر آن شاعر لازم است که امر به معروف و نهی از منکر کند هرگاه شرایط چنان تکلیفی فراهم باشد.
پرسش و پاسخ به نقل از سایت آیت الله سیستانی «www.sistani.org».

تا چه حد می‌توان به فرزندان در مورد نماز و حجاب اجبار کرد؟

پاسخ: نسبت به بالغین باید امر به معروف و نهی از منکر کند و بدون اجازه حاکم شرع بنابر احتیاط واجب زدن و مانند آن جایز نیست ولی می‌تواند از روش‌هایی مانند منع بعضی کمک‌ها استفاده نماید.
پرسش و پاسخ به نقل از سایت آیت الله سیستانی «www.sistani.org».

اگر پدری جهت انجام فریضه نماز صبح فرزند بالغ خود را از خواب بیدار کند و این نوع بیدار کردن نوع بدی باشد که باعث ناراحت شدن فرزند شود، آیا فرد بیدار کننده معصیت کرده است یا خیر؟

پاسخ: اگر مقتضای تربیت دینی باشد و بیدار نشدن فرزند بر اثر اهمال باشد، بیدار کردن ضروری می‌شود.
پرسش و پاسخ به نقل از سایت آیت الله سیستانی «www.sistani.org»

امروزه بسیارند کسانی که خمس نمی‌دهند وقتی ایشان ما را برای صرف نهار یا شام دعوت می‌کنند، آیا باید قطع صله رحم کنیم؟

پاسخ: رفتن به منزل افرادی که خمس نمی‌دهند و استفاده از خوراک آنها مانعی ندارد و وظیفه شما نسبت به ایشان امر به معروف است.
پرسش و پاسخ به نقل از سایت آیت الله سیستانی «www.sistani.org»

در چه صورت می‌توان در باب نهی از منکر از برخورد فیزیکی استفاده نمود؟

ج - در هرکجا که موجب ورود جراحتی باشد باید با اجازۀ مجتهد جامع الشرایط باشد. والله العالم .
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۲، ص: ۸۰- سؤال ۱۴۵۵

جوانی بسیجی هستم، تقاضا داشتم توضیح دهید که وظیفه ما در برابر افرادی که از محرمات استفاده می‌کنند مانند مشروبات الکلی و با حالت مست و یا حالتی دیگر در خیابان‌ها و جامعه حاضر می‌شوند و همچنین با دختران و زنان مردم برخورد ناشایست و دور از شئونات اسلامی دارند، چیست؟و همچنین آیا می‌توانیم با دختران و پسرانی که با لباس‌های مبتذل و بسیار زننده که باعث تحرک شهوت انسان می‌شود چگونه باید برخورد کرد؟ آیا می‌توان در مواردی که در بالا ذکر شده با آنها برخورد فیزیکی داشت؟ در برابر بعضی از آنها به زور متوسل شد؟ البته این نکته یادآور می‌شوم که دیده شده که افراد مسئول مانند نیروی انتظامی بسیار در این مورد قصد کرده‌اند و به وظیفه خود عمل نمی‌کنند.

ج - در تمام موارد مذکور وظیفه هر مسلمانی امر به معروف و نهی از منکر با رعایت شرائط و حدود آن است، اگر احتمال تأثیر در گفتن می‌دهد بگوئید چنانچه بدانید تذکّر شما مفید نیست واجب نیست تذکر دهید و نسبت به زد و خورد با این افراد فعلًا مصلحت آن است که این امر را به عهدۀ مسئولین مربوطه قرار دهید بلی اگر ببینید که نسبت به نوامیس مسلمین هتک حرمت می‌شود با تذکّر شما یا دیگران رفع مزاحمت نمی‌شود و راه منع منحصر به ضرب زدن به مقدار لازم، و نه بیشتر برای دفع آنها جایز است. والله العالم .
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۲، ص: ۸۰- سؤال ۱۴۵۶

با کسانی که به نماز اهمیّت نمی‌دهند، چگونه برخورد کنیم؟

ج - باید آنها را امر بمعروف نمود و آنها را از زشتی ترک نماز و اهمیّت این فریضه بزرگ الهی آگاه نمود.
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۲، ص: ۸۰- سؤال ۱۴۵۷

چگونه امر به معروف و نهی از منکر کنیم که در دل فرد اثر کند و به امر ما عمل کند؟

ج - اگر خود آمر به معروف و ناهی از منکر عامل به معروف و تارک منکر باشد ان شاء اللّه حرف او اثر می‌کند. در حدیث دارد که مردم را با غیر زبان دعوت به کارهای خوب و ترک کارهای زشت کنید یعنی با عمل و روش و رفتار خوب دعوت کنید.
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۲، ص: ۸۰- سؤال ۱۴۵۸

اگر شخصی در ماشینی یا منزلی قرار گرفته که نوار غنا گذاشته‌اند و شخص بداند نهی از منکر سودی ندارد تکلیف شخص چیست؟

