فرهنگ مصادیق:گناه

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از گناه)
پرش به: ناوبری، جستجو
گناه

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ آفات زبان
۲ چهل حدیث « زبان، کلید خوبی‌‏ها و بدی‌ها »
۳ هفتاد گناه زبان !
۴ هفتاد گناه زبان
۵ گناهان زبان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ توبه از گناهان
۲ بی تفاوتی در برابر گناه
۳ تبلیغ گناه
۴ تبلیغ مراکز گناه
۵ تشویق به گناه
۶ تظاهر به گناه
۷ تعاون بر گناه
۸ تعمیر ابزار گناه
۹ حضور در مجالس گناه
10 حمایت از گناه
۱۱ سفر برای انجام گناه
۱۲ فکر گناه
۱۳ کرایه دادن خودرو برای انجام گناه
۱۴ کرایه دادن لوازم برای انجام گناه
۱۵ کرایه دادن مکان برای انجام گناه
۱۶ پیشگیری از گناه
۱۷ نگاه به نامحرم به قصد گناه
۱۸ نگهداری ابزار گناه
۱۹ همکاری در انجام گناه
۲۰ همکاری در ایجاد مراکز گناه
۲۱ وساطت در انجام گناه
۲۲ ارتکاب گناهان صغیره
۲۳ ارتکاب گناهان کبیره
۲۴ مداهنه با اهل معصیت
۲۵ برگزاری مجالس گناه
۲۶ اقرار به گناه نزد خدا
۲۷ خرید و فروش مسجد
۲8 افتخار به گناه
29 اقرار به گناه نزد مردم
30 اقرار به گناه نزد حاکم
31 اصرار بر گناه

چندرسانه ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط های بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده :محمود صادقی
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف ونهی از منکر قم - ۱۷/ ۳/ ۹۵
کلید واژاه:گناه، معصیت، نافرمانی، گناه صغیره، گناه کبیره، کوچک شمردن و اصرار بر گناه.

محتویات

گناه در آیینه آیات و روایات

تعریف گناه به معنی خلاف است و در اسلام هر کاری که برخلاف فرمان خداوند باشد، گناه محسوب می‌شود[۱].

واژه‌های گناه در قرآن و روایات

واژه‌هایی که در قرآن در مورد گناه آمده، عبارتند از: ذنب[۲] ، معصیهٔ [۳] ، اثم[۴] ، سیئه[۵] ، جرم[۶]، حرام، خطیئه[۷]‏، فسق، فساد[۸]، فجور[۹]، مُنکر[۱۰]، فاحشه[۱۱]، خبث[۱۲]، شرّ[۱۳]، لَمَم[۱۴]، وزر[۱۵]، ثقل[۱۶]، حنث[۱۷] و حُوب[۱۸]‏.[۱۹] در روایات اسلامی، واژه‌های دیگری نیز در مورد گناهان مختلف به کار رفته مانند: جریره، جنایت، زَلّت، عثرت، عیب، و ... که هرکدام بیانگر نوعی از گناه است که ممکن است به سراغ انسان بیاید.[۲۰]

زمینه‌ها و عوامل ارتکاب گناه در آیات و روایات برای انجام گناه؛ زمینه‌ها و عواملی ذکر شده است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

زمینه‌های فردی

وسوسه‌های شیطانی

از مهمترین زمینه‌های آلوده شدن به گناه، وسوسه‌های شیطانی است زیرا این موجود لعین و رانده شده درگاه الهی قسم جلاله خورده است که همه انسان‌ها را از مسیر هدایت به جاده ضلالت بکشاند و در این راه از هر وسیله‌ای استفاده می‌کند؛ خدای متعال این حقیقت را اینگونه بیان فرموده است: «قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیمَ * ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرینَ؛ گفت: به سبب اینکه مرا به بیراهه و گمراهی انداختی، یقیناً بر سر راه راست تو [که رهروانش را به سعادت ابدی می‌رساند] در کمین آنان خواهم نشست. سپس از پیش رو و پشت سر و از طرف راست و از جانب چپشان بر آنان می‌تازم و [تا جایی آنان را دچار وسوسه و اغواگری می‌کنم که‏] بیشترشان را سپاس‌گزار نخواهی یافت».[۲۱]
امام صادق علیه السلام در تبیین این آیه (ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ)[۲۲] فرمودند: معنای «ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدیهِمْ» این است که مسأله آخرت را نزد آنان آن چنان سبک می‌کنم که آن را از یاد ببرند، (چون از یاد بردند به انواع معاصی آلوده می‌شوند) «وَ مِنْ خَلْفِهِمْ» یعنی آنان را تشویق به جمع کردن ثروت و بخل ورزی از حقوق مالی می‌کنم، تا همه ثروت به ورثه برسد و آنان از منافع اخروی مال محروم بمانند!؛ «وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ» یعنی با زینت دادن گمراهی و نیکو جلوه دادن شبهه، مسأله دین را بر آنان فاسد می‌کنم؛ «وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ» یعنی لذّات غلط و شهوات بی‌جا را محبوب قلب آنان می‌نمایم تا چون ماهی در آب، غرق در مادّیگری شوند. آن وقت است که از دایره شکر بیرون می‌روند و تمام نعمت‌های مادّی و معنوی را در غیر راه خدا به خرج می‌گذارند و چون این شود خانواده و جامعه به فساد و تباهی کشیده شوند».[۲۳]

فکر به گناه

یکی از مواردی که موجب ارتکاب گناه می‌شود این است که شخص در ذهن خویش به معاصی الهی فکر می‌کند و انجام آن را تصور می‌کند که همین امر زمینه معصیت را فراهم می‌کند زیرا از جهت فکری برای انجام آماده شده است؛ علی علیه السلام در این باره فرمودند: «مَنْ کَثُرَ فِکْرُهُ فِی الْمَعَاصِی دَعَتْهُ إِلَیْهَا؛ کسی که دربارهٔ گناه، بسیار فکر کند فکرش او را به گناه سوق می‌دهد».[۲۴]

افراط درمهر و محبت به خانواده

خدای متعال نسبت به نیکی و احترام به اعضای خانواده (مخصوصاً والدین) سفارش فرموده است ولی برای این دستور حدودی را مشخص کرده است. از مهمترین مرزهای این امر، معصیت نکردن فرد به خاطر آنان است: «وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جاهَداکَ لِتُشْرِکَ بی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما».[۲۵] در جای دیگر می‌فرماید: «لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِیاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الایمانِ؛ ای اهل ایمان! اگر پدرانتان و برادرانتان کفر را بر ایمان ترجیح دهند، آنان را دوستان و سرپرستان خود مگیرید».[۲۶] برخی افراد برای رضایت خانواده ممکن است مرتکب گناه شوند؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دربارهٔ این افراد فرمودند: «... ابن مسعود، مواظب باش به خاطر شفقت و محبت به خانواده ات، طاعت الهی را ترک کنی و مرتکب معصیت الهی شوی زیرا خدای متعال در قرآن فرمودند: (أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً)[۲۷]»[۲۸] یعنی شخصی که به خاطر خانوادهش به گناه می‌افتد بداند در قیامت خانواده او به نفع او قدمی بر نمی‌دارند بلکه او را به خاطر این گناهش عذاب می‌کنند.

مال زیاد

یکی از عوامل طغیانگری انسان‌ها و آلوده شدن به گناه، مال و ثروت می‌باشد[۲۹] و انسان را از مسیر حقّ به جاده ضلالت می‌کشاند؛ امام صادق علیه السلام فرمودند: «خدای متعال در مناجات حضرت موسی علیه السلام به او فرمود: وَ لَا تَغْبِطْ أَحَداً بِکَثْرَهِ الْمَالِ فَإِنَّ مَعَ کَثْرَهِ الْمَالِ تَکْثُرُ الذُّنُوبُ؛ به زیاد بودن مال و ثروت دیگران غبطه نخور زیرا با زیاد بودن مال، گناهان زیاد می‌شوند»‏.[۳۰] برخی از افراد برای به دست آوردن پول و ثروت به هر کاری (مانند رشوه، نزول گرفتن و ...) دست می‌زنند و بعضی دیگر در نگهداری آن به حرام دچار می‌شوند و از پرداخت واجبات مالی مانند خمس و زکات خودداری می‌کنند.
در روایتی دیگر امام صادق علیه السلام از قول خدای متعال فرمودند: «یَا مُوسَی لَا تَفْرَحْ بِکَثْرَهِ الْمَالِ ... فَإِنَّ کَثْرَهَ الْمَالِ تَنْسَی الذُّنُوبَ؛ ای موسی علیه السلام به کثرت مال خوشحال نباش که مال زیاد، گناهان را از یاد انسان می‌برند و موجب فراموشی آنها می‌شود».[۳۱]

زمینه‌های اجتماعی

دوستان ناباب

از مهمترین عوامل انجام گناه، دوستان ناباب هستند که فرد را به مسیری می‌کشانند که ارتکاب معصیت برای او آسان می‌شود به طوری که ممکن است دین او را نیز از بین ببرد و گمراهش کند؛ خدای متعال یکی از عوامل جهنمی شده جهنمیان را از زبان آنان، دوستان ناباب معرفی فرموده است: «فِی جَنَّاتٍ یَتَساءَلُونَ*‏ عَنِ الْمُجْرِمِینَ*‏ ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ* قالُوا ...‏ وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ؛ در بهشت‌ها از یکدیگر می‌پرسند.
از روز و حال گنهکاران.[به آنان رو کرده‏] می‌گویند: چه چیز شما را به دوزخ وارد کرد؟ ... و با فرورفتگان [در گفتار و کردار باطل‏] فرو می‌رفتیم».[۳۲] پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند: «الْمَرْءُ عَلَی دِینِ خَلِیلِهِ، فَلْیَنْظُرْ أَحَدُکُمْ مَنْ یُخَالِل؛ آدمی بر آیین دوست خود است پس بنگرید با که دوستی می‌کنید».[۳۳]

محیط آلوده

از مهمترین زمینه‌هایی که فرد را به سمت گناه می‌کشاند، محیط‌های آلوده و ناپاک می‌باشد. تأثیری که محیط بر شخص می‌گذارد قابل انکار نیست زیرا بسیاری از افراد در مقابل تأثیر محیط آلوده قدرت و اراده خویش را از دست می‌دهند و تسلیم شرایط و مرتکب گناه می‌شوند.
«وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَهً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا؛ چون کار زشتی مرتکب می‌شوند، می‌گویند: پدرانمان را بر آن [کار] یافتیم».[۳۴]

خلوت با نامحرم‏

معمولاً افرادی که با نامحرم در ارتباط هستند ممکن است به گناهان جنسی آلوده شوند و در این ارتباط، خطرناک‌ترین زمنیه، خلوت دو نامحرم با همدیگر است. خدای متعال در قصه حضرت یوسف علیه السلام بیان می‌کند که زلیخا خواسته شهوانی خود را در خلوت با او مطرح می‌کند: «وَ راوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَ قالَتْ هَیْتَ لَکَ؛ و آن [زنی‏] که یوسف در خانه‌اش بود، از یوسف با نرمی و مهربانی خواستار کام جویی شد، و [در فرصتی مناسب‏] همه درهای کاخ را بست و به او گفت: پیش بیا [که من در اختیار توام‏]».[۳۵]

جذابیت‌های زنانه

خدای متعال سخن زنان با ناز و کرشمه را یکی دیگر از عوامل به گناه افتادن مردان معرفی فرموده است: «یا نِساءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ و قُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً؛ ای همسران پیامبر! شما اگر پرهیزکاری پیشه کنید [از نظر منزلت و موقعیت‏] مانند هیچ یک از زنان نیستید، پس در گفتار خود، نرمی و طنّازی [چنانکه عادت بیشتر زنان است‏] نداشته باشید تا کسی که بیمار دل است طمع کند، و سخن پسندیده و شایسته گویید».[۳۶]

تکنولوژی‌های جدید

ابزار و تکنولوژی‌های جدید علاوه بر فوائدی که برای بشریت دارند مشکلاتی را نیز برای انسان‌ها ایجاد کرده است. امروزه سایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های رایانه‌ای به سرعت در حال گسترش بی حیایی، بی عفتی و آلوده کردن کاربران می‌باشد و با تصاویر، فیلم‌های و برنامه‌های مستهجن، زمینه گناه کردن انسان را فراهم کرده است.
امروزه دشمنان با پخش فیلم‌ها و سریال‌های مبتذل ماهواره‌ای علاوه بر آلوده کردن و گناهکار کردن افراد، خانواده‌ها را به ویرانی کشانده‌اند.