ج - در مورد سؤال که می‌داند نهی از منکر سودی ندارد نهی از منکر واجب نیست ولی در صورت عدم عسر و حرج باید ماشین و محل را ترک کند.
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۱- سؤال ۱۴۵۹

این جانب مدتی است که با یک مسأله شرعی روبرو شده‌ام و آن اینکه در این روستا جوانی است ۱۸ ساله که به عمل زشت لواط عادت نموده جوانان این روستا را منحرف نموده با توجه به اینکه جو طایفه‌ای در این روستا برقرار است نمی‌شود نامبرده را به حاکم شرع معرفی نمود (چون اگر اسمی از فاعلین آورده شود جنگ و نزاع طایفه‌ای پیش می‌آید) آیا اگر کسی این شخص فاسق را که باعث انحراف جوانان معصوم می‌شود به هلاکت برساند آیا در پیشگاه خداوند سبحان مسئول خواهد بود یا خیر؟

ج - کشتن او بدون اثبات در نزد حاکم شرعی مجتهد جامع الشرائط جایز نیست و اگر بطور غیر علنی می‌توانید موضوع را در نزد حاکم شرع ثابت نمائید تا حکم شرع لازم را بدهد و او را نهی از منکر کنید تا از این عمل شنیع که مفاسد آن از جهات متعدّد بسیار است دست بردارد.
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۱ - سؤال ۱۴۶۱

وظیفه مردم را در قبال بدحجابی و مفاسدی که در جامعه موجود است، چگونه می‌بینید؟

ج - وظیفه مردم نهی از منکر است با رعایت آداب و شرایط و مراتب آن و تفصیل را در توضیح المسائل ملاحظه نمائید.
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۲ - سؤال ۱۴۶۲

اگر کسی ببیند دزد وارد خانه همسایه شده و اگر فریاد بزند و یا اینکه همسایه‌ها را مطلع کند دزد فرار خواهد کرد مستدعی است بیان فرمائید در اینگونه موارد حفظ مال مؤمن واجب است یا خیر؟

ج - در مورد سؤال از باب نهی از منکر مانع شدن از دزدی لازم است.و اللّه العالم .
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۲ - سؤال ۱۴۶۳

آیا در برابر خلاف‌هایی که در جامعه دیده می‌شود و توسط برادران بسیج جلوگیری بعمل می‌آید، تنبیه لازم است، در چه مواردی و تا چه حد؟

ج - باید ضوابط امر به معروف و نهی از منکر رعایت شود.
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۲ - سؤال ۱۴۶۴

آیا گشت و رفت و آمد در اماکن عمومی به عنوان مبارزه و برخورد با مفاسد و بدحجابی جایز است یا نه؟ حدود آن را بیان بفرمائید

ج - شرائط و برنامه امر به معروف و نهی از منکر و مراتب آن در فقه بیان شده و اختصار آن را می‌توانید در نوشته‌ای که از حقیر به نام «راه اصلاح یا امر به معروف و نهی» از منکر طبع شده ملاحظه نمایید و رفتن به مراکز و اماکن عمومی مثل بازار و خیابان که معرض وقوع بعض منکرات باشد برای انجام این وظیفه جایز است و با علم به آن لازم است و حکومت اسلامی برای صیانت از اخلاق جامعه و جلوگیری از مفاسد هم می‌تواند بلکه وظیفه دارد که افرادی را برای منع از منکرات به گشت وگذار در این اماکن معین نماید اما جهت نهی از منکراتی که ظاهر نیست به صرف احتمال وقوع آن فحص و کاوش و تفتیش جایز نیست. و اللّه العالم .
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۲ - سؤال ۱۴۶۵

در خصوص فریضتین امر به معروف و نهی از منکر دیده شده برادران جهت تذکر به محل تجمع بد حجاب‌ها و گروه‌های رپ در پارک‌ها و مجتمع‌های تجاری می‌روند با علم به اینکه در این مکان‌ها افراد بدحجاب و رپ حضور دارند آیا این کار جایز است یا نه؟

ج - رفتن به آن محل‌ها جهت نهی از منکر اشکال ندارد بلکه لازم است.و اللّه العالم .
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۲ - سؤال ۱۴۶۶

بازی با ورق و پاسور چه حکمی دارد و آیا معاشرت با کسانی که بازی می‌کنند، جایز است؟

ج - بازی با ورق و پاسور حتی بدون برد و باخت حرام است و معاشرت با اشخاص مذکور چنانچه همراه با امر به معروف و نهی از منکر باشد و احتمال تأثیر بدهد اشکال ندارد.
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۱، ص: ۳۰۳- سؤال ۱۰۴۵

مکانهایی که توسط شهرداری ساخته می‌شود و موجب فساد بیش از حد می‌شود بطوری که با تذکرات مکرر مردم شهرداری در احیا و بهبود آن اهتمام فراوان دارد مثل پیست دوچرخه سواری که دیده شده دختران و پسران مختلط در آنجا بازی می‌کنند و مفسده‌های عدیده‌ای دارد از سوی هیچ مقامی اقدامی نمی‌شود در صورتی که هیچ راهی جهت جلوگیری از این منکر علنی نباشد آیا از بین بردن آن جایز است یا خیر؟

ج - در اینگونه امور باید به مسئولین مربوطه مراجعه نمایید تا از طریق آنها اقدام شود و یا به علمای اعلام مسموع الکلام منطقه دامت برکاتهم مراجعه شود که پس از رسیدگی تذکر لازم را بدهند.
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۳ - سؤال ۱۴۶۷

بعضی از اساتید حوزه به طلاب جوان اجازه نمی‌دهند به طور دسته جمعی در فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر شرکت کنند آیا امر استاد مقدم است؟

ج - امر به معروف و نهی از منکر در مواردی که شرایط آن موجود باشد محتاج به اجازه نیست بلی اگر مجتهد از مورد خاصی نهی نماید اطاعت او لازم است.و اللّه العالم .
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۳ - سؤال ۱۴۶۸

اگر نیروهای انتظامی در برخورد با مفاسد اجتماعی جدیت نشان ندهند آیا وظیفه مردم در امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

ج - امر به معروف و نهی از منکر دو واجب شرعی است و بر همه واجب است چه نیروی انتظامی برخورد با مفاسد به نحو جدی داشته باشند یا نه البته با رعایت شرائط و ضوابط شرعی.
جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۳ - سؤال ۱۴۶۹.

متأسفانه مدتی است که در جامعه ما رایج شده است که خانم‌ها موهای خود را از زیر روسری یا چادر خود بیرون می‌گذارند شما چه پیشنهادی برای ما جوانان برای جلوگیری از انحراف ما دارید؟ وظیفه ما در این موارد چیست؟ (با توجه به اینکه امر به معروف و نهی از منکر نیز مشکل است).

ج - در هر موردی که احتمال تأثیر بدهید امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید و از ملامت ملامت کنندگان در راه خدا نترسید و پیشنهاد ما همان دستورات ائمه هدی علیهم السلام است که تأمل در عظمت معصیت خدای حاضر و ناظر و عظمت و عزت طاعت خدا و بهره‌های عظیم آن بنمائید و تا می‌توانید خود را در مظان برخورد با این صحنه‌ها قرار ندهید و تکیه گاه معنوی خود را با عمل به واجبات و ترک محرمات قوی کنید و تا می‌توانید از تشریفات متداوله عصر حاضر در امر ازدواج بکاهید در اوّلین ازمنۀ امکان ازدواج نمائید انشاء اللّه موفق باشید.و اللّه العالم. جامع الأحکام (صافی)، ج ۲، ص: ۸۴ - سؤال ۱۴۷۰

ارتباط با بعض ساداتی که نسبت به دین بی اعتنا بوده و ارتباط با آنها خوف خطر دوری از دین دارد چگونه است. و آیا سادات به هر طریقی که باشند وجه تمایزی با دیگران دارند؟

ج - در ارتباط با مواضعی که نسبت به دین و تکالیف دینی دارند تکالیف و وظایف همان است که با دیگران معمول می‌شود باید با شرایط و آداب و مراتب امر به معروف و نهی از منکر عمل نمود مع ذلک احترام از جهت سیادت آنها بطوری که موجب تشویق آنها بر معاصی نشود خصوصاً اگر سبب تنبّه و اتصال آنها شود بمورد است.
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۲، ص: ۸۷- سؤال ۱۴۷۶

رفت و آمد در منازل کسانی که نماز نمی‌خوانند چه حکمی دارد؟

ج - رفت و آمد در منازل کسانی که نماز نمی‌خوانند، به منظور امر به معروف و ارشاد اشکال ندارد بلکه خوب است ولی اگر اصرار بر ترک نماز دارند و در امر به معروف احتمال تأثیر نباشد ترک مراوده نمایند.
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۲، ص: ۸۷- سؤال ۱۴۷۷

من در خانواده‌ای زندگی می‌کنم که اکثر اعضاء آن أهل نوارهای مبتذل و فیلم‌های منافی عفّت هستند و هنگامی که من در مقابل این اعمال آنها عکس العمل نشان می‌دهم و آنها را امر به معروف و نهی از منکر می‌کنم در مقابل این کار با آزارها و اذیت‌های آنها مواجه می‌شوم آنها با من بدرفتاری کرده و بر من سختی‌های زیادی را تحمیل می‌کنند مرا راهنمائی فرمائید.