تبلیغات منفی

وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً .... وَ لِیَرْضَوْهُ وَ لِیَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ؛ و این گونه برای هر پیامبری دشمنانی از شیاطین انس و جن قرار دادیم، که برای فریب مردم همواره گفتاری باطل ولی به ظاهر آراسته و دلپسند به یکدیگر القاء می‌کنند، ... و [ما به عنوان آزمایش بندگان از القای گفتار باطل توسط شیاطین انس و جن به یکدیگر مانع نشدیم‏] تا دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند به آن القائات متمایل شود، و آن را بپسندد و [برای رسیدن به منتهای شقاوت که کیفر لجاجت و عناد آنان است‏] هر عمل زشتی را که بخواهند انجام دهند، نهایتاً انجام دهند».[۳۷]

زمینه‌های اخلاقی

بخل ورزیدن

علی علیه السلام فرمودند: «الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُیُوبِ وَ هُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوء؛ بخل جامع تمام عیب‌های زشت است، و این خصلت افساری است که آدمی را به سوی تمام زشتی‌ها می‌برد».[۳۸]

دروغ گفتن

دروغ از گناهانی است که با ارتکاب آن باید گناهان دیگری برای توجیه آن انجام داد؛ امام حسن عسکری به این حقیقت اشاره کرده و فرمودند: «جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ فِی بَیْتٍ، وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الْکَذِبُ؛ تمام کارهای زشت و ناپسند در خانه‌ای قرار گرفته‌اند و دروغ، کلید آن است».[۳۹]

خشمگین شدن

معمولاً افرادی که خشمگین می‌شوند چون عقل آنها زائل می‌شود به گناهان دیگری نیز مبتلا می‌شود؛ امام صادق علیه السلام در کلامی نورانی این واقعیت را بیان فرمودند: «الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِ شَرٍّ؛ خشمِ (بی کنترل) کلید هر بدی است».[۴۰]

زیاد سخن گفتن

از زمینه‌های مهم آلوده شدن به گناه، سخن گفتن زیاد می‌باشد. برخی از افراد به خاطر سخن گفتن زیاد ممکن است به گناهانی مانند (دروغ، غیبت، تهمت، تمسخر و ...) مبتلا شوند؛ علی علیه السلام فرمودند: «مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ؛ هر شخصی که سخن گفتنش زیاد شود، خطایش زیاد می‌شود».[۴۱]

غرائز طبیعی

در روایات، زمینه‌های دیگر نیز ذکر شده است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «إِنَّ أَوَّلَ مَا عُصِیَ اللَّهُ بِهِ سِتٌ: ‏ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَهِ وَ حُبُّ الطَّعَامِ وَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ النَّوْمِ وَ حُبُّ الرَّاحَهِ؛ همانا اولین چیزهایی که با آن معصیت خدای متعال صورت گرفت {عبارتند از} دوست داشتن دنیا و ریاست و غذا خوردن و زنان و خواب و راحت طلبی[۴۲]».[۴۳] و در روایتی دیگر علی علیه السلام فرمودند: «الْحِرْصُ وَ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَی التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوب‏؛ حرص و کبر و حسادت اموری هستند که انسان را به فرو رفتن در گناه می‌کشانند».[۴۴]

اقسام گناه و معاصی

مطلق گناه به اعتبارهای مختلف، اقسام گوناگونی دارد که در ادامه ذکر می‌گردد:
۱. گناهان پنهان و آشکار علی علیه السلام فرمودند: «إِیَّاکَ وَ الْمُجَاهَرَهَ بِالْفُجُورِ فَإِنَّهُ مِنْ أَشَدِّ الْمَآثِم؛ از آشکار کردن گناه بپرهیز زیرا که معاصی آشکار از شدیدترین معصیت هاست».[۴۵]
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «الْمُذِیعُ بِالسَّیِّئَهِ مَخْذُول‏؛ آشکار کننده گناه، خوار می‌باشد».[۴۶]
علی علیه السلام فرمودند: «اتَّقُوا مَعَاصِیَ اللَّهِ فِی الْخَلَوَاتِ فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاکِم؛ از گناهان پنهان بپرهیزید زیرا {خدای متعال که} شاهد گناه است، حاکم و قاضی نیز می‌باشد».[۴۷]
۲. گناهان کبیره و صغیره: ر.ک: مقاله‌های «گناهان کبیره» و «گناهان صغیره» در سایت.
۳. گناهان فردی و اجتماعی
۴. گناهان در حق مردم و گناهان در حق خدای متعال
۵. گناهان عمدی و گناهان سهوی
۶. گناهان عالمانه و گناهان جاهلانه
کوچک شمردن گناه: ر.ک: مقاله «کوچک شمردن گناه» در سایت.
اصرار بر گناه: ر.ک: مقاله «اصرار بر گناه» در سایت.
خوشحالی از گناه: ر.ک: مقاله «تفاخر به گناه» در سایت.

پیامدهای گناهان

آسیب‌های اخلاقی

خروج از ایمان

یکی از شاگردان امام موسی کاظم می‌گوید از حضرت سؤال کردم «الْکَبَائِرُ تُخْرِجُ مِنَ الْإِیمَانِ؛ گناهان کبیره، موجب خروج شخص از ایمان می‌شود؟» حضرت فرمودند: «بله».[۴۸]

زوال عقل

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «مَن قارَفَ ذَنباً فارَقَهُ عَقلٌ لا یَرجِعُ إلَیهِ أبداً؛ کسی که به گناه نزدیک شود {و آن را انجام دهد قسمتی از} عقل او زائل می‌شود که هرگز بر نمی‌گردد».[۴۹] گناه و معصیت در حقیقت دارای مستی ای است که انسان را از خود و خدای متعال غافل می‌کند و او را وارد محدوده ممنوعه حریم الهی می‌کند؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «... یَا ابْنَ مَسْعُودٍ احْذَرْ سُکْرَ الْخَطِیئَهِ فَإِنَّ لِلْخَطِیئَهِ سُکْراً کَسُکْرِ الشَّرَابِ بَلْ هِیَ أَشَدُّ سُکْراً مِنْهُ؛ ابن مسعود از مستی گناه بر حذر باش زیرا خطا و گناه دارای مستی ای مانند مستی شراب است بلکه از آن شدیدتر می‌باشد».[۵۰]

تباه کردن قلب و دل

امام صادق علیه السلام فرمودند: «پدرم امام باقر علیه السلام پیوسته می‌فرمودند: «مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنْ خَطِیئَهٍ إِنَّ الْقَلْبَ لَیُوَاقِعُ الْخَطِیئَهَ فَمَا تَزَالُ بِهِ حَتَّی تَغْلِبَ عَلَیْهِ فَیُصَیِّرَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ؛ هیچ چیز مانند گناه، قلب را فاسد نمی‌کند؛ همانا دل با گناه درگیر می‌شود ولی گناه چندان به آن می‌پردازد (سماجت می‌کند) که سرانجام بر آن چیره می‌گردد، پس آن را زیر و رو می‌کند {و دل واژگونه می‌شود}».[۵۱]
امام باقر علیه السلام فرمودند: «مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَهٌ بَیْضَاءُ فَإِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً خَرَجَ فِی النُّکْتَهِ نُکْتَهٌ سَوْدَاءُ فَإِنْ تَابَ ذَهَبَ ذَلِکَ السَّوَادُ وَ إِنْ تَمَادَی فِی الذُّنُوبِ زَادَ ذَلِکَ السَّوَادُ حَتَّی یُغَطِّیَ الْبَیَاضَ فَإِذَا غَطَّی الْبَیَاضَ لَمْ یَرْجِعْ صَاحِبُهُ إِلَی خَیْرٍ أَبَداً وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ (کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ)؛ هیچ بنده‌ای نیست مگر آن که در دلش نقطه‌ای سفید وجود دارد؛ پس هر گاه گناهی مرتکب شود، در آن نقطه، نقطه‌ای سیاه پدید آید، که اگر توبه کرد آن سیاهی می‌رود و اگر در گناهان فرو رفت، نقطه سیاه افزایش می‌یابد به طوری که همه سفیدی را فرو می‌پوشاند. و چون سفیدی پوشانده شد، گنهکار دیگر به خیر و صلاح باز نمی‌آید. این است سخن خداوند عزّوجلّ که: «به حقیقت، کارهایی که می‌کردند، بر دل هایشان زنگار بسته است»[۵۲].[۵۳]

محرومیت از نماز شب

امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ الرَّجُلَ یُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُحْرَمُ صَلَاهَ اللَّیْلِ وَ إِنَّ الْعَمَلَ السَّیِّئَ أَسْرَعُ فِی صَاحِبِهِ مِنَ السِّکِّینِ فِی اللَّحْمِ؛ همانا انسان گناهی می‌کند و به سبب آن از نماز شب محروم می‌شود. سرعت تأثیر کار بد در آدمی از سرعت تأثیر کارد در گوشت بیشتر است».[۵۴]

تباه کننده خیرات

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «اتَّقُوا الذُّنُوبَ فَإِنَّهَا مَمْحَقَهٌ لِلْخَیْرَاتِ؛ از گناهان پرهیز کنید که کارهای خیر را از بین می‌برد».[۵۵]

بی آبرویی

خدای متعال، بی آبرو شدن و نمایات شدن زشتی‌های انسان را یکی از آثار گناه معرفی فرموده‌اند: «وَ یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّهَ فَکُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَهَ .... فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَهَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما ...؛ و [گفتیم: ] ای آدم! تو و همسرت در این بهشت سکونت گیرید، و از هر جا [و هر نوع میوه‌ای‏] که خواستید بخورید، و به این درخت نزدیک مشوید که ازستمکاران [بر خود] خواهید شد ... هنگامی که از آن درخت چشیدند، شرمگاه بدنشان بر دو نفرشان نمایان شد».[۵۶]
امام سجاد دربارهٔ گناهانی که آبروی انسان را از بین می‌برند فرمودند: «الذُّنُوبُ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ اللَّعِبُ بِالْقِمَارِ وَ تَعَاطِی مَا یُضْحِکُ النَّاسَ مِنَ اللَّغْوِ وَ الْمِزَاحِ وَ ذِکْرُ عُیُوبِ النَّاسِ وَ مُجَالَسَهُ أَهْلِ الرَّیْب؛ گناهانی که عصمت و آبرو را از بین می‌برند عبارتند از: شرابخواری و قمار بازی و خنداندن مردم با بازی و شوخی و بیان عیب‌های مردم و رفت و آمد با افراد مشکوک».[۵۷]

ذلت و خواری

«... ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّهُ وَ الْمَسْکَنَهُ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ... ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُون؛ و (مهر) ذلت و نیاز، بر پیشانی آنها زده شد؛ و باز گرفتار خشم خدایی شدند ... اینها به خاطر آن بود که گناهکار و متجاوز بودند».[۵۸]

شقاوت و عاقبت به شرّی

خدای متعال یکی از آثار گناه را شقاوت و عاقبت به شر شدن بیان فرموده‌اند: «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْمُجْرِمُون؛ پس ستمکارتر از کسی که بر خدا دروغ بندد یا آیاتش را تکذیب کند، کیست؟ یقیناً گنهکاران، رستگار نخواهند شد».[۵۹]
«أَ لَمْ تَکُنْ آیاتی تُتْلی عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِها تُکَذِّبُون* قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَیْنا شِقْوَتُنا وَ کُنَّا قَوْماً ضالِّینَ؛ [خدا به آنان می‌گوید: ] آیا آیات من بر شما خوانده نمی‌شد و شما [همواره‏] آنها را تکذیب می‌کردید؟ می‌گویند: پروردگارا! تیره بختی و شقاوت ما بر ما چیره شد، و ما گروهی گمراه بودیم».[۶۰]

محرومیت از یاری الهی

«مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ وَ لا یَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیًّا وَ لا نَصیراً؛ هر کس مرتکب کار زشتی شود، به آن کیفر داده می‌شود؛ و جز خدا سرپرست و یاوری برای خود نخواهد یافت».[۶۱]

آسیب‌های طبیعی و اجتماعی

نزول بلایای جدید

امام رضا علیه السلام فرمودند: «کُلَّمَا أَحْدَثَ الْعِبَادُ مِنَ الذُّنُوبِ مَا لَمْ یَکُونُوا یَعْمَلُونَ أَحْدَثَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْبَلَاءِ مَا لَمْ یَکُونُوا یَعْرِفُونَ؛ هر گاه بندگان مرتکب گناهانی شوند که قبلًا انجام نمی‌داده‌اند، خداوند بلاهایی را بر ایشان پدید آورد که سابقه نداشته است».[۶۲]

فرود آمدن بلاها

خدای سبحان یکی ار نتایج گناه را نزول بلایا بین فرموده‌اند: «وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصیبَهٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدیکُمْ؛ و هر مصیبتی که به شما رسد، به خاطر کارهایی است که می‌کنید»‏.[۶۳]
«فَأَنْزَلْنا عَلَی الَّذینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ؛ ما هم بر ستمکاران به سبب آنکه همواره نافرمانی می‌کردند، عذابی از آسمان فرود آوردیم»‏.[۶۴]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ عِرْقٍ یَضْرِبُ وَ لَا نَکْبَهٍ وَ لَا صُدَاعٍ وَ لَا مَرَضٍ إِلَّا بِذَنْبٍ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ (وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَهٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ)[۶۵] وَ مَا یَعْفُو اللَّهُ أَکْثَرُ مِمَّا یُؤَاخِذُ بِهِ؛ هیچ رگی [بر اثر تب و بیماری‏] نزند و هیچ پایی به سنگ نخورد و هیچ سر درد یا مرضی رخ ندهد، مگر در اثر گناه. این فرموده خداوند عزّوجلّ در کتاب اوست که: «و هر مصیبتی که به شما رسد، به خاطر کارهایی است که می‌کنید. و خدا از بسیاری در می‌گذرد». و گناهانی که خداوند می‌بخشد، بیشتر از گناهانی است که از آنها باز خواست می‌کند».[۶۶]
امام سجاد علیه السلام دربارهٔ گناهانی که بلاها را فرود می‌آورد فرمودند: «الذُّنُوبُ الَّتِی تُنْزِلُ الْبَلَاءَ تَرْکُ إِغَاثَهِ الْمَلْهُوفِ وَ تَرْکُ مُعَاوَنَهِ الْمَظْلُومِ وَ تَضْیِیعُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ؛ یاری نکردن کسی که دادرس می‌طلبد، کمک نکردن مظلوم، و امر به معروف و نهی از منکر را ضایع نمودن».[۶۷]

انقراض نسل و تمدن‌ها

در قرآن، یکی دیگر از آثار گناه، مرگ و انقراض نسل‌ها و اقوام بیان شده است: «أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَیْهِمْ مِدْراراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْری مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرین؛ آیا ندانسته‌اند که پیش از ایشان چه بسیار از ملت‌ها و اقوام را هلاک کردیم؟ که به آنان در پهنه زمین، نعمت‌ها و امکاناتی دادیم که به شما ندادیم، و بر آنان باران‌های پی در پی و پر ریزش فرستادیم و نهرهایی از زیر پای آنان جاری ساختیم [ولی ناسپاسی کردند]؛ پس آنان را به کیفر گناهانشان هلاک کردیم، و بعد از آنان اقوامی دیگر را پدید آوردیم».[۶۸]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «مَنْ یَمُوتُ بِالذُّنُوبِ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَمُوتُ بِالْآجَالِ؛ شمار کسانی که بر اثر گناهان می‌میرند بیشتر از کسانی است که به اجل می‌میرند».[۶۹]

آسیب‌های اقتصادی

تنگدستی در زندگی

خدای متعال یکی از پیامدهای دنیایی گناه را چنین معرفی می‌فرمایند: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْری فَإِنَّ لَهُ مَعیشَهً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ أَعْمی؛ و هر کس از هدایت من [که سبب یاد نمودن از من در همه امور است‏] روی بگرداند، برای او زندگی تنگ [و سختی‏] خواهد بود، و روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم».[۷۰]

محرومیت از رزق و زوال نعمت ها[۷۱]

امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَّ الْعَبْدَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُزْوَی عَنْهُ الرِّزْق؛ همانا بنده گناه می‌کند و به سبب آن، روزی از او گرفته می‌شود».[۷۲]
امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ قَضَی قَضَاءً حَتْماً أَلّا یُنْعِمَ عَلَی الْعَبْدِ بِنِعْمَهٍ فَیَسْلُبَهَا إِیَّاهُ حَتَّی یُحْدِثَ الْعَبْدُ ذَنْباً یَسْتَحِقُّ بِذَلِکَ النَّقِمَه؛ خدای متعال حکم قطعی کرده است نعمتی را که به بنده اش عطا فرموده از او سلب نکند تا زمانی که گناهی انجام دهد که مستحق عذاب باشد».[۷۳]
امام سجاد علیه السلام دربارهٔ گناهانی که نعمت‌ها را زائل می‌کنند فرمودند: «الذُّنُوبُ الَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَمَ الْبَغْیُ عَلَی النَّاسِ وَ الزَّوَالُ عَنِ الْعَادَهِ فِی الْخَیْرِ وَ اصْطِنَاعِ الْمَعْرُوفِ وَ کُفْرَانُ النِّعَمِ وَ تَرْکُ الشُّکْرِ؛ گناهانی که نعمت‌ها را از بین می‌برند عبارتند از: ظلم بر مردم و زائل کردن کار خیری که به آن عادت کرده و عمل معروفی را ترک کردن و ناسپاسی نعمت‌ها و ترک سپاسگزاری».[۷۴]

ضرر به موجودات دیگر

«ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُذیقَهُمْ بَعْضَ الَّذی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُون؛ به سبب اعمال مردم، فساد در خشکی و دریا آشکار شد تا به آنان جزای بعضی از کارهایشان را بچشاند، باشد که باز گردند».[۷۵]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «حَیَاهُ دَوَابِّ الْبَحْرِ بِالْمَطَرِ- فَإِذَا کُفَّ الْمَطَرُ ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ذَلِکَ إِذَا کَثُرَتِ الذُّنُوبُ وَ الْمَعَاصِی؛ حیات و زندگی موجودات دریایی به باران بستگی دارد، پس زمانی که گناهان زیاد شود باران کم می‌شود در نتیجه؛ دریاها و خشکی‌ها به فساد کشیده می‌شود».[۷۶]

محرومیت از اجابت دعا

امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَّ الْعَبْدَ یَسْأَلُ اللَّهَ الْحَاجَهَ فَیَکُونُ مِنْ شَأْنِهِ قَضَاؤُهَا إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ أَوْ إِلَی وَقْتٍ بَطِی‌ءٍ فَیُذْنِبُ الْعَبْدُ ذَنْباً فَیَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِلْمَلَکِ لَا تَقْضِ حَاجَتَهُ وَ احْرِمْهُ إِیَّاهَا فَإِنَّهُ تَعَرَّضَ لِسَخَطِی وَ اسْتَوْجَبَ الْحِرْمَانَ مِنِّی؛ بنده از خدای متعال درخواستی می‌کند پس باید در زمانی نزدیک یا دور برآورده شود ولی او گناهی انجام می‌دهد در این صورت خدای متعال به فرشتگان می‌فرماید: دعایش را مستجاب نکنید و او را محروم کنید زیرا به متعرض خشم من شده است و مستحق عذاب شده است».[۷۷]
امام سجاد علیه السلام دربارهٔ گناهانی که مانع استجابت دعا می وشند فرمودند: «الذُّنُوبُ الَّتِی تَرُدُّ الدُّعَاءَ سُوءُ النِّیَّهِ وَ خُبْثُ السَّرِیرَهِ وَ النِّفَاقُ مَعَ الْإِخْوَانِ وَ تَرْکُ التَّصْدِیقِ بِالْإِجَابَهِ وَ تَأْخِیرُ الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ حَتَّی تَذْهَبَ أَوْقَاتُهَا وَ تَرْکُ التَّقَرُّبِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْبِرِّ وَ الصَّدَقَهِ وَ اسْتِعْمَالُ الْبَذَاءِ وَ الْفُحْشِ فِی الْقَوْلِ؛ گناهانی که از استجابت دعا جلوگیری می‌کنند عبارتند از: سوء نیت و بد ذاتی و نفاق با برادران و برادران دینی را با ترک اجابت، تصدیق نکردن و تأخیر انداختن نمازهای واحب تا زمانی که وقت آنها بگذرد و عدم تقرب به خدای متعال با نیکی و صدقه و بد دهنی و فحش دادن».[۷۸]

محرومیت از باران

امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَّهُ مَا مِنْ سَنَهٍ أَقَلَّ مَطَراً مِنْ سَنَهٍ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَضَعُهُ حَیْثُ یَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا عَمِلَ قَوْمٌ بِالْمَعَاصِی صَرَفَ عَنْهُمْ مَا کَانَ قَدَّرَ لَهُمْ مِنَ الْمَطَرِ فِی تِلْکَ السَّنَهِ إِلَی غَیْرِهِمْ وَ إِلَی الْفَیَافِی وَ الْبِحَارِ وَ الْجِبَالِ؛ هیچ سالی کم بارش تر از سال دیگر نیست، بلکه خداوند باران را هر جا که خواهد می‌باراند. [اما] هر گاه مردمی مرتکب گناهان شوند، خداوند عزّوجلّ بارانی را که برای آنان مقدّر کرده بود، از ایشان باز دارد و به دریاها و کوه‌ها نازل می‌کند».[۷۹]
امام سجاد علیه السلام دربارهٔ گناهانی که مانع نزول باران می‌شوند فرمودند: «الذُّنُوبُ الَّتِی تَحْبِسُ غَیْثَ السَّمَاءِ جَوْرُ الْحُکَّامِ فِی الْقَضَاءِ وَ شَهَادَهُ الزُّورِ وَ کِتْمَانُ الشَّهَادَهِ وَ مَنْعُ الزَّکَاهِ وَ الْقَرْضِ وَ الْمَاعُونِ وَ قَسَاوَهُ الْقُلُوبِ عَلَی أَهْلِ الْفَقْرِ وَ الْفَاقَهِ وَ ظُلْمُ الْیَتِیمِ وَ الْأَرْمَلَهِ وَ انْتِهَارُ السَّائِلِ وَ رَدُّهُ بِاللَّیْلِ؛ گناهانی که باران را حبس می‌کنند عبارتند از: ظلم حاکمان در قضاوت کردن و شهادت دروغ و کتمان شهادت حق و ترک زکات و قرض و عطا کردن و سخت دلی نسبت به فقرا و نیازمندان و ظلم به یتیم و زن شوهر مرده و داد زدن به نیازمند و رد کردن او در شب».[۸۰]

تسلط کفّار

امام صادق علیه السلام فرمودند: «یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا عَصَانِی مَنْ عَرَفَنِی سَلَّطْتُ عَلَیْهِ مَنْ لَا یَعْرِفُنِی؛ خدای متعال فرمودند: هنگامی که کسانی که مرا می‌شناسند گناه کنند افرادی را بر آنان مسلط می‌کنم که مرا نمی‌شناسند».[۸۱]

فراموشی علم

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «إِنَّ الْعَبْدَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیَنْسَی بِهِ الْعِلْمَ الَّذِی کَانَ قَدْ عَلِمَهُ ...؛ همان بنده گناه می‌کند و علمی را که قبلاً یاد گرفته بود فراموش می‌کند».[۸۲]

عذاب الهی در آخرت

از مهمترین نتایج منفی معصیت عذاب‌های اُخروی است که در قرآن به این حقیقت تصریح شده است:
«وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‏؛ و آنان که کارهای بد و زشت بیاورند به رو در آتش افکنده می‌شوند؛ [و به آنان گویند: ] آیا جز آنچه انجام دادید پاداشتان داده‌اند؟».[۸۳]
«وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فیها وَ لَهُ عَذابٌ مُهین؛ و هر که از خدا و رسولش نافرمانی کند و از حدود او تجاوز نماید، خدا او را در آتشی درآورد که در آن جاودانه است و برای او عذابی خوارکننده است».[۸۴]

راه کارهای جلوگیری از گناه

راه کارهای فردی

توجه به عظمت خدای متعال

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «یَا أَبَا ذَرٍّ، لَا تَنْظُرْ إِلَی صِغَرِ الْخَطِیئَهِ وَ لَکِنِ انْظُرْ إِلَی مَنْ عَصَیْت؛ ای ابوذر؛ به کوچکی گناه توجه نکن بلکه به کسی که او را عصیان می‌کنی دقت کن».[۸۵]

حیاء و شرم از خدای متعال

خدای متعال می‌فرماید: «عَبْدِی إِنَّکَ إِذَا اسْتَحَیْتَ مِنِّی أَنْسَیْتُ النَّاسَ عُیُوبَکَ وَ بِقَاعَ الْأَرْضِ ذُنُوبَکَ وَ مَحَوْتُ مِنَ الْکِتَابِ زَلَّاتِکَ وَ لَا أُنَاقِشُکَ الْحِسَابَ یَوْمَ الْقِیَامَه؛ بنده من اگر از من شرم حیاء کنی کاری می‌کنم که مردم و زمین عیب‌های تو را فراموش کنند و لغزش‌هایت را از کتاب (ثبت اعمال) محو می‌کنم و در قیامت در حسابرسی از تو مناقشه و سخت گیری نمی‌کنم».[۸۶]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «مَنْ خَلَا بِذَنْبٍ فَرَاقَبَ اللَّهَ تَعَالَی ذِکْرُهُ فِیهِ وَ اسْتَحْیَا مِنَ الْحَفَظَهِ غَفَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ جَمِیعَ ذُنُوبِهِ وَ إِنْ کَانَتْ مِثْلَ ذُنُوبِ الثَّقَلَیْن؛ کسی که در خلوت با گناهی روبرو گردد ، خدا را ناظر بر خود بیند ، و از حافظان عمل شرم کند ، خداوند تمام گناهان او را ببخشد ، گرچه مانند گناه ثقلین باشد».[۸۷]
علی علیه السلام فرمودند: «الْحَیَاءُ مِنَ اللَّهِ یَمْحُو کَثِیرَ الْخَطَایَا؛ شرم و حیا از خدای متعال، بسیاری از گناهان را نابود می‌کند».[۸۸]

توجه به نعمت‌های الهی

اگر انسان توجه داشته باشد که خدای متعال چه نعمت‌هایی را به او عطا کرده است سعی می‌کند سپاسگزار باشد و از هر کاری که خالق هستی را به خشم بیاورد اجتناب می‌کند لذا از گناه کردن که جسارت به مولا و ناسپاسی در برابر تفضلات او می‌باشد خودداری می‌کند.

توجه به عذاب‌های الهی

از بهترین چیزهایی که مانع گناه کردن می‌باشد توجه به عذاب‌هایی است خدای متعال در قرآن وعده آن را به گناهکاران داده است.

توجه به محرومیت از آمرزش

امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِذَا هَمَمْتَ بِسَیِّئَهٍ فَلَا تَعْمَلْهَا فَإِنَّهُ رُبَّمَا اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَی الْعَبْدِ وَ هُوَ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْمَعْصِیَهِ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَا أَغْفِرُ لَکَ بَعْدَهَا أَبَداً؛ هنگامی که قصد گناه کردن داشتی انجامش نده زیرا چه بسا خدای متعال تو را در حال معصیت ببیند پس می‌فرماید: به عزت و جلالم قسم می‌خورم که بعد از این تو را نمی‌بخشم».[۸۹]

نرفتن و دوری از مجالس گناه

برخی از افراد می‌دانند که در فلان مجلس ممکن است به گناه آلوده شوند ولی باز هم به آنجا می‌روند یا می‌دانند که در فلان سایت یا شبکه اجتماعی احتمال معصیت وجود دارد؛ لذا باید از ورود به مجلس گناه خودداری کرد یا اگر در مجلس قرار گرفتند که در آن گناه شود باید بلافاصله از آنجا خارج شوند.
امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند: «لَا یَنْبَغِی لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَجْلِسَ مَجْلِساً یُعْصَی اللَّهُ فِیهِ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی تَغْیِیرِهِ؛ سزاوار نیست مومن در مجلسی حضور پیدا کند که در آن معصیت الهی انجام می‌شود و او قدرت بر تغییر آن ندارد».[۹۰]

راه کارهای اجتماعی و حکومتی

اشتغال زایی

یکی از عوامل مهم گناه در هر جامعه‌ای، بیکاری افراد می‌باشد. اگر مسئولین کشور در صدد فراهم کردن شغل‌های مناسب برای جوانان باشند بسیاری از جرم‌ها انجام نمی‌شوند.