ج - در صورتی که ترک منزل موجب عسر و حرج است و احتمال تأثیر نهی از منکر نمی‌دهید، تکلیف از شما ساقط است لکن باید مراقب باشید خودتان آلوده نشوید و حتی المقدور از محرّمات مذکوره اجتناب نمائید.
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۲، ص: ۸۸- سؤال ۱۴۸۲

آیا در مواردی مثل شرب خمر و مسائلی که با ناموس مردم مرتبط است، بازهم باید از مرتبۀ اول امر به معروف و نهی از منکر (یعنی مرحله اظهار تنفر قلبی) آغاز کرد؟

ج - دفاع از ناموس در صورتی که صدق فعلی دفاع داشته باشد جایز بلکه واجب است ولی اگر با مراتب ابتدائی نهی از منکر ممکن است به آن اکتفا شود و در صورت عدم امکان تا قتل شخص مهاجم جایز است و در شرب خمر نیز مراتب نهی از منکر رعایت شود.
جامع الأحکام (صافی)؛ ج ۲، ص: ۹۰- سؤال ۱۴۸۷

در خیابان‌ها بعضی از جوانان روابط نامشروع با دختران دارند در صورتی که انسان بداند اگر امر به معروف کند مورد توهین یا ضرب و شتم قرار می‌گیرد، وظیفه چیست ؟حکم امر به معروف و نهی از منکر در آنجایی که برخورد مستقیم باعث کم شدن حیثیت شخصی در میان مردم باشد، چیست؟

جواب: امر به معروف و نهی از منکر با فرض مذکور لازم نیست.
استفتائات به نقل از سایت آیت الله علوی گرگانی «www.gorgani.ir».

آیا وضعیت کنونی ویدئو کلوپ‌ها و سینماها و وظیفه مردم در چگونگی رفتار با آنها چیست و حکم عملکردها و مجوزهای وزارت ارشاد چه می‌باشد ؟

جواب: وضعیت بسیاری از فیلم‌های سینمایی تأسف‌بار است هم از جهت مضمون فیلم و هم از جهت وضعیت ظاهری بازیگران و هم از جهت استفاده از آهنگ‌ها و لذا بر مومنین است که از باب نهی از منکر از اینگونه فیلم‌ها استفاده ننمایند و وزارت ارشاد هم شرعا وظیفه دارد دقت بیشتری نماید که سینمای ما و همچنین ویدئو کلوپ‌ها مرکز اشاعه فساد نشود.
استفتائات به نقل از سایت آیت الله علوی گرگانی « www.gorgani.ir».

اگر روزه‌دار به جایی دعوت بشود که صاحب آن روزه ندارد و حتی از مشروبات الکلی استفاده شود، حکمش چیست؟

جواب: اگر بخواهد سر سفره او بنشیند و بداند که او اهل شراب خواری است جایز نیست و عمل او حرام است مگر بتواند با ارتباط با آن فرد او را از عمل گناه خود بازدارد.
استفتائات به نقل از سایت آیت الله علوی گرگانی « www.gorgani.ir».

می‌دانیم که حجاب واجب است. آیا اجبار هم هست، یعنی اگر بانویی حجاب را رعایت نکرد، باید مورد ضرب و شتم قرار گیرد، آیا در حکومت حضرت علی (ع) هم حجاب اجبار بوده؟

جواب: حجاب از واجبات اولیه و بدیهی دین اسلام است و اگر کسی حجاب خود را رعایت نکند مرتکب گناه کبیره شده و نهی از منکر کردن او واجب است و در زمان پیغمبر (ص) و حضرت علی (ع) نیز حجاب واجب و اجباری بوده است و با اجازه حاکم شرع و دستور ایشان ضرب و شتم شخص بی‌حجاب جایز می‌باشد. استفتائات به نقل از سایت آیت الله علوی گرگانی « www.gorgani.ir».

اگر همسرحجاب اسلام را رعایت نکند، آیا لازم است به او تذکر دهیم؟

جواب: مرد باید به او تذکر دهد و این جزو نهی از منکر واجب است.
استفتائات به نقل از سایت آیت الله علوی گرگانی « www.gorgani.ir».

تکلیف زنی که به انجام نماز واجب یومیه زیاد اهمیت نمی‌دهد، چیست؟ وظیفه شوهر در مقابل همسری که نماز را بجا نمی‌آورد یا گاهاً برپا می‌دارد، چیست؟

جواب: همسر وظیفه دارد که امر به معروف نماید و در صورتی که باز هم مخالفت می‌کند می‌تواند در معیشت سخت‌گیری نماید.
استفتائات به نقل از سایت آیت الله علوی گرگانی « www.gorgani.ir».

شخصی است که تا بحال خمس نداده و حاضر به پرداخت خمس هم نیست، آیا جایز است به خانۀ او وارد شویم و روی فرش منزلش نماز بخوانیم یا وضو و غسل در خانه‌اش انجام دهیم؟

جواب: وارد شدن بر او برای صلۀ رحم و ارشاد و امر به معروف بی‌اشکال است و اگر یقین به بودن خمس در منزل و فرش و زندگی او نباشد نماز در آن مانع ندارد و آب هم اگر مباح باشد وضو و غسل با آن صحیح است .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۸۳- سؤال ۲۶۲

کسانی که خمس بدهکارند و پرداخت نمی‌کنند، وظیفه زن و فرزند آنها چیست؟

جواب: اگر بدانند عین مال مورد ابتلای ایشان متعلّق خمس است خوردن و تصرّف در آن قبل از ادای خمس جایز نیست. ولی می‌توانند با اذن حاکم شرع خمس آنچه را مصرف کرده‌اند بر ذمّه بگیرند و هر وقت توانستند پرداخت کنند. و اگر تعلّق خمس به عین مالی که مورد ابتلای آنها است مشکوک باشد تصرّف در آن جایز است. و در هر صورت با وجود شرایط امر به معروف لازم است ایشان را امر به معروف کنند .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۱۹۸- سؤال ۷۹۰

رفتن به منزل افرادی که انسان علم دارد خمس اموال خود را نپرداخته‌اند، چه حکمی دارد؟

جواب: اصل رفتن مانعی ندارد. خصوصا اگر برای صله رحم و امر به معروف و نهی از منکر باشد. ولی اگر چیزی مصرف کرد که می‌داند متعلّق خمس است، باید خمس آن را بپردازد .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۱۹۹- سؤال ۷۹۴

شرایط امر به معروف و نهی از منکر را بیان کنید.

جواب: شرایط امر به معروف و نهی از منکر پنج چیز است:
اول: آنکه آمر و ناهی، معروف و منکر را بشناسد و یقین داشته باشد به وجوب معروف و حرمت منکر، و خودش از اشتباه ایمن باشد.
دوّم: آنکه احتمال بدهد که امر و نهی او تأثیر داشته باشد، پس اگر احتمال عقلایی بدهد که امر و نهی او اثر ندارد، وجوب آن ساقط می‌شود.
سوّم: آنکه کسی که واجب را ترک کرده و یا فعل حرام را بجا آورده، اصرار به آن داشته باشد، پس اگر بداند که مرتدع شده و بعد مرتکب نمی‌شود، ساقط می‌شود.
چهارم: آنکه واجب بودن معروف و حرام بودن منکر در حقّ فاعل منجّز و ثابت باشد و در ترک واجب و فعل حرام عذری نداشته باشد، پس اگر فاعل، معتقد باشد به مباح بودن فعل حرامی و یا به جواز ترک واجبی، در این صورت امر به معروف و نهی از منکر ساقط می‌شود و همینطور است در هر موردی که تارک واجب و فاعل حرام عذر داشته باشد، بلی از راه تنبیه غافل و ارشاد جاهل، تنبیه و ارشاد لازم است.
پنجم: آنکه در امر و نهی او مفسده و ضرری برای خود او یا مسلمان دیگری نباشد، پس با احتمال عقلایی به ضرر و مفسده، ساقط می‌شود.
استفتائات آیت الله فاضل لنکرانی

مراتب امر به معروف و نهی از منکر را بیان کنید.

جواب: چون مقصود از امر به معروف و نهی از منکر آن است که مرتکب فعل حرام و ترک واجب، این عمل را ترک کند، پس اگر به مجرّد اظهار کراهت از این عمل- و لو به اعراض و ترک معاشرت و مراوده- مرتکب، مرتدع می‌شود و ترک می‌کند، کافی است و ادای وظیفۀ امر به معروف و نهی از منکر شده است و حاجت به امر و نهی بیشتر نیست. و این، درجۀ اوّل از امر به معروف و نهی از منکر است.
- درجۀ دوّم از امر به معروف و نهی از منکر آن است که اگر مرتکب منکر، با اظهار کراهت، ترک معصیت نکرد با حسن خلق و کلام حسن او را امر به معروف و نهی از منکر کند و مصالح ترک منکر و فعل معروف و مفاسد عکس آن را بیان کند تا مرتکب، متنبّه شود و ترک معصیت کند، و اگر به همین مقدار مرتکب، متنبّه شد و معصیت را ترک کرد ادای وظیفه شده است.
- درجۀ سوّم از امر به معروف و نهی از منکر آن است که اگر معصیت‌کار، به زبان خوش و کلام حسن، ترک معصیت نکرد، با غلظت و کلام خشن و تعییر و سرزنش، امر و نهی کند. با مراعات ترتیب درجات زبری و خشونت.
درجۀ چهارم از امر به معروف و نهی از منکر در موردی است که معصیت کار، از درجات مذکوره، ترک معصیت نکند و مصرّ باشد، در این صورت اگر بداند به زدن، ترک می‌کند و یا اقلا احتمال عقلایی باشد که زدن، مؤثّر است و از ضرر به جان و مال و عرض خود یا مسلمان دیگری ایمن باشد، واجب است زدن به مقداری که ترک معصیت کند. به شرط آنکه منجرّ به جرح و قتل یا سرخی و کبودی که دیه دارد، نشود .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۰ - سؤال ۹۳۰

تنبیه دانش‌آموزان جایز است یا نه؟

جواب: با اذن ولیّ در موارد نهی از منکر و جلوگیری از فساد، به نحوی که دیه واجب نشود با اقتصار به مقدار ضرورت، جایز است.
استفتائات آیت الله فاضل لنکرانی

ما برای خریداری اجناس و لوازم زندگی ناچار به مسافرت می‌باشیم و همیشه با راننده‌هایی برخورد می‌کنیم که ساز و آواز گوش می‌کنند، آیا نهی از منکر بر ما واجب است یا نه؟