فراهم کردن زمینه ازوداج آسان

اگر ازدواج در جامعه آسان گرفته شود و دختران و پسران جوان بتوانند به راحتی زندگی خود را تشکیل دهند مطمئناً آمار جرم و گناه کم می‌شود.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «إِنَّهُ إِذَا أَقْبَلَ اکْتَنَفَهُ مَلَکَانِ فَکَانَ کَالشَّاهِرِ سَیْفَهُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَإِذَا هُوَ جَامَعَ تَحَاتُّ عَنْهُ الذُّنُوبُ کَمَا یَتَحَاتُّ وَرَقُ الشَّجَرِ فَإِذَا هُوَ اغْتَسَلَ انْسَلَخَ مِنَ الذُّنُوبِ؛ هنگامی که مرد به همسرش (برای رابطه زناشویی) رو بیاورد دو فرشته الهی او را حفظ می‌کنند (پس مانند کسی است که در راه خدای متعال شمشیر کشیده باشد) پس اگر با هم جماع کنند گناهان او همانند برگ درختان ریخته می‌شود و اگر غسل جنابت انجام دهد از گناهان پاک می‌شود».[۹۱]

بیان آثار منفی گناه از طریق مبلغین و رسانه

از مهمترین ابزاری که می‌توانند جلوی گناهان فردی و اجتماعی را بگیرد بیان آثار و نتایج منفی معصیت است لذا مسئولین و حوزه‌های علمیه باید از طریق ساخت فیلم، سریال و تبلیغ و سخنرانی‌های جذاب و مفید مردم را گناهان و آثار سوء آنها آگاه کنند.

فراهم کردن وسائل تفریح سالم

افرادی که خود را با تفریحات سالم و مفید مشغول می‌کنند ممکن است کمتر مرتکب گناه شوند زیرا آنقدر خسته می‌شوند که توان انجام برخی از گناهان را ندارند لذا بیاد مراکزی در سطح شهرها ایجاد شود تا مردم بتوانند با مراجعه به آنجا خود را مشغول کرده تا هم علاوه بر تأمین سلامتی خویش از گناه دوری کنند.

برخورد جدی با مجرمین فاسد و جمع آوری مراکز فساد

از مهمترین راه کارهای پیشگیری و مبارزه با جرم و گناه برخورد جدّی با افرادی است با انجام گناه، امنیت مردم جامعه را به خطر می‌اندازند لذا بیاد با این افراد به شدت برخورد شود تا بقیه از مجازات آنها درس عبرت گرفته و مرتمب معصیت نشوند.

راه‌های پاک شدن از گناهان

خدای متعال به بهانه‌ها و وسایل مختلفی گناهان انسان‌ها را می‌بخشد (که برخی از آنها در ادامه می‌آیند) ولی باید توجه شود که معنای آیات و راویاتی که ذکر می‌شوند این نیست که افراد هر موقع خواستند مرتکب گناه شده و با یکی از این وسایل الهی پاک شوند بلکه مراد این است که شخص باید تا جایی که توان دارد جلوی ارتکاب گناه را بگیرد ولی اگر دچار معصیت شد می‌تواند از این ابزار استفاده کند و گناهان خود را پاک کند.

راه کارهای انسانی

ترک محرمات الهی

خدای متعال تقوا و دوری از گناه را وسیله پاک شدن گناهان معرفی کرده و می‌فرمایند: «اِن تَتَّقوا اللهَ یَجعَل لَکُم فُرقاناً و یُکَفِّر عَنکُم سَیِّئاتِکُم؛ ای اهل ایمان! اگر [در همه امورتان‏] از خدا پروا کنید، برای شما [بینایی و بصیرتی ویژه‏] برای تشخیص حق از باطل قرار می‌دهد، و گناهانتان را محو می‌کند، و شما را می‌آمرزد؛ و خدا دارای فضل بزرگ است».[۹۲] در آیه‌ای دیگر اجتناب از گناهان کبیره را سبب بخشش گناهان صغیره معرفی فرموده است: «إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَریماً؛ اگر از گناهان بزرگی که از آنها نهی می‌شوید دوری کنید، گناهان کوچکتان را از شما محو می‌کنیم، و شما را به جایگاهی ارزشمند و نیکو وارد می‌کنیم».[۹۳]
امام موسی کاظم مراد از «سَیِّئاتِکُمْ» در این آیه را چنین بیان فرمودند: «مَنِ اجْتَنَبَ الْکَبَائِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَمْ یُسْأَلْ عَنِ الصَّغَائِرِ؛ هر کس از گناهان کبیره خودداری کند از گناهان صغیره بازخواست نمی‌شود».[۹۴]
امام صادق علیه السلام نیز در تبیین مراد «سَیِّئاتِکُمْ» فرمودند: «مَنِ اجْتَنَبَ الْکَبَائِرَ کَفَّرَ اللَّهُ عَنْهُ جَمِیعَ ذُنُوبِهِ؛ هر کس از گناهان کبیره اجتناب کند خدای متعال همه گناهان او را می‌آمرزد».[۹۵]

انجام واجبات

۱. توبه: ر.ک: مقاله توبه در همین سایت.
۲. استغفار[۹۶]
امام علی علیه السلام دربارهٔ درمان قطعی گناه فرمودند: «الذُّنُوبُ الدَّاءُ، وَ الدَّوَاءُ الِاسْتِغْفَارُ، وَ الشِّفَاءُ أَنْ لَا تَعُودَ؛ گناهان، درد هستند و درمان آنها استغفار است و رهایی و شفای کامل از درد گناه این است که شخص هیچ گاه به سوی آن بر نگردد».[۹۷] استغفار از گناهان آنقدر مهم است که اگر هنگام خواب انجام شود موجب پاک شدن از گناه محسوب می‌شود؛ امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند: «مَنِ اسْتَغْفَرَ حِینَ یَأْوِی إِلَی فِرَاشِهِ مِائَهَ مَرَّهٍ تَحَاتَّتْ ذُنُوبُهُ کَمَا یَسْقُطُ وَرَقُ الشَّجَرِ؛ هر کس هنگام خواب صد مرتبه استغفار کند گناهانش همانند برگ درختان ریخته می‌شود».[۹۸] ۳. نماز خواندن[۹۹]
خدای متعال یکی از راه‌های جلوگیری از گناهان را نماز معرفی فرموده است: «إِنَّ الصَّلاهَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر؛ یقیناً نماز از کارهای زشت، و کارهای ناپسند باز می‌دارد».[۱۰۰]
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «مَنْ صَلَّی الْخَمْسَ کَفَّرَ اللَّهُ عَنْهُ مِنَ الذُّنُوبِ مَا بَیْنَ کُلِّ صَلَاتَیْنِ، وَ کَانَ کَمَنْ عَلَی بَابِهِ نَهَرٌ جَارٍ؛ هر شخصی که نمازهای {واجب} پنجگانه را بخواند خدای متعال گناهان ما بین دو نمازش را می‌پوشاند و این مانند کسی است که در ورودی منزلش نهری جاری باشد {و در آن خود را شستشو دهد}».[۱۰۱]
علاوه بر نمازهای واجب نمازهای مستحب نیز این اثر را دارند و موجب پاک شدن گناهان می‌شود[۱۰۲]:
امام علی علیه السلام فرمودند: «مَنْ صَلَّی لَیْلَهً تَامَّهً تَالِیاً لِکِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ رَاکِعاً وَ سَاجِداً وَ ذَاکِراً أُعْطِیَ مِنَ الثَّوَابِ مَا أَدْنَاهُ یَخْرُجُ مِنَ الذُّنُوبِ کَمَا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ؛ هر کس نماز شب بخواند در حالی که قرآن را تلاوت می‌کند و رکوع کننده و سجده گذار باشد خدای متعال کمترین پاداشی که به او می‌دهد این است که او را از گناهانش پاک کند همانگونه از مادر متولد شده است».[۱۰۳]
علی علیه السلام فرمودند: «إِجَابَهُ الْمُؤَذِّنِ کَفَّارَهُ الذُّنُوب؛ کسی که بعد از شنیدن اذان موذن به مسجد برود، کفاره گناهانش حساب می‌شود».[۱۰۴] ۴. روزه داری و اعمال آن
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به جابر فرمودند: «یَا جَابِرُ هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ مَنْ صَامَ نَهَارَهُ وَ قَامَ وِرْداً مِنْ لَیْلِهِ وَ عَفَّ بَطْنُهُ وَ فَرْجُهُ وَ کَفَ لِسَانَهُ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَخُرُوجِهِ مِنَ الشَّهْرِ؛ ای جابر! این ماه مبارک رمضان است؛ هر کس روزه بگیرد و شب را به دعا بپردازد و عفت شکم و فرج داشته باشد و زبانش را نگه دارد، از گناهان خود بیرون می‌رود، همان طوری که از ماه رمضان خارج می‌شود».[۱۰۵]
بر اساس روایات روزه گرفتن در ماه رجب[۱۰۶]، شعبان[۱۰۷] و رمضان[۱۰۸] سبب پاک شدن گناهان می‌شود.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «هیچ بنده‌ای هنگام افطار این دعا (یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ أَنْتَ إِلَهِی لَا إِلَهَ لِی غَیْرُکَ اغْفِرْ لِیَ الذَّنْبَ الْعَظِیمَ إِنَّهُ لَا یَغْفِرُ الذَّنْبَ الْعَظِیمَ إِلَّا الْعَظِیمُ) را نمی‌خواند مگر اینکه از گناهانش پاک می‌شود همانند روزی که از مادرش متولد شده بود».[۱۰۹]
۵. زکات و صدقه دادن
خدای متعال در قرآن صدقه دادن را وسیله پاک شدن گناهان معرفی کرده است: «إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ یُکَفِّرُ عَنْکُمْ مِنْ سَیِّئاتِکُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیر؛ اگر صدقه‌ها را آشکار کنید، کاری نیکوست، و اگر آنها را پنهان دارید و به تهیدستان دهید برای شما بهتر است؛ و خدا [به این سبب‏] بخشی از گناهانتان را محو می‌کند؛ و خدا به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است».[۱۱۰]
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «الزَّکَاهُ تَذْهَبُ بِالذُّنُوبِ؛ زکات؛ گناهان را از بین می‌برد»‏.[۱۱۱]
۶. انجام حج و عمره
‏ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «اَلْحَجُّ وَ الْعُمْرَهُ یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ وَ الذُّنُوبَ؛ حجّ تمتع و حجّ عمره، فقر و گناهان را پاک می‌کنند».[۱۱۲] بر اساس روایات، طواف کعبه[۱۱۳] و وقوف در عرفات[۱۱۴] موجب پاک شدن گناهان می‌شود.
امام صادق علیه السلام فرمودند: «مَنْ نَظَرَ إِلَی الْکَعْبَهِ عَارِفاً فَعَرَفَ مِنْ حَقِّنَا وَ حُرْمَتِنَا مِثْلَ الَّذِی عَرَفَ مِنْ حَقِّهَا وَ حُرْمَتِهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ کُلَّهَا وَ کَفَاهُ هَمَّ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَه؛ کسی که با معرفت به کعبه بنگرد و آنگاه حقّ ما و حرمت ما را برابر با حقّ کعبه و حرمت آن بشناسد، خدا همگی گناهان او را می‌آمرزد و مهمّات دنیا و آخرت او را کفایت می‌فرماید».[۱۱۵]
۷. جهاد و شهادت
بر اساس آیات قرآن، جهاد و شهادت در راه خدای متعال موجب پاکی از گناه می‌شود: «... فَالَّذینَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أُوذُوا فی سَبیلی وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ‏؛ ... پس کسانی که [برای خدا] هجرت کردند، و از خانه هایشان رانده شدند، و در راه من آزار دیدند، و جنگیدند و کشته شدند، قطعاً بدی هایشان را محو خواهم کرد».[۱۱۶]
امام باقر علیه السلام فرمودند: «کُلُ ذَنْبٍ یُکَفِّرُهُ الْقَتْلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا الدَّیْنَ لَا کَفَّارَهَ لَهُ إِلَّا أَدَاؤُهُ أَوْ یَقْضِیَ صَاحِبُهُ أَوْ یَعْفُوَ الَّذِی لَهُ الْحَقُّ؛ کشته شدن در راه خدا، هر گناهی جز قرض را پاک می‌کند؛ زیرا قرض جز با ادا شدن پاک نشود. یا باید وام دار، وام خود را بپردازد و یا طلبکار از حقّ خود بگذرد».[۱۱۷]
۸. صله رحم و نیکی کردن
امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ صِلَهَ الرَّحِمِ وَ الْبِرَّ لَیُهَوِّنَانِ الْحِسَابَ وَ یَعْصِمَانِ مِنَ الذُّنُوبِ؛ همانا صله رحم و نیکی کردن به دیگران حساب قیامت را آسان کرده و مانع از گناه کردن می‌باشد».[۱۱۸]
۹. علم آموزی
امام علی علیه السلام فرمودند: «إِذَا جَلَسَ الْمُتَعَلِّمُ بَیْنَ یَدَیِ الْعَالِمِ فَتَحَ اللَّهُ لَهُ سَبْعِینَ بَاباً مِنَ الرَّحْمَهِ وَ لَا یَقُومُ مِنْ عِنْدِهِ إِلَّا کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ‏؛ هنگامی که شاگرد نزد استاد خود برای یادگیری علم حضور داشته باشد خدای متعال هفتاد در رحمت را برای او باز می‌کند و از پیش استاد بر نمی‌خیزد مگر اینکه از گناهانش مانند روزی که از مادر متولد شده است پاک می‌شود».[۱۱۹]