جواب: اگر مفسده‌ای مترتّب نشود به قدر امکان، نهی از منکر کنید و حتّی الامکان با وسایل دیگری که توأم با معصیت نباشد، مسافرت کنید .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۲- سؤال ۹۳۳

زنی از نظر روابط و معاشرت با نامحرمان و پوشیدن لباس به شیوۀ نامناسب پروایی ندارد و در این باره به حرفهای شوهر اعتنا نمی‌کند وظیفۀ شوهرش چیست؟

جواب: لازم است با موعظه و نصیحت یا به هر وسیلۀ دیگری که ممکن است او را به احکام شرع ارشاد و از معصیت کردن جلوگیری کند .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۲- سؤال ۹۳۴

پدری دارای چند فرزند است که بعضی از آنها با آنکه بزرگ و بالغ می‌باشند از فرائض دینی روگردانند، از این راه ناراحتی پدر را فراهم می‌کنند، آیا پدر راجع به امر عبادات آنها مقصّر است یا نه؟

جواب: وظیفۀ پدر آن است که تا وقتی احتمال تأثیر می‌دهد اولاد را به اتیان واجبات و ترک محرّمات به هر نحوی که صلاح بداند خواه به موعظه و نصیحت باشد خواه به تهدید یا به نحو دیگر، وادار کند و چنانچه پدر به وظیفۀ شرعی خود عمل کند و در آنان اثر نکند، پدر، گناهکار نیست .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۲- سؤال ۲۵۴

اگر زنی در زندگی، اولا اطاعت از شوهر نکرد، ثانیا برای شوهرش ارزش قائل نبود، ثالثا اسرار زندگی را در همه جا فاش کرد، رابعا در زندگی مرتب دروغ گفت، تکلیف مرد از نظر شرعی با چنین زنی چیست؟

جواب: باید او را امر به معروف و نهی از منکر کند.
استفتائات آیت الله فاضل لنکرانی

این جانب پدری دارم که خوش اخلاق نیست و مغرور و خودپسند می‌باشد، در حق خانوادۀ خود ظلم روا می‌دارد و من از وقتی که به تکلیف رسیده‌ام در حال مبارزه با پدرم هستم، اگر جوابش را همان موقع در حضور دیگران بدهم، کار نادرست و ناشایست انجام داده‌ام و اگر تنها با پدرم صحبت کنم حرفم را قبول نمی‌کند و می‌گوید در مقابل پدرت درشتی نکن، خلاصه نمی‌دانم چه کنم؟ وظیفه‌ام چیست؟

جواب: حفظ احترام والدین و مراعات ادب در صحبت با آنان لازم است و در موارد لزوم امر به معروف و نهی از منکر، اگر مأیوس از تأثیر باشید، تکلیف ساقط است .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۳ - سؤال ۹۳۷

بعضی از بستگان ما بکلّی، توجّه به نماز و روزه و سایر واجبات ندارند و موعظه و نصیحت هم در آنها اثر نمی‌کند، اکنون صلۀ رحم با آنها چه صورت دارد؟

جواب: اگر ترک صله، موجب تنبّه و ارتداع آنها از معصیت می‌شود ترک کنید و اگر به معاشرت و نصیحت، احتمال ارتداع آنان از معصیت بدهید معاشرت و صلۀ رحم کنید، تا آنان را وادار به اطاعت خداوند سبحان کنید .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۴- سؤال ۹۴۰

آیا قطع رابطه از ارحامی که تجاهر به گناهان می‌کنند جایز است یا نه؟

جواب: اگر قطع مراوده، موجب تنبّه و ارتداع آنها از معصیت باشد، لازم است قطع مراوده شود.
استفتائات آیت الله فاضل لنکرانی - سؤال ۹۴۱

آیا انسان می‌تواند از نظر شرعی با خویشاوندانی که بی‌تقوا و بی‌نماز و ضد انقلابند از قبیل: پدر و مادر، خواهر و غیره قطع رحم کند؟

جواب: قطع رحم جایز نیست. ولی باید آنها را با مراعات موازین، امر به معروف و نهی از منکر کند .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۴- سؤال ۹۴۲

اگر در محیط کار و اداره خلاف شرعی دیده شد و اگر تذکر بدهیم مؤثر واقع نمی‌شود یا اصلا تذکر دادن ممکن نباشد، تکلیف ما چیست؟

جواب: در تخلفات اداری باید به مقامات مربوطه گزارش شود و در خلاف شرعهای دیگر شرایط امر به معروف و نهی از منکر ملحوظ گردد و اطاعت در اموری که خلاف شرع است جایز نیست .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۴- سؤال ۹۴۴

اصولا در فقه اسلام برای پیشگیری از وقوع جرم در جامعه و تأمین جامعه از خطر مجرمین چه راه‌های حقوقی وجود دارد و این اقدامات در صورت وجود، تحت چه عناوین فقهی و مطابق کدام دلیل می‌باشند؟

جواب: اساس سؤال عبارت است از اینکه پیشگیری از وقوع جرم آیا مشروعیت دارد یا نه؟ و در صورت اوّل، تحت چه عنوانی قرار می‌گیرد؟ جواب این است که اصولا مسأله نهی از منکر که یکی از فرائض مهمّه اسلام است و حتی بعنوان ستون برای واجبات دیگر معرفی شده است. زیرا بعد از تحقق جرم و ارتکاب عمل نامشروع جایی برای نهی و زجر باقی نمی‌ماند. کسی که مثلا شرب خمر انجام داد و یا خدای ناکرده زنا کرد، پس از وقوع عمل، وی را از چه چیز نهی می‌کنند؟ و آیا نهی می‌تواند تأثیری در ما وقع داشته باشد و انقلاب محال را بوجود آورد؟ از اینجا استفاده می‌کنیم که نهی از منکر در رابطه با آینده و یا ادامۀ فعل واقع شده می‌باشد. در این صورت پیدا است که مورد آن اشخاصی است که زمینۀ ارتکاب جرم در آنان وجود دارد و در غیر این اشخاص محلّی برای آن وجود ندارد. با توجه به این مطلب تمام مراتب موجود در نهی از منکر در مورد سؤال قابل پیاده شدن می‌باشد و بعید نیست که حتی جریمه‌های مالی در صورتی که تنها راه ترک منکر و عدم ارتکاب فحشا باشد، بعنوان نهی از منکر مشروعیت داشته باشد. البته تعیین مقدار جریمه مالی و همینطور تعیین مقدار زندان و سایر کیفرهای مربوطه به عهدۀ حاکم شرع است .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۵- سؤال ۹۴۵

از آنجایی که امر به معروف و نهی از منکر از واجبات شرعی می‌باشند وظیفۀ انسان در قبال مجالس لهو و لعب و افراد بی‌بندوبار چیست؟

جواب: اگر احتمال تأثیر در ارشاد و نصیحت خود بدهید، باید نهی از منکر کنید. بلی باید با ملایمت و مهربانی تذکر دهید، شاید نتیجه بگیرید.
استفتائات آیت الله فاضل لنکرانی - سؤال ۹۴۶

اگر شخصی در اتومبیلی سوار شده که نوار موسیقی یا غنا گذاشته‌اند و بداند نهی از منکر سودی ندارد، وظیفه چیست؟

جواب: در صورت امکان از اتومبیل پیاده شود و اگر ممکن نباشد توجه خود را معطوف به امور دیگر کند.
استفتائات آیت الله فاضل لنکرانی- سؤال ۹۴۷

در شرایط کنونی در برخی از مراسم عروسی از نوارهای مبتذل استفاده می‌شود، با توجه به اینکه ممکن است عدم شرکت در مراسم موجب تیرگی روابط فامیلی شود و از طرف دیگر نهی از منکر هم مفید نیست، شرکت در این مجالس چگونه است؟

جواب: شرکت جایز نیست، اگر چه موجب تیرگی روابط شود.
استفتائات آیت الله فاضل لنکرانی - سؤال ۹۴۸

تماس گرفتن با افرادی که سر و کار با نوارهای مبتذل و فیلمهای نامشروع دارند چگونه است؟ اگر امر به معروف و نهی از منکر باعث مسخره خود آمر و ناهی شود چطور است؟

جواب: اگر تماس موجب تشویق و یا بی‌اعتنایی به حرام باشد، جایز نیست .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۵ - سؤال ۹۴۹

شخصی یکی از اقوامش علاوه بر تارک الصلاة بودن، به بعضی از مقدسات بی‌احترامی می‌کند و او برای احترام پدر و مادر حرفی به او نمی‌زند ولی قلبا از او ناراضی و ناراحت است، آیا همین مقدار در نهی از منکر کافی است؟

جواب: اگر می‌توانید او را نصیحت کنید و امر به معروف و نهی از منکر نمایید و ناراحت شدن پدر و مادر مسقط تکلیف نمی‌شود و اگر رفت و آمد با چنین افرادی تأیید آنان باشد ترک کنید .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۲۳۶- سؤال ۹۵۰

شخصی عیال گرفته و بعد از ازدواج معلوم شده که چند سال قبل از ازدواج عیال نامبرده مبتلا به مرضی بوده است در موقع خواستگاری هم زوج نمی‌دانسته که این مرض را دارد، حال احتیاج به عمل جراحی و مخارج زیادی می‌باشد، آیا مخارج درمان چنین مرضی به عهدۀ زوج است یا به عهدۀ زوجه؟ و بر فرض این که به عهدۀ زوج باشد، آیا در صورت عدم اقدام زوج به معالجه، می‌تواند او را اجبار کند یا خیر و همچنین اگر به عهدۀ زوجه باشد، آیا زوج می‌تواند او را اجبار به معالجه کند یا خیر؟