انجام کارهای نیک

بر اساس آیات قرآن انجام کارهای نیک موجب پاک شدن گناهان شخص می‌شود: «... إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ...؛ یقیناً نیکی‌ها بدی‌ها را از بین می‌برند»‏.[۱۲۰] علی علیه السلام فرمودند: «إنّ اللَّهَ عزّوجلّ یُکَفِّرُ بکلِّ حَسَنهٍ سیّئهً، قالَ اللَّهُ عزّوجلّ: إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ‏؛ خدای متعال در برابر هر کار نیک و حسنه‌ای، یک کار زشت و سیئه را می‌پوشاند؛ خدای سبحان فرموده است: (یقیناً نیکی‌ها بدی‌ها را از بین می‌برند)[۱۲۱] ».[۱۲۲]
اما در بین کارهای نیک و پسندیده، برخی از آنها دارای ویژگی خاصی هستند که در آیات و روایات تصریح شده است که این کارها، گناهان شخص را از بین می‌برند و حتی موجب بهشتی شدن او می‌شوند که به برخی از آنها اشاره می‌شود:
۱. یاد الهی
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «لَقِّنُوا مَوْتَاکُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الْخَطَایَا قَالَ کَیْفَ مَنْ قَالَهَا فِی حَیَاتِهِ قَالَ هِیَ أَهْدَمُ وَ أَهْدَمُ؛ اموات خود را ‏(لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) تلقین دهید که گناهان را نابود می‌کند. گفتند یا رسول الله کسی که در حال صحت و سلامتی این جمله را بگوید وضعیت او چکونه است؟ حضرت فرمودند: «نابود کننده است و نابود کننده است».[۱۲۳]
۲. حُب اهل بیت علیهم السلام
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «حُبُّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ یُکَفِّرُ الذُّنُوبَ؛ دوست داشتن ما اهل بیت علیهم السلام، گناهان را پاک می‌کند».[۱۲۴] پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «حُبُّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ یَأْکُلُ‏ [الذُّنُوبَ‏] السَّیِّئَاتِ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ؛ دوست داشتن علی علیه السلام گناهان را نابود می‌کند همانگونه که آتش هیزم را می‌خورد».[۱۲۵]
امام رضا علیه السلام فرمودند: «مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی مَا یُکَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ فَلْیُکْثِرْ مِنَ الصَّلَاهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْماً؛ هر شخصی که چیزی ندارد با آن گناهانش را پاک کند پس بر محمد و اهل بیتش علیهم السلام زیاد صلوات بفرستد زیرا صلوات، گناهان را نابود می‌کند».[۱۲۶]
۳. زیارت اهل بیت علیهم السلام
امام صادق علیه السلام فرمودند: امام حسین به پیامبر اکرم صلی الله علیهما عرض کرد: «پاداش کس که شما را زیارت کند چیست؟» حضرت فرمودند: «یَا بُنَیَّ مَنْ زَارَنِی حَیّاً أَوْ مَیِّتاً أَوْ زَارَ أَبَاکَ أَوْ زَارَ أَخَاکَ أَوْ زَارَکَ کَانَ حَقّاً عَلَیَّ أَنْ أَزُورَهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ حَتَّی أُخَلِّصَهُ مِنْ ذُنُوبِهِ‏؛ ای فرزندم؛ هر کس مرا و پدرت و برادرت و تو را در حال حیات یا بعد از مردن زیارت کند بر من واجب است که در قیامت او را زیارت کنم تا اینکه او را از گناهانش پاک و خالص کنم».[۱۲۷]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «مَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ مُحْتَسِباً لَا أَشَراً وَ لَا بَطَراً وَ لَا رِیَاءً وَ لَا سُمْعَهً مُحِّصَتْ عَنْهُ ذُنُوبُهُ کَمَا یُمَحَّصُ الثَّوْبُ بِالْمَاءِ فَلَا یَبْقَی عَلَیْهِ دَنَسٌ؛ هر کس امام حسین علیه السلام را برای رضای خدا زیارت کند(نه برای خوشی و سر مستی و طغیانگری و ریا کردن و معروف شدن) گناهانش پاک می‌شود همانگونه که لباس با آب پاک می‌شود پس بر او آلودگی ای نیست».[۱۲۸]
امام رضا علیه السلام فرمودند: «أَلَا فَمَنْ زَارَنِی وَ هُوَ عَلَی غُسْلٍ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّه؛ کسی که مرا با غسل (زیارت)، زیارت کند، از گناهانش خارج می‌شود، همانند روزی که از مادر متول شده باشد».[۱۲۹]
۴. کمک و خدمت به دیگران
علی علیه السلام فرمودند: «مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَهُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوب؛ از کفّاره‌های گناهان بزرگ به داد دادخواه رسیدن، و اندوه اندوهگین را برطرف کردن است»‏.[۱۳۰]
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «مَنْ سَعَی لِمَرِیضٍ فِی حَاجَهٍ قَضَاهَا أَوْ لَمْ یَقْضِهَا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّه؛ کسی که برای برآورده شدن حوائج بیماری تلاش کند، و مشکلش شود یا حل نشود، از گناهانش خارج می‌شود، همانند روزی که از مادر زاده شده باشد».[۱۳۱]
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «یَا عَلِیُّ خِدْمَهُ الْعِیَالِ کَفَّارَهٌ لِلْکَبَائِرِ وَ یُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ؛ ای علی؛ خدمت و کمک به همسر کفاره گناهان کبیره است و غضب الهی را خاموش می‌کند».[۱۳۲]
۵. برخورد خوب با دیگران
امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ حُسْنَ الْخُلُقِ یُذِیبُ الْخَطِیئَهَ کَمَا تُذِیبُ الشَّمْسُ الْجَلِیدَ؛ حُسن خلق و خوش رفتاری؛ گناهان را ذوب می‌کند همان گونه که خورشید، یخ را ذوب می‌کند».[۱۳۳]
علی علیه السلام فرمودند: «التَّبَسُّمُ فِی وَجْهِ الْمُؤْمِنِ الْغَرِیبِ مِنْ کَفَّارَهِ الذُّنُوبِ؛ تبسم بر چهرهٔ مؤمن، کفارهٔ گناهان است».[۱۳۴] امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا الْتَقَیَا فَتَصَافَحَا أَقْبَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمَا بِوَجْهِهِ وَ تَسَاقَطَتْ عَنْهُمَا الذُّنُوبُ کَمَا یَتَسَاقَطُ الْوَرَقُ مِنَ الشَّجَرِ؛ هنگامی که دو مومن با همدیگر مصافحه کنند(یعنی دست بدهند) خدای متعال با توجه کامل به آنان توجه می‌کند و گناهان آنها مانند برگ درختان ریخته می‌شود».[۱۳۵] ۶. گریه کردن
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «إِذَا بَکَی الْعَبْدُ مِنْ خَشْیَهِ اللَّهِ تَعَالَی تَحَاتَّتْ عَنْهُ الذُّنُوبُ کَمَا یَتَحَاتُّ الْوَرَقُ؛ زمانی که بنده از خشیت الهی گریه کند همانند ریخته شدن برگ درختان، گناهان او ریخته می‌شود ».[۱۳۶]
امام رضا علیه السلام فرمودند: «... فَعَلَی مِثْلِ الْحُسَیْنِ فَلْیَبْکِ الْبَاکُونَ فَإِنَّ الْبُکَاءَ یَحُطُّ الذُّنُوبَ الْعِظَام ...؛ پس گریه کنندگان باید بر حسین علیه السلام گریه کنند، پس همانا گریه {بر او} گناهان بزرگ را پاک می‌کند».[۱۳۷]
۷. سجده زیاد
امام صادق علیه السلام فرمود: مردی به خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: گناهانم زیادند و عملم ضعیف {و کم} می‌باشند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «أَکْثِرِ السُّجُودَ فَإِنَّهُ یَحُطُّ الذُّنُوبَ کَمَا تَحُطُّ الرِّیحُ وَرَقَ الشَّجَر؛ زیاد سجده به جا بیاور زیرا سجده زیاد گناهان را می‌ریزد همانگونه که باد، برگ درختان را می‌ریزد».[۱۳۸]
۸. یاد مرگ و انجام کارهای میت
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «غَمُ الْمَوْتِ کَفَّارَهُ الذُّنُوب؛ نگرانی و اندوه به خاطر مردن، کفاره گناهان است».[۱۳۹]
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «اَلْمَوْتُ کَفَّارَهٌ لِذُنُوبِ الْمُؤْمِنِینَ؛ مرگ، کفاره گناهان مؤمنان است»‏.[۱۴۰]
امام باقر علیه السلام فرمودند: «کَانَ فِیمَا نَاجَی اللَّهَ بِهِ مُوسَی قَالَ یَا رَبِّ مَا لِمَنْ غَسَّلَ الْمَوْتَی فَقَالَ أَغْسِلُهُ مِنْ ذُنُوبِهِ کَمَا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ‏؛ حضرت موسی علیه السلام در مناجات خویش با خدای متعال از او پرسید: «کسی که میتی را غسل دهد چه اجری دارد؟» خدای متعال فرمود: او را از گناهانش شستشو می‌دهم همانند روزی که از مادرش متولد شد».[۱۴۱]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «مَنْ غَسَّلَ مَیِّتاً فَسَتَرَ وَ کَتَمَ خَرَجَ مِنَ الذُّنُوبِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ؛ هر کس میتی را غسل دهد و چیزهایی که از بدن او دیده پنهان کند و برای دیگران نقل نکند از گناهانش خارج می‌شود همانند روزی که از مادر متولد شده بود».[۱۴۲]
امام رضا علیه السلام فرمودند: «مَنْ شَیَّعَ جَنَازَهَ وَلِیٍّ مِنْ أَوْلِیَائِنَا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ؛ هر کس در تشییع جنازه یکی از دوستداران ما شرکت کند از گناهانش خارج می‌شود همنگونه که از مادر متولد شده بود».[۱۴۳]
۹. قرائت قرآن[۱۴۴] و دعا خواندن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «یَا سَلْمَانُ عَلَیْکَ بِقِرَاءَهِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ قِرَاءَتَهُ کَفَّارَهُ الذُّنُوبِ وَ سُتْرَهٌ مِنَ النَّارِ وَ أَمَانٌ مِنَ الْعَذَاب؛ ای سلمان بر تو باد به قرائت قرآن زیرا که قرائت قرآن کفاره گناهان و سپر در برابر آتش جهنم و امان از عذاب الهی است».[۱۴۵]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «هر کس هنگام خواب این دعا (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَلَا فَقَهَرَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی بَطَنَ فَخَبَرَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی مَلَکَ فَقَدَرَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُحْیِ الْمَوْتی وَ یُمِیتُ الْأَحْیَاءَ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ) را سه مرتبه بخواند همانند روزی که از مادر متولد شده است از گناهان پاک می‌شود».[۱۴۶] ۱۰. غسل کردن
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «مَنْ أَدْرَکَ شَهْرَ رَجَبٍ فَاغْتَسَلَ فِی أَوَّلِهِ وَ فِی أَوْسَطِهِ وَ فِی آخِرِهِ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ؛ هر کس در اول و وسط و آخر ماه رجب غسل کند همانند روزی که از مادر متولد شده است از گناهان پاک می‌شود».[۱۴۷]
امام باقر علیه السلام فرمودند: «هر کس غسل شب‌های هفدهم و نوزدهم و بیست و یکم و بیست و سوم ماه رمضان را انجام دهد همانند روزی که از مادر متولد شده است از گناهانش پاک می‌شود».[۱۴۸]

راه کارهای الهی

مشکلات و مصیبت ها[۱۴۹]

امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا کَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ یُکْرِمَ عَبْداً وَ لَهُ ذَنْبٌ ابْتَلَاهُ بِالسُّقْمِ فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِکَ لَهُ ابْتَلَاهُ بِالْحَاجَهِ فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ بِهِ ذَلِکَ شَدَّدَ عَلَیْهِ الْمَوْتَ لِیُکَافِیَهُ بِذَلِکَ الذَّنْبِ؛ همانا خدای منّان زمانی که بخواهد بنده را ارکام کند(در حالی که گناهکار باشد) او را به بیماری مبتلا می‌کند اگر پاک نشد او را به نیازی گرفتار می‌کند و اگر پاک نشد مرگ او را سخت می‌کند تا با آن پاک و طاهر شود».[۱۵۰]
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «إِنَ الْمُؤْمِنَ إِذَا قَارَفَ الذُّنُوبَ وَ ابْتُلِیَ بِهَا ابْتُلِیَ بِالْفَقْرِ- فَإِنْ کَانَ فِی ذَلِکَ کَفَّارَهٌ لِذُنُوبِهِ وَ إِلَّا ابْتُلِیَ بِالْمَرَضِ فَإِنْ کَانَ فِی ذَلِکَ کَفَّارَهٌ لِذُنُوبِهِ وَ إِلَّا ابْتُلِیَ بِالْخَوْفِ مِنَ السُّلْطَانِ یَطْلُبُهُ فَإِنْ کَانَ فِی ذَلِکَ کَفَّارَهٌ لِذُنُوبِهِ وَ إِلَّا ضُیِّقَ عَلَیْهِ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسِهِ حَتَّی یَلْقَاهُ وَ مَا لَهُ مِنْ ذَنْبٍ یَدَّعِیهِ عَلَیْهِ فَیَأْمُرُ بِهِ إِلَی الْجَنَّهِ؛ هر گاه مؤمن گناه کند، به سبب آن گناهان گرفتار فقر شود. اگر آن فقر، گناهانش را پاک نکرد، به بیماری مبتلا شود و اگر آن هم گناهانش را نزدود، به ترس از تعقیب قدرت حاکمه گرفتار آید و اگر این نیز گناهانش را پاک نکرد هنگام مردن بسختی جان دهد، تا آن که سرانجام خدا را بدون گناهی که به سبب آن باز خواست شود، دیدار کند و دستور رسد که او را به بهشت برند».[۱۵۱]
امام علی علیه السلام فرمودند: «تَوَقَّوُا الذُّنُوبَ فَمَا مِنْ بَلِیَّهٍ وَ لَا نَقْصِ رِزْقٍ إِلَّا بِذَنْبٍ حَتَّی الْخَدْشِ وَ النَّکْبَهِ وَ الْمُصِیبَهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ‏ (وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَهٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ)[۱۵۲] ؛ از گناهان دوری کنید؛ زیرا هیچ بلیّه‌ای رخ ندهد و هیچ رزقی کم نشود، مگر به سبب گناهی، حتی خراش برداشتن و به سر در آمدن و مصیبت. خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: «و هر مصیبتی که به شما رسد، به خاطر کارهایی است که می‌کنید».[۱۵۳]
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «الْمُؤْمِنُ یُکَفَّرُ ذُنُوبُهُ بِسَبَبِ الْإِیذَاءِ وَ الْمَصَائِب؛ مومن به واسطه اذیت شدنش و مصیبت‌هایی که بر او وارد می‌شود گناهانش پاک می‌شود».[۱۵۴]

بیماری‌ها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: السُّقْمُ یَمْحُو الذُّنُوبَ؛ بیماری، گناهان را پاک می‌کند».[۱۵۵]
امام سجاد علیه السلام فرمودند: «حُمَّی لَیْلَهٍ کَفَّارَهُ سَنَهٍ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَلَمَهَا یَبْقَی فِی الْجَسَدِ سَنَه؛ یک شب تب داشتن، کفاره یک سال [گناه‏] است زیرا در آن تا یک سال در بدن باقی می‌ماند».[۱۵۶]
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «إِذَا مَرِضَ الصَّبِیُّ کَانَ مَرَضُهُ کَفَّارَهً لِوَالِدَیْهِ‏؛ امام علی علیه السلام‏- دربارهٔ بیماری کودکان- فرمود: کفاره گناهان پدر و مادر آنهاست».[۱۵۷]

اندوه و غم

امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا کَثُرَتْ ذُنُوبُهُ وَ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ مَا یُکَفِّرُهَا ابْتَلَاهُ اللَّهُ تَعَالَی بِالْحُزْنِ فَیُکَفِّرُ عَنْهُ ذُنُوبَهُ؛ هر گاه گناهان مؤمن زیاد شود و او را عملی نباشد که آن گناهان را پاک گرداند، خداوند او را به اندوه مبتلا سازد، تا بدان سبب گناهانش را بزداید».[۱۵۸]
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «إِنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لَا یُکَفِّرُهَا صَلَاهٌ وَ لَا صَوْمٌ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا یُکَفِّرُهَا قَالَ الْهُمُومُ فِی طَلَبِ الْمَعِیشَهِ؛ در میان گناهان گناهانی هست که هیچ نماز و روزه‌ای آنها را نمی‌زداید. عرض شد: ای رسول خدا! پس چه چیز آنها را زداید؟ فرمود: اندوه برای کسب گذران زندگی».[۱۵۹]

خواب پریشان

امام صادق علیه السلام فرمودند: إِنَ الْمُؤْمِنَ لَیُهَوَّلُ عَلَیْهِ فِی مَنَامِهِ فَتُغْفَرُ لَهُ ذُنُوبُهُ وَ إِنَّهُ لَیُمْتَهَنُ فِی بَدَنِهِ فَتُغْفَرُ لَهُ ذُنُوبُهُ؛ همانا مؤمن خواب هولناک می‌بیند و به سبب آن گناهانش بخشوده می‌شود و آسیب بدنی می‌بیند و بدان سبب گناهانش آمرزیده می‌شود».[۱۶۰]

رحمت الهی

از آیات قرآن معلوم می‌شود که خدای متعال قطعاً همه گناهان را با توبه می‌بخشد: «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیم»[۱۶۱] ؛ از برخی دیگر از آیات روشن می‌شود که حتی ممکن است بدون توبه کردن گناهان افراد خاصی را ببخشد: «إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ؛ بی تردید خداوند این (گناه) را که برای او شریک قرار داده شود نمی‌آمرزد و غیر آن (یا گناهان فروتر از آن) را برای هر کس که بخواهد (بدون توبه) می‌آمرزد»[۱۶۲] ؛ پس افراد باید از رحمت الهی ناامید نشوند و خود را در دریای بخشش الهی شستشو دهند که : «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ».[۱۶۳]

شفاعت[۱۶۴]

از آیات و روایات روشن می‌شود که از بهترین و مهمترین وسیله‌های پاک شدن از گناه، شفاعت خدای متعال و اولیای الهی است. در قیامت افرادی که شرایط لازم را دارا باشند مورد شفاعت واقع می‌شوند و از عذاب آخرت نجات پیدا می‌کنند؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند: «أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلِی ... وَ أُعْطِیتُ الشَّفَاعَهَ[۱۶۵] فَادَّخَرْتُهَا لِأُمَّتِی یَوْمَ الْقِیَامَهِ[۱۶۶] فهی لِمَن لا یشرک باللّه شیئاً[۱۶۷]؛ خداوند به من پنج امتیاز عطا فرموده است که به کسی قبل از من داده نشده است... و شفاعت را به من عطا فرمود و آن را برای امت خود نگاه داشته‌ام، شفاعت برای کسانی است که برای خدا شریکی قائل نشوند».

کیفر اُخروی

از برخی آیات و روایات معلوم می‌گردد که عذاب جهنم برای بسیاری از گناهکاران موجب پاک شدنشان می‌شود و بعد از تطهیر از معاصی به بهشت وارد می‌شوند.

مطالب مختلف گناه

گناهان زود کیفر

گناه به خودی خود کار حرام و ناشایستی است و دارای عقوبت و عذاب است ولی برخی معاصی به خاطر اهمیتی که دارند در همین دنیا عذابشان را شخص گناهکار می‌بیند که به آنها اشاره می‌شود:
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «ثَلَاثَهٌ مِنَ الذُّنُوبِ تُعَجَّلُ عُقُوبَتُهَا وَ لَا تُؤَخَّرُ إِلَی الْآخِرَهِ عُقُوقُ الْوَالِدَیْنِ وَ الْبَغْیُ عَلَی النَّاسِ وَ کُفْرُ الْإِحْسَانِ؛ سه گناه است که کیفرشان در همین دنیا می‌رسد و به آخرت نمی اُفتد: آزردن پدر و مادر، زورگویی و ستم به مردم، و ناسپاسی نسبت به خوبی‌های دیگران».[۱۶۸]
امام علی علیه السلام در پاسخ به این سؤال که کیفر کدام گناه زودتر دامنگیر گنهکار می‌شود فرمود: «... وَ جَاوَرَ النِّعْمَهَ بِالتَّقْصِیرِ ...؛ ...، و کوتاهی در شکر نعمت ...».[۱۶۹]
امام باقر علیه السلام فرمودند: «أَرْبَعَهٌ أَسْرَعُ شَیْ‌ءٍ عُقُوبَهً ... وَ رَجُلٌ عَاهَدْتَهُ عَلَی أَمْرٍ فَمِنْ أَمْرِکَ الْوَفَاءُ لَهُ وَ مِنْ أَمْرِهِ الْغَدْرُ بِکَ ...؛ چهار چیز است که کیفرشان از هر گناهی زودتر به انسان می‌رسد: ...، کسی که در کاری با او پیمان بندی و تو به پیمانت وفادار مانی و او پیمان شکنی کند ...».[۱۷۰]
امام باقر علیه السلام فرمودند: در کتاب امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است: «ثَلَاثُ خِصَالٍ لَا یَمُوتُ صَاحِبُهُنَ أَبَداً حَتَّی یَرَی وَبَالَهُنَّ: الْبَغْیُ وَ قَطِیعَهُ الرَّحِمِ وَ الْیَمِینُ الْکَاذِبَهُ یُبَارِزُ اللَّهَ بِهَا؛ سه گناه است که صاحب آنها در همین دنیا کیفرش را ببیند: ستم، بریدن پیوند خویشاوندی، و سوگند دروغ که با این سه گناه با خدای متعال مبارزه می‌کند».[۱۷۱]
علی علیه السلام فرمودند: «مُجَاهَرَهُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِالْمَعَاصِی تُعَجِّلُ النِّقَم؛ آشکارا گناه کردن، عذاب آن را نزدیک می‌کند».[۱۷۲]

عوامل جلوگیری از عذاب گناه

شکرگزاری

خدای متعال یکی از راه‌های جلوگیری از عذاب را شکرگزاری معرفی فرموده است: «ما یَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کانَ اللَّهُ شاکِراً عَلیماً؛ اگر شما سپاس‌گزارِ [نعمت هایِ بی‌شمارِ حق‏] باشید و ایمان آورید، خدا را با عذاب شما چه کار؟ خدا همواره پاداش دهنده و داناست».[۱۷۳]

سالخوردگان، کودکان و حیوانات

امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ لِلَّهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَهٍ مَلَکاً یُنَادِی مَهْلًا مَهْلًا عِبَادَ اللَّهِ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ فَلَوْ لَا بَهَائِمُ رُتَّعٌ وَ صِبْیَهٌ رُضَّعٌ وَ شُیُوخٌ رُکَّعٌ لَصُبَّ عَلَیْکُمُ الْعَذَابُ صَبّاً وَ تُرَضُّونَ بِهِ رَضّاً؛ خدای متعال فرشته‌ای دارد که در شب و روز ندا می‌کند از گناهان اجتناب کنید؛ پس اگر حیوانان چرنده و کودکان شیرخوار و پیرمردان سالخورده نبودند، حتماً شما عذاب می‌شدید».[۱۷۴]

استدراج عذاب

شبهه: بعضی از گناهکاران به سبب معصیت‌های خاصی در همین دنیا مجازات می‌شوند در حالی که بسیاری از کافران و گناهکاران در این دنیا در رفاه و آسایش هستند و عذاب هم نمی‌شوند؟
جواب: باید دقت شود که خدای متعال افرادی را که دوست دارد اگر مرتکب گناه شدند آنان را به مشکلات و مصیبت‌هایی دچار می‌کند تا معصیت‌های آنها را پاک کند اما اگر شخص گناهکار به جای اینکه عذاب شود با نعمت‌های بیشتری رو به رو شود باید بداند که این وسائل رفاه و آسایش، نعمت نیستند بلکه نوعی عذاب تدریجی است زیرا افراد به این نعمت‌ها مشغول می‌شوند و از توبه و استغفار غافل می‌شوند؛ پس نباید هر نعمت و رفاهی را نشانه رضایت خدای متعال از شخص دانست بلکه نعمت‌هایی که انسان را در راه بندگی یاری می‌کنند در واقع نعمت هستند.
از امام صادق علیه السلام دربارهٔ عذاب تدریجی و استدراج سؤال شد؛ حضرت فرمودند: «هُوَ الْعَبْدُ یُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُمْلَی لَهُ وَ تُجَدَّدُ لَهُ عِنْدَهَا النِّعَمُ فَتُلْهِیهِ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذُّنُوبِ فَهُوَ مُسْتَدْرَجٌ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَم؛ استدراج یعنی اینکه بنده گناهی انجام دهد ولی خدای متعال به او فرصت داده و به او نعمت‌های جدیدی عطا می‌کند تا از استغفار از آن گناه غافل شود؛ پس آن شخص از جایی که اطلاع ندارد عذاب می‌شود».[۱۷۵]

احکام شرعی

سؤال: اگر فردی را بشناسیم که قبلا گناه کبیره‌ای مرتکب شده و اکنون واقعا نادم و متدیّن و پایبند به مسائل شرعی شده و گناه کبیره انجام نمی‌دهد، آیا به چنین شخصی می‌توان اقتدا نمود؟
جواب: اگر احراز کنید که عادل شده است اشکال ندارد.[۱۷۶]
سؤال: آیا شخصی که عدالت ظاهری دارد ولی بنا به گفتهٔ خود او بعضی مواقع گناه کبیره از وی سر می‌زند- ولی قرائت حمد و سوره نماز وی از دیگران صحیح تر است- برای برقراری جماعت می‌تواند امام جماعت شود؟
جواب: کسی که گناه کبیره انجام می‌دهد عادل نیست و نمی‌توانند به او اقتدا نمایند.[۱۷۷]
سؤال: شخصی در یکی از شرکتها راننده می‌باشد، گاهی مجبور می‌شود که رؤسای شرکت و یا بعضی از افراد خارجی و غیره را که می‌خواهند نعوذ باللّه شراب بخورند و یا گناه دیگری مرتکب شوند به محلّ مربوطه ببرد. آیا جائز است این شخص در چنین شرکتی باقی باشد؟
جواب: ادامهٔ کار إشکال ندارد، لیکن از حمل افراد برای بردن به مراکز فساد و ارتکاب گناه خودداری کند، و اگر خودداری میسور نیست از ادامهٔ کار خودداری نماید.[۱۷۸]
مسأله: احتیاط واجب آن است که به کسی که معصیت کبیره را آشکارا انجام می‌دهد، زکات ندهند.[۱۷۹]
مسأله: برای جلوگیری از گناه، ارتکاب گناه (مثل فحش و دروغ و اهانت) جایز نیست.[۱۸۰]
این مقاله (۱۸۲) پاورقی دارد.

منابع مطالعاتی

کتاب‌ها

فرهنگ قرآن، علی اکبر هاشمی، ج ۲۴، واژه «گناه»، ناشر: بوستان کتاب(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۳ ش‏.
آثار سوء گناه از دیدگاه قرآن و روایات، محمد علی طاهری نژاد، دانشکده اصول دین قم، 1382.
آثار گناه و راه‌های زدون آن، سیف محقق راد، مشهد، 1379.
آیا می دانی گناه با تو چه می‌کند ؟، ازهری احمد محمود ؛ مترجم محمد جمالزهی، انتشارات خاطره ، مشهد، 1389.
ک‍ی‍ف‍ر گ‍ن‍اه و آث‍ار و ع‍واق‍ب خ‍طرن‍اک آن، ه‍اش‍م رس‍ول‍ی م‍ح‍لات‍ی، انتشارات صدر، تهران، 1353.
گناه شناسی، حسین کریمی زنجانی، انتشارت عقل سرخ، قم، 1389.
گناه شناسی، محسن قرائتی‏، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن‏، تهران‏، چاپ نهم، 1387.
م‍ب‍ارزه ب‍ا گ‍ن‍اه، ه‍اش‍م رس‍ول‍ی م‍ح‍لات‍ی، انتشارات علمیه اسلامی، تهران، 1363.

مقالات

احساس گناه «ریشه بسیاری از جرائم» (منشأ پیدایش احساس گناه چیست - دوستان غم و اندوه دشمنان خوشی و سعادتند)، پرویز صانعی، مجله «حقوق امروز»، دی ۱۳۴۲، ش 8.
آثار روحی گناه، حسین حقانی، مجله «درس‌هایی از مکتب اسلام»، مرداد ۱۳۶۵، سال ۲۶، ش 5.
آثار گناه در زندگی پس از مرگ، حسین حقانی، مجله «درسهایی از مکتب اسلام»، تیر ۱۳۶۵، سال ۲۶، ش 4.
آشنایی با سنت الهی در قرآن کریم (سنت استدراج)، جعفر وفا، مجله «مربیان»، پاییز ۱۳۹۱، ش 42.
تأثیر گناه بر معرفت، مجله «نامه مفید»، تابستان ۱۳۸۱، ش 30.
تناسب کیفر با گناه، مجله «کلام اسلامی»، تابستان ۱۳۸۴، ش 54.
رابط گناه و فسق با نفاق، حسین حقانی، مجله «درسهایی از مکتب اسلام»، مرداد ۱۳۶۰، سال ۲۱، ش 5.
پیامد معصیت، محمد سارلی، مجله «تربیت»، تابستان ۱۳۶۷، ش 30.
گناه چیست؟ چرا آدمی مرتکب گناه می‌شود، پریور، علی، مجله «حافظ»، مهر ۱۳۸۶، ش 45.
معنای گناه در قرآن و احادیث، حسین حقانی، مجله «درسهایی از مکتب اسلام»، فروردین ۱۳۶۵، سال ۲۶، ش 1.
منشاء گناه رابطه منفی تقوا و گناه، حقانی، محسن، مجله «درسهایی از مکتب اسلام»، خرداد ۱۳۶۵، سال ۲۶، ش 3.

فهرست منابع

کتاب‌ها

إختصاص، مفید، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر و محرمی زرندی، محمود، ناشر: الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، سال چاپ اول، ۱۴۱۳ ق‏.
إرشاد القلوب إلی الصواب، دیلمی، حسن بن محمد، ناشر: الشریف الرضی، قم‏، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق‏.
استفتائات، سید روح الله موسوی خمینی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۴۲۲ق.
إقبال الأعمال( ط- القدیمه)، ابن طاووس، علی بن موسی، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، چاپ دوم، ۱۴۰۹ ق‏.
الأمالی، طوسی، محمد بن الحسن‏، محقق / مصحح: مؤسسه البعثه، ناشر: دار الثقافه، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق‏.
الأمالی، محمد بن علی ابن بابویه، ناشر: کتابچی‏، چاپ ششم‏، ۱۳۷۶ ش.
أمالی، مفید، محمد بن محمد، محقق / مصحح: استاد ولی، حسین و غفاری علی اکبر، ناشر: کنگره شیخ مفید، قم‏، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق‏.
بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی‏، محقق / مصحح: جمعی از محققان‏، ناشر: دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، چاپ دوم‏، ۱۴۰۳ ق‏.
تحف العقول‏، ابن شعبه حرانی، حسن بن علی‏، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: جامعه مدرسین‏، چاپ دوم، قم‏، ۱۳۶۳ ق‏.
تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏، تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، محقق / مصحح: درایتی، مصطفی‏، ناشر: دفتر تبلیغات‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۶۶ ش‏.
تفسیر الصافی، فیض کاشانی ملا محسن، تحقیق: حسین اعلمی، ناشر: انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ ق.
تفسیر العیّاشی، عیاشی، محمد بن مسعود، محقق/مصحح: رسولی محلاتی، سید هاشم‏، ناشر: المطبعه العلمیه، تهران‏، چاپ اول، ۱۳۸۰ ق‏.
تفسیر القمی‏، قمی، علی بن ابراهیم‏، محقق / مصحح: موسوی جزائری، طیّب‏، ناشر: دار الکتاب‏، قم‏، چاپ سوم، ۱۴۰۴ ق‏.
التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری علیه السلام‏، حسن بن علی، امام یازدهم علیه السلام‏، محقق/مصحح: مدرسه امام مهدی علیه السلام‏، ناشر: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف‏، قم‏، چاپ اول، ۱۴۰۹ ق‏.
التمحیص، ابن همام اسکافی، محمد بن همام بن سهیل، محقق / مصحح: مدرسه امام مهدی علیه السلام، ناشر: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، قم، چاپ اول، ۱۴۰۴ ق‏.
تنبیه الخواطر و نزهه الناظر (مجموعه ورّام)، ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسی، ناشر: مکتبه فقیه، قم‏، چاپ اول، ۱۴۱۰ ق‏.
التوحید، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: حسینی، هاشم‏، ناشر: جامعه مدرسین‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۹۸ ق‏.
توضیح المسائل، خمینی، سید روح اللّه موسوی، محقق/ مصحح: مسلم قلی‌پور گیلانی، چاپ اول، ۱۴۲۶ ه‍ ق.
ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، ناشر: دار الشریف الرضی للنشر، قم‏، چاپ دوم، ۱۴۰۶ ق‏.
جامع الأخبار، شعیری، مطبعه حیدریه، چاپ نجف‏، چاپ بی تا.
جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، ابن طاووس، علی بن موسی، ناشر: دار الرضی، قم‏، چاپ اول، ۱۳۳۰ ق‏.
الخصال‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: جامعه مدرسین‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۶۲ ش‏.
الدعوات/سلوه الحزین‏، قطب الدین راوندی، سعید بن هبه الله‏، ناشر: انتشارات مدرسه امام مهدی( عجل الله تعالی فرجه الشریف)، قم‏، چاپ اول‏، ۱۴۰۷ ق‏.
زاد المعاد- مفتاح الجنان‏، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی‏، محقق / مصحح: اعلمی، علاءالدین‏، ناشر: موسسه الأعلمی للمطبوعات‏، بیروت‏، چاپ اول، ۱۴۲۳ ق‏.
الزهد، کوفی اهوازی، حسین بن سعید، محقق/مصحح: عرفانیان یزدی، غلامرضا، ناشر: المطبعه العلمیه، قم‏، چاپ دوم، ۱۴۰۲ ق‏.
سنن نسائی، ج ۱، ص ۲۰۹، کتب المطبوعات الإسلامیه، حلب، ۱۴۰۶ ه‍.ق.
عده الداعی و نجاح الساعی، ابن فهد حلی، احمد بن محمد، محقق / مصحح: موحدی قمی، احمد، ناشر: دار الکتب الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۷ ق‏.
عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، محقق / مصحح: عراقی، مجتبی، ناشر: دار سید الشهداء للنشر، قم، چاپ اول، ۱۴۰۵ ق‏.
عیون أخبار الرضا علیه السلام‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: لاجوردی، مهدی‏، نشر جهان‏، تهران‏، چاپ اول، ۱۳۷۸ ق‏.
عیون الحکم و المواعظ، لیثی واسطی، علی بن محمد، محقق / مصحح: حسنی بیرجندی، حسین‏، ناشر: دار الحدیث‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۷۶ ش‏.
الغارات، ثقفی، ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال‏، محقق / مصحح: حسینی، عبدا لزهراء، ناشر: دار الکتاب الإسلامی‏، قم‏، چاپ اول، ۱۴۱۰ ق‏.
فضائل الأشهر الثلاثه، ابن بابویه، محمد بن علی، محقق / مصحح: عرفانیان یزدی، غلامرضا، ناشر: کتاب فروشی داوری، قم، چاپ اول، ۱۳۹۶ ق‏.
فضائل الشیعه، ابن بابویه، محمد بن علی، ناشر: أعلمی، تهران، چاپ اول، بی تا.
فضائل شهر رجب، حسکانی، عبید الله بن عبد الله، محقق / مصحح: محمودی، محمدباقر، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۱ ق‏.
الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام‏، ‏محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۶ ق‏.
الکافی، کلینی، محمد بن یعقوب‏، محقق / مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق‏.
کامل الزیارات، ابن قولویه، جعفر بن محمد، محقق / مصحح: امینی، عبد الحسین، ناشر: دار المرتضویه، نجف اشرف، چاپ اول، ۱۳۵۶ ش‏.
کنز الفوائد، کراجکی، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: نعمه، عبد الله‏، ناشر: دارالذخائر، قم‏، چاپ اول، ۱۴۱۰ ق‏.
گناه شناسی، محسن قرائتی، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تهران‏، چاپ نهم، 1387.
المجازات النبویه، شریف الرضی، محمد بن حسین، محقق / مصحح: هوشمند، مهدی، ناشر: دار الحدیث، قم‏، چاپ اول، ۱۴۲۲ ق / ۱۳۸۰ ش‏.
محاسن‏، برقی، احمد بن محمد بن خالد، محقق / مصحح: محدث، جلال الدین‏، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، قم‏، چاپ دوم، ۱۳۷۱ ق‏.
مسائل علیّ بن جعفر و مستدرکاتها، عریضی، علی بن جعفر، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ ق‏.
مشکاه الأنوار فی غرر الأخبار، طبرسی، علی بن حسن‏، ناشر: المکتبه الحیدریه، نجف‏، چاپ دوم، ۱۳۴۴ ش‏.
مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، طوسی، محمد بن الحسن‏، ناشر: مؤسسه فقه الشیعه، بیروت‏، ۱۴۱۱ ق‏.
معانی الأخبار، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، قم‏، چاپ اول، ۱۴۰۳ ق‏.
مکارم الأخلاق، طبرسی، حسن بن فضل، ناشر: الشریف الرضی، قم، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ ق / ۱۳۷۰ ش‏.
من لا یحضره الفقیه‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق/مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، چاپ دوم‏، ۱۴۱۳ ق.
مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی‏، ناشر: علامه‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۷۹ ق‏.
نزهه الناظر و تنبیه الخاطر، حلوانی، حسین بن محمد بن حسن بن نصر، محقق / مصحح: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ناشر: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، قم، چاپ اول، ۱۴۰۸ ق‏.
النوادر، اشعری قمی، احمد بن محمد بن عیسی، محقق / مصحح: مدرسه امام مهدی علیه السلام، ناشر: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، قم، چاپ اول، ۱۴۰۸ ق‏.
نهج البلاغه (صبحی صالح)، محمد بن حسین شریف رضی، محقق و مصحح: فیض الإسلام‏، انتشارات هجرت‏، چاپ اول‏، ۱۴۱۴ق.