جواب: مخارج معالجۀ زوجه به مقدار متعارف بر عهدۀ زوج است و زاید بر آن به عهدۀ خود زوجه است و در این مسأله فرقی بین مریضی قبل از ازدواج و بعد از آن نیست. در عین حال سزاوار است که زوج کوتاهی نکند، خصوصا اگر زن توان مالی نداشته باشد. و در مقدار متعارف، زوجه حق دارد زوج را الزام کند و در زاید بر متعارف که بر عهدۀ خود زوجه است، زوج حق الزام ندارد، مگر از باب امر به معروف .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۴۴۶- سؤال ۱۶۸۶

زن یا شوهر با اینکه منکر نماز نیست، اما نماز نمی‌خواند. آیا می‌شود با او زندگی کرد؟

جواب: زوجیت باقی است. ولی باید امر به معروف و نهی از منکر را ادامه دهید .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۴۵۷- سؤال ۱۷۴۲

زنی در خانۀ شوهر آزادی کافی در انجام واجبات ندارد، فقط شوهرش چند روزی از ماه مبارک رمضان را روزه می‌گیرد و نماز می‌خواند و بقیه سال را بدون عذر نماز نمی‌خواند: وظیفۀ همسرش بعد از مراحل امر به معروف و نهی از منکر و عدم تأثیر چیست؟ آیا حق جدایی دارد؟

جواب: شوهر حق منع همسر از انجام واجبات را ندارد و زن باید واجبات را انجام دهد و لو با مخالفت شوهر مواجه شود و اگر نمی‌گذارد باید به دادگاه شرعی مراجعه کند و از او شکایت کند و حتی حاکم شرع در برخی اوقات می‌تواند حکم به طلاق دهد .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۴۵۷- سؤال ۱۷۴۴

در مواردی که مجتهد و نایب او برای اجرای حدود و احقاق حقوق و رفع خصومات نباشد؛ وظیفه عامۀ مردم چیست؟

جواب: علمایی که از طرف مجتهد جامع الشرائط مجاز در تصدی امور حسبیّه، و منصوب برای اجراء حدود هستند، تابع نصبند. و به هر نحوی که مجاز باشند، می‌تواند عمل کنند. و اگر منصوب نیستند، از باب امر به معروف و نهی از منکر مردم را نصیحت کنند .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۴۹۷- سؤال ۱۸۸۶

آیا صرف نگهداری نوار مبتذل و غیر مجاز، و نیز صرف نگهداری شراب، جرم و قابل تعزیر می‌باشد؟

جواب: خیر، صرف نگهداری چیزهای مذکور، موجب تعزیر نمی‌شود. بلکه باید معلوم شود که هدف از نگهداری آنها چه بوده؟ و بعد از طی مراحل امر به معروف و نهی از منکر، اگر قاضی مجتهد جامع الشرائط باشد، طبق نظر خود عمل کند. و الّا تابع نصب است .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۴۹۸ - سؤال ۱۸۹۱

در مورد پوشیدن طلا توسط مردان و تظاهر به آن، با صرف مشاهده توسط قاضی می‌توان تعزیر کرد یا خیر؟

جواب: در تظاهر به گناه و حرام پس از طی مراحل امر به معروف و نهی از منکر، قاضی که مجتهد جامع الشرائط باشد، طبق نظر خود عمل می‌کند، و اگر منصوب است، تابع نصب است .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۴۹۹- سؤال ۱۸۹۲

اینکه فرموده‌اید بهتر است بجای شبیه‌خوانی روضه‌خوانی برپا کنند، روضه‌خوانی چیست؟ مگر همان تعزیه و شبیه‌خوانی روی منبر نمی‌باشد؟

جواب: روضه‌خوانی بر منبر در اصطلاح عبارت است از یاد دادن احکام و بیان مسائل حلال و حرام و امر به معروف و نهی از منکر و بیان مواعظ و نصایح از آیات و کلمات پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و ائمۀ معصومین علیهم السّلام و ذکر فضائل و مناقب اهل بیت علیهم السّلام و ذکر مصایب وارده بر آنان، خصوصا مصایب حضرت سید الشهداء علیه السّلام و اصحاب بزرگوار آن حضرت که چنین مجالسی علاوه بر ثواب عزاداری، ثواب بیان احکام و مواعظ را که از اهداف عالیۀ آن بزرگواران بوده، نیز خواهد داشت .
جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۱، ص: ۵۸۰- سؤال ۲۱۶۸

مراد از امور حسبیه چیست؟

ج- امور حسبیه کارهایی هستند که مشروعیت آنها حتمی است و از نظر شرع مقدس اسلام باید انجام شوند و مسئولیت آن هم متوجه شخص خاصی نیست، مانند امر به معروف و نهی از منکر و امثال آن جامع المسائل (فارسی - فاضل)؛ ج‌۲، ص: ۶۷- سؤال ۳۴

شخصی در حال تخلّی، رو به قبله یا پشت به قبله نشسته است، آیا واجب است به او تذکر دهیم؟

ج- چنانچه عالم به حکم و موضوع است (یعنی می‌داند که این عمل حرام است و قبله را هم می‌داند) در این فرض، از باب