سایت‌ها

www. wikifeqh.ir

پانویس

  1. گناه شناسی، قرائتی، ص 7
  2. آل عمران/11؛ 16؛ 31؛ 135؛ 147؛ 193 - مائده/18؛ 49 - انعام/6 - اعراف/100 - انفال/52؛ 54 - توبه/102 - یوسف/29؛ 97 - ابراهیم/10 - اسراء/17 - فرقان/58 - شعراء/14 - قصص/78 - عنکبوت/40 - احزاب/71 - زمر/53 - غافر/3؛ 11؛ 21؛ 55 - احقاف/31 - محمد/21 - فتح/2 - ذاریات/59 - رحمن/39 - صف/12 - ملک/11 - نوح/4 - تکویر/9 - شمس/14
  3. بقره/61؛ 93 - آل عمران/112؛ 152 - نساء/14؛ 42؛ 46 - مائده/78 - انعام/15 - یونس/15؛ 91 - هود/59؛ 63 - ابراهیم/36 - کهف/69 - مریم/14؛ 44 - طه/93؛ 121 - شعراء/216 - احزاب/36 - زمر/13 - حجرات/7 - مجادله/8؛ 9 - ممتحنه/13 - تحریم/6 - حاقّه/10 - نوح/21 - جن/23 - مزمل/16 - نازعات/21
  4. بقره/85، 173، 181، 182، 188، 203، 206، 219، 273، 286 - آل عمران/178 - نساء/20، 48، 50، 107، 111، 112 - مائده/2، 3، 29، 62، 63، 106، 107 - انعام/120 - اعراف/33 - نور/11 - فرقان/68 - شعراء/222 - احزاب/58 - شوری/37 - دخان/44 - جاثیه/7 - حجرات/12 - طور/23 - نجم/32 - واقعه/25 - مجادله/8، 9 - قلم/12 - انسان/24 - مطففین/12
  5. بقره/81، 85، 271 - آل عمران/120، 193، 195- نساء/31، 78، 79، مائده/12، 65 - اعراف/131 - انفال/29 - یونس/27 - شوری/ 40، 48 - غافر/40، 45 - روم/36 - اسراء/38 - نحل/34 - زمر/48، 51 - جاثیه/31 - تحریم/8 - تغابن/9 - طلاق/5 - فرقان/70 - عنکبوت/7 - احقاف/16- محمد/2 - فتح/5
  6. انعام/55، 123، 124، 147 - اعراف/40، 84، 133 - انفال/8 - توبه/66 - یونس/13، 17، 50، 75، 82 - هود/35، 52، 116 - یوسف/110 - ابراهیم/49 - حجر/12، 58 - کهف/49، 53 - مریم/86 - طه/74، 102 - فرقان/22، 31 - شعراء/99، 200 - نمل/69 - قصص/17، 78 - روم/12، 47، 55 - سجده/12، 22 - سبأ/25، 32 - یس/59 - صافات/34 - زخرف/74 - دخان/22، 37 - جاثیه/31 - احقاف/25 - ذاریات/32 - قمر/47 - رحمن/41، 43 - قلم/35 - معارج/11 - مدثر/41 - مرسلات/18، 46 - مطففین/29
  7. نساء/112
  8. بقره/11، 12، 27، 30، 60، 205، 220 - آل عمران/63 - مائده/32، 33، 64 - اعراف/56، 74، 85، 86، 103، 127، 142 - انفال/73 - یونس/40، 81، 91 - هود/85 - یوسف/73 - رعد/25 - نحل/88 - اسراء/4
  9. ص/28 - نوح/27 - قیامت/5 - عبس/42 - انفطار/14 - مطففین/7 - شمس/8
  10. آل عمران/104، 110، 114 - مائده/79 - توبه/67، 71، 112 - نحل/90 - حج/41 - نور/21 - عنکبوت/45 - لقمان/17
  11. بقره/169، 268 - آل عمران/135 - نساء/15، 19، 22، 25 - انعام/151 - اعراف/28، 33، 80 - یوسف/24 - نحل/90 - اسراء/32 - نور/19، 21 - نمل/51 - عنکبوت/28، 45 - احزاب/30 - شوری/37 - نجم/32
  12. آل عمران/179 - مائده/100 - انفال/37 - انبیاء/74 - نور/26
  13. زلزال/8
  14. نجم/32
  15. انعام/31، 164 - نحل/25 - اسراء/15 - طه/100 - فاطر/18 - زمر/7 - نجم/38
  16. عنکبوت/13
  17. واقعه/46
  18. نساء/2
  19. گناه شناسی، ص 7
  20. همان، ص 10
  21. اعراف/16 و 17
  22. اعراف/17
  23. تفسیر الصافی، ج‏2، ص184
  24. تصنیف غرر الحکم، ص 186، ح 3543
  25. انسان را دربارهٔ پدر و مادرش به نیکی کردن سفارش کرده‌ایم؛ و اگر آن دو تلاش کنند تا چیزی را که هیچ دانشی به [خدایی و ربوبیت‏] آن نداری شریک من قرار دهی، از آنان اطاعت مکن.‏(عنکبوت/8)
  26. توبه/23
  27. ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید، و بترسید از روزی که هیچ پدری چیزی [از عذاب‏] از فرزندش دفع نمی‌کند، و نه هیچ فرزندی دفع کننده چیزی [از عذاب‏] از پدر خویش است‏.(لقمان/33)
  28. مجموعه ورام، ج‏2، ص 156
  29. البته این بدان معنا نیست که مال و ثروت ذاتاً مذموم باشد بلکه غالباً چون موجب غفلت شخص می‌شود و او را به طغیانگری می‌کشاند مذمت شده است ولی اگر انسان از مال و ثروت در راه رضای خدای متعال و برای خدمت به خلق الهی استفاده کند نه تنها مذموم نیست بلکه مطلوب می‌باشد
  30. کافی، ج‏2، ص 135، ح 21
  31. مسائل علی بن جعفر، ص 344
  32. مدّثر/40، 41، 42 و 45
  33. أمالی، طوسی، ص 518، ح 1135
  34. اعراف/28
  35. یوسف/ 23
  36. احزاب/32
  37. انعام/112 و 113
  38. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص543، حکمت 378
  39. نزهه الناظر و تنبیه الخاطر، ص145، ح 13
  40. کافی، ج‏2، ص303، ح 3
  41. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 536، حکمت 349
  42. باید توجه شود که همه موارد بالا اگر برای رسیدن به کمالات و جلب رضایت خدای متعال باشد اشکال ندارد ولی اگر این موضوعات، همه همّ و غم شخص شود و زندگی او را تحت الشعاع قرار دهند مذموم هستند زیرا انسان را از مسیر هدایت منحرف کرده و به سراشیبی گمراهی می‌کشاند
  43. محاسن، ج ‏1، ص 295، ح 459
  44. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 541، حکمت 371
  45. عیون الحکم، لیثی، ص 95، ح 2194
  46. کافی، ج‏2، ص 428
  47. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 532، حکمت 324
  48. کافی، ج‏2، ص284، ح 21
  49. المحجّه البیضاء، ج 8، ص 160
  50. مکارم الأخلاق، ص 453
  51. کافی، ج‏2، ص 268، باب الذنوب، ح 1
  52. مطففین/14
  53. کافی، ج‏2، ص 273، ح 20
  54. همان، ص 272، ح 16
  55. عده الداعی، ص 211
  56. اعراف/19 و 22
  57. معانی الأخبار، ص271
  58. بقره/61
  59. یونس/17
  60. مومنون/105 و 106
  61. نساء/123
  62. کافی، ج‏2، ص 275، ح 29
  63. شوری/30
  64. بقره/59
  65. شوری/30
  66. کافی، ج‏2، ص 269، ح 3
  67. معانی الأخبار، ص 270، ح 2
  68. انعام/6
  69. أمالی، طوسی، ص 305، ح 611
  70. طه/124
  71. ر.ک: انعام/6 - اعراف/96
  72. کافی، ج‏2، ص 270، ح 8
  73. همان، ص 273، ح 22
  74. معانی الأخبار، ص 270، ح 2
  75. روم/41
  76. تفسیر القمی، ج‏2، ص 160
  77. کافی، ج‏2، ص 271، ح 14
  78. معانی الأخبار، ص 270، ح 2
  79. کافی، ج‏2، ص 272، ح 15
  80. معانی الأخبار، ص 270، ح 2
  81. کافی، ج‏2، ص 276، ح 30
  82. عده الداعی، ص 211
  83. نمل/90
  84. نساء/14
  85. أمالی، طوسی، ص 528؛ ر.ک: کنز الفوائد، ج‏1، ص 55
  86. إرشاد القلوب، دیلمی، ج‏1، ص 111
  87. من لا یحضره الفقیه، ج‏4، ص411، ح 5895
  88. عیون الحکم، لیثی، ص 49، ح 1238
  89. کافی، ج‏2، ص 143، ح 7
  90. همان، ص374، ح 1
  91. همان، ج‏5، ص 496، ح 4
  92. انفال/29
  93. نساء/31
  94. توحید، صدوق، ص407، ح 6
  95. من لا یحضره الفقیه، ج‏3، ص575، ح 4967
  96. ر.ک: کافی، ج‏2، ص 439، ح 8
  97. عیون الحکم، لیثی، ص 56، ح 1449
  98. أمالی، صدوق، ص 198، ح 5
  99. ر.ک: مائده/12
  100. عنکبوت/45
  101. التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری علیه السلام، ص 231، ح 111؛ ر.ک: مجازات النبویه، ص: 288، مجاز 244؛ أمالی، طوسی، ص 167، ح 281
  102. ر.ک: مصباح المتهجد، ج‏1، ص292؛ إقبال الأعمال، ج‏2، ص629؛ 658؛ 683؛ 693؛ جمال الأسبوع، ص 41؛ 45؛ 89
  103. من لا یحضره الفقیه، ج‏1، ص476
  104. جامع الأخبار، شعیری، ص67
  105. کافی، ج‏4، ص 87، ح 2
  106. فضائل الأشهر الثلاثه، صدوق، ص39، ح 18
  107. همان، ص56، ح 34
  108. زاد المعاد - مفتاح الجنان، ص43
  109. إقبال الأعمال، ج‏1، ص114
  110. بقره.271
  111. محاسن، ج‏1، ص 286، ح 430
  112. النوادر، أشعری، ص 139، ح 359
  113. عوالی اللئالی، ج‏1، ص186، ح 261
  114. تفسیر العیاشی، ج‏1، ص100، ح 283
  115. من لا یحضره الفقیه، ج‏2، ص204، ح 2142
  116. آل عمران/195
  117. کافی، ج‏5، ص94، ح 6
  118. همان، ج‏2، ص 157، ح 31
  119. إرشاد القلوب، دیلمی، ج‏1، ص166
  120. هود/114
  121. همان
  122. الغارات، ج‏1، ص 146
  123. محاسن، ج‏1، ص34، ح 27
  124. أمالی، طوسی، ص164، ح 274
  125. فضائل الشیعه، صدوق، ص12، ح 10
  126. عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص 298، ح 52
  127. کامل الزیارات، ص 11، ح 2
  128. همان، ص144، ح 1؛ ر.ک: همان، ص184، ح 1
  129. عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏2، ص260، ح 21
  130. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 472، حکمت 24
  131. من لا یحضره الفقیه، ج‏4، ص16
  132. جامع الأخبار، شعیری، ص103
  133. الزهد، ص 29
  134. جامع الأخبار، شعیری، ص86
  135. کافی، ج‏2، ص 180، ح 4
  136. إرشاد القلوب، دیلمی، ج‏1، ص98
  137. أمالی، صدوق، ص 128، ح 2
  138. همان، ص 499، ح 11
  139. همان، ص92
  140. أمالی، مفید، ص283، ح 8
  141. کافی، ج‏3، ص164، ح 4
  142. من لا یحضره الفقیه، ج‏1، ص141، ح 392
  143. مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، ابن شهرآشوب، ج‏4، ص341
  144. ر.ک: الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام، ص70؛ إقبال الأعمال، ج‏2، ص648؛ معانی الأخبار، ص 139، باب المخیبات، ح 1
  145. جامع الأخبار، شعیری، ص39
  146. کافی، ج‏2، ص535، ح 1
  147. فضائل شهر رجب، ص497؛ إقبال الأعمال، ج‏2، ص628
  148. فضائل الأشهر الثلاثه، ص137، ح 147
  149. ر.ک: التمحیص، ص 40؛ خصال، ج‏2، ص 635؛ تحف العقول، ص 214
  150. کافی، ج‏2، ص 444، ح 1
  151. مشکاه الأنوار، ص 97
  152. شوری/30
  153. التمحیص، ص 37
  154. جامع الأخبار، شعیری، ص129
  155. بحار الأنوار، ج‏64، ص 244، ح 83
  156. ثواب الأعمال، ص 192؛ ر.ک: إرشاد القلوب، دیلمی، ج‏1، ص: 43
  157. عده الداعی، ص 126
  158. أمالی، مفید، ص 23، ح 7
  159. الدعوات، راوندی/ سلوه الحزین، ص 56، ح 141
  160. أمالی، صدوق، ص 499، ح 11
  161. بگو: ای بندگان من که [با ارتکاب گناه‏] بر خود تجاوز کار بوده‌اید! از رحمت خدا نومید نشوید، یقیناً خدا همه گناهان را می‌آمرزد؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.(زمر/53)
  162. نساء/48
  163. بگو: ای بندگان من که [با ارتکاب گناه‏] بر خود تجاوز کار بوده‌اید! از رحمت خدا نومید نشوید، یقیناً خدا همه گناهان را می‌آمرزد؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.(زمر/53)
  164. ر.ک: www. wikifeqh.ir، واژه «شفاعت».
  165. أمالی، صدوق، ص216، ح 6
  166. بحار الأنوار، ج‏16، ص308
  167. سنن نسائی، ج 1، ص 209
  168. أمالی، مفید، ص 237، ح 1
  169. اختصاص، ص 234
  170. خصال، ج‏1، ص 230، ح 71
  171. الزهد، ص39، ح 106
  172. تصنیف غرر الحکم، ص 100، ح 1730
  173. نساء/147
  174. خصال، ج‏1، ص 128
  175. کافی، ج‏2، ص 452، ح 2
  176. استفتائات، امام خمینی، ج1، ص 288، س 517
  177. همان، ص 289، س 520
  178. همان، ج3، ص 615، س: 146
  179. توضیح المسائل، امام خمینی، ص 401، م 1845
  180. همان، ص 600، م 2682